nie pamiętasz hasła?
Dziś są imieniny: Eustachego, Filipiny, Faustyny
×

Uwaga! Nasze strony wykorzystują pliki cookies

Pliki cookies ułatwiają korzystanie z naszych serwisów. Używamy ich w celach reklamowych i statystycznych a także po to, by dostosować nasze witryny dla indywidualnych potrzeb naszych czytelników i użytkowników. Plików cookie mogą też używać nasi partnerzy, reklamodawcy, firmy badawcze oraz dostawcy multimediów. Może zmienić ustawiania dotyczące plików cookies na Twojej przeglądarce. Korzystanie z serwisów bez dokonania zmiany oznacza, że pliki COOKIES będą zapisywane w pamięci twojego komputera lub innego urządzenie, z którego korzystasz do przeglądania witryn internetowych. Więcej informacji na temat cookies znajdziesz w naszej polityce prywatności.

Wrześniowi obrońcy miasta

dodano: 2018-09-07 08:41:47, ostatnia aktualizacja: 2018-09-07 10:00:30
autor: Marek Stefański

1 września przeciętnemu Polakowi kojarzy się z dwiema rzeczami: rozpoczęciem nowego roku szkolnego oraz kolejną rocznicą wybuchu II Wojny Światowej. Działania wojenne, rozgrywające się w Polsce w pierwszym jej okresie nie ominęły również i Tomaszowa. W nocy z 6 na 7 września na ulicach naszego miasta rozegrała się bitwa pomiędzy oddziałami wojsk hitlerowskich a 45. Pułkiem Piechoty Strzelców Kresowych, który wchodził w skład 13. Dywizji Piechoty. Warto przypominać tę nierówną walkę z hitlerowskim najeźdźcą prowadzoną w imię Ojczyzny i Honoru.

 

13. Dywizja Piechoty (a co za tym idzie również i wchodzący w jej skład 45. pp) stacjonowała na co dzień w Równem na Wołyniu. Jednostka ta była przewidziana do ewentualnej walki z ZSRS, a od początku lat 20. funkcjonowała na etacie pokojowym.

 

Po dojściu do władzy w Niemczech Adolfa Hitlera w 1933 roku nasiliły się pretensje zachodniego sąsiada do Wolnego Miasta Gdańska. Wobec coraz gwałtowniejszego wzrostu tychże w 1939 roku władze polskie planowały demonstrację zbrojną w Gdańsku. W przypadku, gdyby tutejszy Senat podjął decyzję o przyłączeniu miasta do III Rzeszy miano przeprowadzić akcję wojskową. Jej wykonaniem zająć się miał Korpus Interwencyjny, w składzie którego znalazła się 13. DP. O tym, iż dywizja ma uczestniczyć w jego ramach, dowództwo dowiedziało się 5 sierpnia 1939 roku. Rozkaz dotyczący mobilizacji wydano 13 sierpnia, a do 45. pp dotarł on dzień później o godzinie 22:00. 16 sierpnia pułk rozpoczął załadunek kolejowy, jeszcze tego samego dnia popołudniu koleją odjechał pierwszy ze składów, w ramach którego znalazło się pułkowe dowództwo oraz oddziały specjalne.

 

Wobec zmiany sytuacji i pewności co do tego, iż wojna jest nieunikniona, 31 sierpnia marszałek Rydz-Śmigły podjął decyzję o likwidacji Korpusu. Na jego decyzję wpłynęła również ewentualna utrata wojsk wchodzących w jego skład. 13. Dywizję Piechoty przydzielono do Armii „Prusy”. Oddziały dywizji transportami kolejowymi przerzucano już 1 września, do celu podróży miały dotrzeć po 48 godzinach.

 

W trakcie przewozu pociągi były wielokrotnie bombardowane (m.in. w Kutnie czy Łowiczu) i do swojego miejsca docelowego, czyli do Koluszek, docierały do 5 września.

 

W dalszej części tekstu zajmę się już walkami w samym mieście, nie chcę bowiem wdawać się zanadto w szczegóły, dotyczące lokowania pułku w okolicy Tomaszowa etc. (być może opiszę je w którymś z kolejnych tekstów).

 

W północno-wschodniej części miasta (m.in. po obu stronach Piasecznicy, na wschodnim skraju Niebrowa i Komorowa) Niemcy stworzyli punkty oporu, wykorzystując do tego grupy drzew, krzewów i zabudowań. Ich podstawą były czołgi oraz w minimalnym stopniu zmotoryzowana piechota.  

 

Zgodnie z rozkazem 45. pp miał się wycofać do Lubochni, w związku z atakami bombowymi na pozycje pułku koło Zawady. Dowódca dywizji, płk Kaliński, 6 września, ok. 20:30 go potwierdził. Doręczeniem zajęli się dwaj oficerowie sztabu dywizji, których dowódca wysłał samochodem. Zastali oni dowódcę pułku płk. Hojnowskiego w trakcie nadzoru nad przygotowaniami do jego wycofania. Dowódca 45. pp przekazał im informację, iż zgodnie z poczynionymi wcześniej ustaleniami po godzinie 22 wycofa pułk. Nie dotarły już do niego nowe rozkazy na temat wycofania dywizji przez Spałę za Pilicę (brak łączności radiowej).

 

Płk. Hojnowski podjął decyzję o wycofaniu swojej jednostki wyznaczoną poprzednio trasą - przez Tomaszów. Sformowano kolumnę marszową i maszerując (co nie było łatwe, bowiem część miasta płonęła po nalotach, a także wśród lokalnej ludności niemieckiej znajdowało się wielu dywersantów) ul. Piłsudskiego wkroczono na pl. Kościuszki. Tu nastąpił postój oraz uzgodnienie dalszej trasy przemarszu. Skierowano się ul. Warszawską ku mostowi na Piasecznicy. Ul. Warszawska zabudowana była od pl. Kościuszki do ul. Szerokiej zwartym szeregiem kamienic. Z kolei od torów w Starzycach po cmentarz teren tworzył kotlinę, świetnie nadającą się do ostrzału. Co ciekawe i warte zaakcentowania, gdy Wojsko Polskie kroczyło początkową częścią ul. Warszawskiej, do chroniących się w piwnicy domu znajdującego się pod numerem 52 Polaków, weszli Niemcy, którzy również zamieszkiwali pod tym adresem. Ostrzegali oni, aby pod żadnym pozorem nie opuszczać tej piwnicy, bowiem na ulicy będzie niebezpiecznie.

 

Na czele kolumny samochodem jechał dowódca pułku obok straży przedniej. O 23:30 szpica wraz z płk. Hojnowskim, zbliżała się do ul. Zawadzkiej. Wyjechała ona zza szkoły, gdzie dostała się pod ogień czołgów wroga. Zginął zarówno dowódca jak i jego adiutant (kpt. Józef Rzeczkowski). Straż przednia próbowała walczyć, wspierały ją działka przeciwpancerne strzelające do celów, które były jednak słabo widoczne. Broń ppanc. została zniszczona przez czołgi niemieckie. Kilkukrotnie próbowano jeszcze atakować przeprawę przez Piasecznicę, jednak nie udało się już odblokować przejścia.

 

Główna część pułku jednak znajdowała się w okolicy skrzyżowania ulic Warszawskiej, Szerokiej i Piernackiego (dziś Grota-Roweckiego). Została ona nieoczekiwanie ostrzelana z karabinów oraz obrzucona granatami przez dywersantów. Wywołało to, w połączeniu z informacją o śmierci płk. Hojnowskiego, panikę w pododdziałach. Żołnierze cofali się i stopniowo rozpraszali. W tej sytuacji szybko wymieszały się poszczególne pododdziały. Wokół panowała ciemność, gdzieniegdzie rozświetlana łuną pożarów. Ogarniający pułk chaos potęgowały galopujące w bezładzie konie wraz z wozami oraz dezorientacja żołnierzy.

 

Sytuację próbowali ratować niektórzy oficerowie, jednak powiodło się to tylko w części. Dywersanci nadal atakowali, walczono często o poszczególne domy. Wobec braku możliwości przebicia się przez zaporę niemiecką, zebrane doraźnie pododdziały poczęły się kierować w kierunku ul. Spalskiej. Jednak na ulicy Piernackiego doszło do ponownego ostrzału polskich żołnierzy przez V kolumnę. Część ocalałych próbowała przebijać się równoległą ulicą Projektową (dzisiejsza J.U.Niemcewicza). Gniazda dywersanckie próbowano unieszkodliwiać jak najszybciej, toteż spontanicznie rozbierano płoty, celem dostania się na tyły budynków, gdzie lokowali się przeciwnicy. Szczególnie ciężkie walki toczono o posesje 42/44, 46 i 48 przy Projektowej. Na całej długości tej ulicy leżały trupy dywersantów i polskich żołnierzy. Walki trwały do świtu. W ich wyniku 45. pułk piechoty przestał istnieć jako zorganizowana jednostka. Poległo co najmniej 110 żołnierzy pułku (czyli co najmniej tylu, ilu jest pochowanych na tomaszowskim cmentarzu). Saperzy zdążyli jeszcze wysadzić mosty na Pilicy, a nieznający sytuacji w mieście Niemcy wkroczyli do niego dopiero o 10:00 w dniu 7 września. Wygasały powoli pojedyncze punkty oporu…

 

Dywersantami zaś były zapewne osoby przeszkolone przed wojną przez Abwehrę, jednak ich uzbrojenie pozostawiało wiele do życzenia. Ich głównym uzbrojeniem były pistolety i materiały wybuchowe. Intensywność ostrzału żołnierzy polskich wskazuje więc, iż nie sami lokalni Niemcy w nim uczestniczyli. Prawdopodobnie wsparli ich współrodacy z 1. DPanc., która to dywizja zajmowała powoli 6 września północną część miasta, a jej patrole dostarczały dywersantom broń.

 

Warto pamiętać o poświęceniu żołnierzy 45. pp, gdyż przez wiele lat byli oni w Tomaszowie zapomniani. Do lat 80. nie obchodzono w żaden sposób rocznicy bitwy o nasze miasto. Powoli zaczyna się to zmieniać, choćby poprzez fakt nadania III Liceum Ogólnokształcącemu przy ul. Nadrzecznej w dniu 6 września 2000 (w 61. rocznicę śmierci) imienia pułkownika Stanisława Hajnowskiego. Każdy młody człowiek powinien pamiętać o tych w dużej części bezimiennych bohaterach, którzy potrafili w imię pewnej idei oddać swoje życie, czyli coś najcenniejszego. W dzisiejszych czasach na taki gest stać by pewnie było niewielu.  

 

 


Komentarze do tego artykułu są moderowane. Oznacza to, że Twoja opinia pojawi się na stronie po zaakceptowaniu jej przez moderatora. Nie zostanie zaakceptowana żadna wypowiedź zawierająca wulgaryzmy wypowiedziane wprost, skrótami lub wygwiazdkowane. Prosimy używać języka polskiego z zachowaniem zasad pisowni. Nie tolerujemy TaKiEgO StYlU PiSaNiA. Zamieszczanie kilku kolejnych wypowiedzi pod jednym tematem uważamy za „zaśmiecanie” strony. Redakcja nie bierze odpowiedzialności za opinie wyrażane przez internautów.
Wybierz sposób wyświetlania:
liniowy
drzewo
+1 (3) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Komentarz jest odpowiedzią na komentarz nr @7
Reńka: blokersie odmóżdżony, co będziesz ofenzywę wroga oglądał w necie, sojusznicy palcem nie kiwną a ty z braku wody i jedzenia jak również prądu zmusisz mózg do myślenia, i spytasz dlaczego???
środa, 19 czerwca 2013, godzina 10:13:02
+3 (5) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Komentarz jest odpowiedzią na komentarz nr @8
Jerzy Golowkin: Z szacunkiem i podziękowaniem za ten felieton, Panie Marku. Nigdy "za dużo" o tym wspanialym pokoleniu Polakow, szczególnie w czasie gdy się z małpią zawzietością próbuje odmóżdżyć młodych polaków.
środa, 19 czerwca 2013, godzina 08:30:04
+5 (5) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
heniek: to było chyba ostatnie pokolenie prawdziwych polskich patriotów, dzisiaj najeżdżca byłby przyjęty z ukłonami i honorami poddaństwa
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 21:31:30
+4 (4) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Komentarz jest odpowiedzią na komentarz nr @6
Marek Stefański: Może i informacje są oklepane etc., jednak możliwe iż nie wszystkim są one znane... Historykiem jestem, aczkolwiek jeszcze nie dyplomowanym, a historię lokalną traktuję jako jedną z dziedzin zainteresowań... Liczę na dotarcie z tymi faktami "pod strzechy", bo dziś nie każdy wie o rzeczach przeze mnie opisanych... Co do archiwaliów... Poza tym co jest w Polsce i jest znane nikt więcej do niczego nie dotarł, nawet autorzy monografii 45. pp czy 13. Dywizji Piechoty... Pozdrawiam! :)
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 17:15:53
-6 (6) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
blokers: dzisiaj sojusznicy nas obronią a my w necie obejrzymy przebieg ofenzywy
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 16:42:18
-2 (4) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Z życzliwą oceną: Po szumnych zapowiedziach, wykonanie tematu chudziutkie. Wszystko już było, znane i oklepane. Tyle, co powyżej wydobyli już uczniowie Pana Profesora Kawki, opracowując w 1963 roku monografię miasta. Liczyć teraz należało na dotarcie do archiwaliów oraz do relacji bezpośrednich świadków, wciąż przeciez żyjących i możliwych do odszukania w niedużym mieście. Starszemu pokoleniu znane są również postaci tomaszowskich Niemców, z danych osobowych i niechlubnych (a czasem - wręcz przeciwnie - wysoce humanitarnych) wyczynów. Takie szczegóły uczyniłyby temat gotowym do publikacji. Jeśli Autor jest lokalnym historykiem, ma jeszcze znaczne pole do popisu. Niech się nie poddaje i walczy dalej. Życzę powodzenia!
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 14:32:41
+4 (4) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Komentarz jest odpowiedzią na komentarz nr @4
starzyczanka: czy to > liczne potomstwo<, jest rasy nordyckiej- zmieszanej z tubylcami? ciekawy temat nawet na doktorat.
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 11:12:34
+4 (6) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Komentarz jest odpowiedzią na komentarz nr @3
z Krycha...: bo Starzyce to było siedlisko folksdojczów, w starzyckich willach fabrykanckich odbywały się wystawne bale dla hitlerowskich oficjeli, moja babka była tam pokojówką i niejedno widziała, a liczne, ,, potomstwo" dojrzewało już w wyzwolonej Polsce ku chwale walecznych!
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 09:33:05
+2 (2) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
TM: Wiem,z opowieści ojca, że dużo naszych poległo w Starzycach róg Ujeskiej i Warszawskiej,a 1945r.ruscy w tym miejscu natłukli szfabów.
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 09:14:36
+6 (12) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
Anita: a kto tym się dzisiaj interesuje w dobie rządów z Brukseli, tylko fryce w Bawarii przy ulubionym piwie nie mogą się nadziwić że to ,,co nie udało się Adolfowi teraz idzie nam jak po maśle"
poniedziałek, 10 czerwca 2013, godzina 07:20:32
+7 (11) ↑ tak ↓ nie ! zgłoś
dodaj odpowiedź
kiki: W tym czerwonym grajdole żydokomuny czczono szczególnie oprawców z Gwardii Ludowej Jaśka Krasickiego i jego bandę,skazując w zapomnienie pradziwych obrońców Tomaszowa kampani wrześniowej Wojska Polskiego.
A i zdrajców było tu od groma: szfaby,mośki i kacapy.
Polacy krwawili,boleli i gineli.
Cześć pamięci poległych w imię: BÓG HONOR I OCZYZNA.
niedziela, 9 czerwca 2013, godzina 19:29:17

dodaj artykuł dodaj fotoreportaż
zobacz również
 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

 Podaruj głos na 50 lecie Szkoły Podstawowej nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim 

   zagłosuj na projekt w Tomaszowskim Budżecie Obywatelskim 2019 - link TBO/10/2018 - OD ŚWITU DO ZMIERZCHU W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 14     

^ do góry