Sobota, 7 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj jest sobota, 7 listopada 2026 roku, 311. dzień roku. Do sylwestra pozostały 54 dni. Kalendarz nieubłaganie przesuwa się w stronę zimy, chociaż jesień wciąż próbuje zatrzymać nas w swoim świecie szeleszczących liści, wilgotnych poranków i coraz dłuższych wieczorów.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.43, a zachodzi około 16.04. Dzień trwa niespełna dziewięć i pół godziny. To pora roku, w której zmierzch potrafi zaskoczyć jeszcze przed zakończeniem pracy, a jesienne spacery szybko przenoszą się z parkowych alejek do oświetlonych ulic.

Imieniny obchodzą między innymi Antoni, Ernest, Florenty, Florentyn, Karina i Żytomir.

Dzisiaj przypada również Międzynarodowy Dzień Fizyki Medycznej, obchodzony z inicjatywy Międzynarodowej Organizacji Fizyki Medycznej. Data nie została wybrana przypadkowo. To właśnie 7 listopada urodziła się Maria Skłodowska-Curie, której odkrycia zrewolucjonizowały zarówno fizykę, jak i medycynę.

W Polsce 7 listopada nie jest świętem państwowym ani dniem ustawowo wolnym od pracy.

Kalendarium historyczne

361 lat temu (1665). Gazeta, która narodziła się w cieniu epidemii

7 listopada 1665 roku ukazał się pierwszy numer „The Oxford Gazette”, poprzedniczki dzisiejszej „The London Gazette”, jednej z najstarszych nieprzerwanie wydawanych oficjalnych publikacji prasowych na świecie. Jej narodziny miały związek z wydarzeniem, które trudno uznać za szczęśliwe: wielką epidemią dżumy pustoszącą Londyn.

Król Karol II Stuart przeniósł swój dwór do Oksfordu, szukając schronienia przed śmiercionośną zarazą. Władza mogła opuścić stolicę, ale państwo nie mogło przestać działać. Potrzebowało narzędzia przekazywania decyzji, informacji dyplomatycznych i urzędowych komunikatów. Odpowiedzią stała się gazeta.

Nie była to jeszcze prasa w dzisiejszym rozumieniu, z reporterami tropiącymi nadużycia władzy i publicystami spierającymi się o przyszłość kraju. Był to raczej oficjalny głos państwa, uporządkowany zbiór wiadomości przeznaczonych dla ludzi interesujących się sprawami publicznymi.

A jednak historia tego wydawnictwa pokazuje coś niezwykle aktualnego. Wielkie kryzysy przyspieszają zmiany w komunikacji społecznej. Epidemie, wojny i katastrofy zmuszają instytucje do szukania nowych sposobów docierania do obywateli. Czasy się zmieniają, ale potrzeba wiarygodnej informacji pozostaje ta sama.

215 lat temu (1811). Tippecanoe. Wojna o ziemię, pamięć i prawo do własnego świata

7 listopada 1811 roku rozegrała się bitwa pod Tippecanoe, na terenach dzisiejszego amerykańskiego stanu Indiana. Wojska dowodzone przez Williama Henry'ego Harrisona starły się z wojownikami związanymi z ruchem oporu rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Jego najważniejszymi przywódcami byli Tecumseh i jego brat Tenskwatawa.

Przez dziesięciolecia amerykańska historiografia przedstawiała podobne wydarzenia przede wszystkim jako kolejne etapy zdobywania Zachodu. W tej opowieści osadnicy przynosili cywilizację, a rdzenni mieszkańcy stanowili przeszkodę na drodze postępu. Dzisiaj coraz wyraźniej dostrzegamy, jak jednostronny był to obraz.

Dla indiańskich społeczności walka pod Tippecanoe była częścią dramatycznej próby zachowania ziemi, kultury i politycznej samodzielności. Tecumseh usiłował stworzyć ponadplemienny sojusz, który mógłby powstrzymać nieustanną ekspansję osadników.

Zwycięstwo Harrisona osłabiło ten ruch, ale nie zakończyło konfliktu. Wkrótce spór o zachodnie terytoria stał się jednym z elementów wojny brytyjsko-amerykańskiej z 1812 roku.

Bitwa pod Tippecanoe jest przypomnieniem, że historia zwycięzców nie zawsze bywa historią sprawiedliwości. To, co dla jednych oznaczało otwarcie nowych możliwości, dla drugich było początkiem utraty ojczyzny.

110 lat temu (1916). Jeannette Rankin. Kobieta, która weszła do Kongresu, zanim Amerykanki uzyskały powszechne prawo głosu

7 listopada 1916 roku Jeannette Rankin została pierwszą kobietą wybraną do Kongresu Stanów Zjednoczonych. Reprezentowała stan Montana, w którym kobiety uzyskały prawa wyborcze wcześniej niż w całym kraju.

Jej zwycięstwo było wydarzeniem przełomowym. W epoce, kiedy politykę traktowano niemal wyłącznie jako domenę mężczyzn, kobieta zdobyła mandat w jednej z najważniejszych instytucji amerykańskiej demokracji. Nie było to ukoronowanie zakończonej już walki o równouprawnienie. Przeciwnie, Rankin wchodziła do polityki w czasie, gdy ta walka nadal trwała.

W Kongresie zajmowała się prawami kobiet, sprawami społecznymi i pracowniczymi. Była również zdecydowaną pacyfistką. Głosowała przeciw przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do pierwszej wojny światowej, a w 1941 roku jako jedyna przedstawicielka Kongresu sprzeciwiła się wypowiedzeniu wojny Japonii po ataku na Pearl Harbor.

Jej poglądy budziły kontrowersje, ale Rankin nie należała do polityków gotowych łatwo podporządkowywać się nastrojom większości.

Historia Jeannette Rankin pokazuje, że demokracja rozwija się również dzięki ludziom, którzy mają odwagę przekraczać granice wyznaczone przez obyczaj, uprzedzenia i polityczne przyzwyczajenia.

109 lat temu (1917). Rewolucja, która miała przynieść wolność, a stworzyła nową dyktaturę

7 listopada 1917 roku bolszewicy obalili Rząd Tymczasowy w Rosji, przejmując władzę w Piotrogrodzie. W kalendarzu juliańskim, którym posługiwała się wówczas Rosja, był 25 października. Dlatego wydarzenie przeszło do historii jako rewolucja październikowa, chociaż według dzisiejszego kalendarza rozegrało się w listopadzie.

Rosja znajdowała się na krawędzi katastrofy. Pierwsza wojna światowa pochłaniała tysiące istnień, gospodarka pogrążała się w chaosie, brakowało żywności, a społeczne niezadowolenie rosło z miesiąca na miesiąc. W marcu 1917 roku upadł carat, ale Rząd Tymczasowy nie potrafił uspokoić kraju.

W tej atmosferze Włodzimierz Lenin i bolszewicy proponowali hasła proste, chwytliwe i niezwykle skuteczne propagandowo: pokój, ziemię i chleb.

Obietnice miały przynieść społeczne wyzwolenie. Przyniosły natomiast wojnę domową, terror polityczny i budowę państwa, które wkrótce zaczęło zwalczać swoich przeciwników z bezwzględnością godną carskiego absolutyzmu. W 1922 roku utworzono Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Dla Polski wydarzenia te oznaczały śmiertelne zagrożenie. Odrodzone państwo musiało wkrótce zmierzyć się z bolszewicką ekspansją, której kulminacją była Bitwa Warszawska 1920 roku.

Rewolucja rosyjska nie zakończyła się na ulicach Piotrogrodu. Jej następstwa sięgnęły Warszawy, Berlina, Budapesztu, Pragi i wielu innych miast Europy. Na dziesięciolecia zmieniła polityczny porządek kontynentu, a miliony ludzi zapłaciły za tę przemianę własną wolnością.

108 lat temu (1918). Lublin ogłasza niepodległość. Polska rodzi się przed 11 listopada

W nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku powstał w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, na którego czele stanął Ignacy Daszyński.

Była to chwila szczególna. Europa rozpadała się pod ciężarem czteroletniej wojny, cesarstwa Niemiec i Austro-Węgier chwiały się w posadach, a Polacy próbowali wykorzystać moment, na który czekali od pokoleń.

Niepodległość nie była jeszcze gotowym państwem, ze sprawną administracją, jednolitym prawem i bezpiecznymi granicami. Była raczej wielką obietnicą, której spełnienie wymagało politycznej odwagi i umiejętności porozumienia pomiędzy środowiskami o bardzo odmiennych poglądach.

Rząd Daszyńskiego zapowiadał nie tylko odbudowę państwa, ale również powszechne prawa wyborcze, ośmiogodzinny dzień pracy, swobody obywatelskie i reformy społeczne. Niepodległość miała oznaczać coś więcej niż zmianę flagi nad urzędem. Miała stać się początkiem nowego porządku politycznego i społecznego.

W następnych dniach centrum wydarzeń przeniosło się do Warszawy, gdzie Józef Piłsudski przejmował władzę wojskową i polityczną. Tymczasowy rząd lubelski ustąpił miejsca kolejnym rozwiązaniom organizacyjnym tworzącego się państwa.

Warto jednak pamiętać, że 11 listopada 1918 roku nie był początkiem polskiej niepodległości zrodzonym z jednej decyzji. Był symboliczną kulminacją wydarzeń, które rozgrywały się wcześniej w Lublinie, Krakowie, Warszawie i dziesiątkach innych miejscowości.

Również Tomaszów Mazowiecki uczestniczył w tym procesie. Jeszcze 3 listopada 1918 roku mieszkańcy miasta odsłonili pomnik Tadeusza Kościuszki, manifestując swoje patriotyczne aspiracje. Niepodległość nadchodziła więc nie tylko w gabinetach polityków, ale także na ulicach prowincjonalnych miast.

97 lat temu (1929). Nowy Jork otwiera Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Kultura nie boi się kryzysu

7 listopada 1929 roku Museum of Modern Art w Nowym Jorku rozpoczęło działalność wystawienniczą. Pierwszą ekspozycję poświęcono twórczości Paula Cézanne'a, Paula Gauguina, Georges'a Seurata i Vincenta van Gogha.

Data była niezwykła. Zaledwie kilkanaście dni wcześniej Wall Street przeżyła krach giełdowy, który stał się początkiem wielkiego kryzysu gospodarczego. Ameryka traciła finansowe poczucie bezpieczeństwa, banki i przedsiębiorstwa wchodziły w okres niepewności, a miliony ludzi miały wkrótce stanąć przed problemem utraty pracy.

W tej atmosferze powstawało muzeum poświęcone sztuce, którą część publiczności nadal uważała za niezrozumiałą i prowokacyjną.

MoMA szybko stało się jednym z najważniejszych ośrodków sztuki nowoczesnej na świecie. Obok malarstwa i rzeźby zaczęło prezentować fotografię, film, architekturę i projektowanie.

Historia MoMA pokazuje, że kultura nie jest luksusem przeznaczonym wyłącznie na dobre czasy. Potrafi rozwijać się również wtedy, gdy gospodarka i polityka pozostają w kryzysie. Czasem właśnie w takich momentach ludzie szczególnie potrzebują nowych sposobów patrzenia na świat.

88 lat temu (1938). Strzały w Paryżu. Naziści znajdują pretekst do pogromu

7 listopada 1938 roku siedemnastoletni Herschel Grynszpan postrzelił w Paryżu niemieckiego dyplomatę Ernsta vom Ratha. Dyplomata zmarł dwa dni później. Wydarzenie zostało natychmiast wykorzystane przez nazistowską propagandę jako pretekst do rozpętania kolejnej fali antyżydowskiej przemocy.

Grynszpan pochodził z rodziny żydowskiej związanej z Polską. Jego bliscy znaleźli się wśród ludzi brutalnie wypędzonych przez niemieckie władze podczas akcji deportacyjnej do Zbąszynia. Byli ofiarami polityki, która pozbawiała Żydów praw, bezpieczeństwa i miejsca w społeczeństwie.

Naziści wykorzystali zamach do organizacji pogromu, który w nocy z 9 na 10 listopada przeszedł do historii jako Kristallnacht – noc kryształowa. Płonęły synagogi, niszczono sklepy, mieszkania i miejsca pracy, a tysiące ludzi trafiły do obozów koncentracyjnych.

Nie był to spontaniczny wybuch społecznego gniewu. Była to przemoc inspirowana i organizowana przez niemieckie państwo nazistowskie.

Noc kryształowa stanowiła jeden z kolejnych etapów polityki prześladowania Żydów, która podczas drugiej wojny światowej doprowadziła do Zagłady.

Z perspektywy Tomaszowa Mazowieckiego historia ta nabiera dodatkowego znaczenia. Zaledwie trzy lata później niemieccy okupanci zamykali wejścia do miejscowego getta, stopniowo przygotowując warunki do późniejszej eksterminacji jego mieszkańców.

86 lat temu (1940). Tacoma Narrows. Most, który przegrał z wiatrem

7 listopada 1940 roku zawalił się most Tacoma Narrows w amerykańskim stanie Waszyngton. Konstrukcja, która od otwarcia wzbudzała niepokój gwałtownym falowaniem jezdni, nie wytrzymała oddziaływania wiatru.

Most poruszał się w sposób tak niezwykły, że mieszkańcy nadali mu przezwisko „Galloping Gertie”. Tego listopadowego dnia drgania przybrały katastrofalną postać. Długie fragmenty jezdni skręcały się i falowały, aż w końcu konstrukcja zaczęła się rozpadać.

Nagrania katastrofy weszły do historii techniki i do dzisiaj wykorzystywane są podczas zajęć z inżynierii.

Przyczyną była niestabilność aerodynamiczna, a nie – jak często upraszcza się to w popularnych opowieściach – wyłącznie zwykły rezonans mechaniczny.

Katastrofa zmieniła sposób projektowania mostów wiszących. Inżynierowie zaczęli znacznie dokładniej analizować wpływ wiatru na zachowanie konstrukcji.

Most Tacoma Narrows przypomina, że postęp techniczny nie jest prostą drogą od jednego sukcesu do następnego. Czasem wymaga również bolesnego zrozumienia własnych błędów.

82 lata temu (1944). Roosevelt wygrywa po raz czwarty

7 listopada 1944 roku Franklin Delano Roosevelt po raz czwarty wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych. Ameryka uczestniczyła w wojnie, której finał był już widoczny, ale zwycięstwo wciąż wymagało ogromnego wysiłku militarnego i gospodarczego.

Roosevelt sprawował urząd od 1933 roku. Przeprowadził kraj przez dramat wielkiego kryzysu i znaczną część drugiej wojny światowej. Jego program New Deal zmienił sposób myślenia o roli państwa w gospodarce, a polityka zagraniczna uczyniła Stany Zjednoczone jednym z najważniejszych uczestników alianckiej koalicji.

Wyborcy powierzyli mu kolejną kadencję, chociaż stan jego zdrowia budził coraz większe obawy.

Prezydent zmarł 12 kwietnia 1945 roku, nie doczekawszy ostatecznego końca wojny. Władzę przejął Harry Truman.

Czterokrotny wybór Roosevelta doprowadził w późniejszych latach do zmiany amerykańskiej konstytucji. Wprowadzono ograniczenie zasadniczo do dwóch kadencji prezydenckich, aby zapobiegać nadmiernej koncentracji władzy w rękach jednej osoby.

53 lata temu (1973). Amerykański Kongres mówi prezydentowi: wojna nie jest wyłącznie twoją decyzją

7 listopada 1973 roku Kongres Stanów Zjednoczonych odrzucił weto prezydenta Richarda Nixona, doprowadzając do wejścia w życie ustawy War Powers Resolution.

Była to reakcja na doświadczenia wojny w Wietnamie, która przez lata dzieliła amerykańskie społeczeństwo i wywoływała spory dotyczące odpowiedzialności za decyzje wojskowe.

Przepisy zobowiązywały prezydenta do informowania Kongresu o określonych działaniach zbrojnych w ciągu 48 godzin i wprowadzały ograniczenia dotyczące ich kontynuowania bez zgody ustawodawców.

Nie zakończyło to sporów o uprawnienia prezydenta. Kolejne administracje interpretowały swoje kompetencje w sposób pozwalający na prowadzenie operacji wojskowych w różnych częściach świata.

Wydarzenie z 1973 roku przypomina jednak fundamentalną zasadę demokracji: nawet najwyższa władza państwowa powinna podlegać kontroli.

37 lat temu (1989). NRD chwieje się w posadach. Do upadku muru zostały dwa dni

7 listopada 1989 roku rząd Niemieckiej Republiki Demokratycznej podał się do dymisji. Komunistyczna dyktatura, przez dziesięciolecia przedstawiająca się jako stabilne i nowoczesne państwo, traciła kontrolę nad własnym społeczeństwem.

Na ulicach niemieckich miast gromadziły się setki tysięcy demonstrantów. Obywatele domagali się swobody podróżowania, demokratycznych reform i końca politycznego monopolu partii.

Władze próbowały ratować system zmianami personalnymi, ale było już za późno.

Dwa dni później, 9 listopada 1989 roku, rozpoczął się upadek Muru Berlińskiego. Obrazy ludzi stojących na betonowej konstrukcji, która przez dziesięciolecia dzieliła miasto, stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli końca zimnej wojny.

Historia NRD nie może być opowiadana bez polskiego kontekstu. Solidarność, Okrągły Stół i wybory 4 czerwca 1989 roku były częścią procesu, który podważył polityczne fundamenty całego bloku wschodniego.

Europa zmieniała się wówczas z szybkością, która jeszcze kilka miesięcy wcześniej wydawała się niemożliwa.

26 lat temu (2000). Wybory, w których zwycięzcy nie poznano przez wiele tygodni

7 listopada 2000 roku Amerykanie wybierali prezydenta pomiędzy George'em W. Bushem a Alem Gore'em. Głosowanie zakończyło się jednym z najpoważniejszych sporów wyborczych w nowoczesnej historii Stanów Zjednoczonych.

Decydujące znaczenie miała Floryda, gdzie różnica głosów okazała się minimalna. Pojawiły się problemy z liczeniem kart, procedurami ponownego przeliczania i interpretacją przepisów wyborczych.

Sprawa ostatecznie trafiła do Sądu Najwyższego. Bush został prezydentem, mimo że Gore zdobył więcej głosów w skali całego kraju.

Wybory prezydenckie USA w 2000 roku pokazały, jak ważne dla demokracji są nie tylko zasady wyłaniania przedstawicieli, ale również przejrzystość procedur i społeczne zaufanie do instytucji.

To lekcja, której znaczenie nie ogranicza się do Stanów Zjednoczonych.

Urodzili się tego dnia

1867 – Maria Skłodowska-Curie. Polka, która dwukrotnie zdobyła Nobla

7 listopada 1867 roku w Warszawie urodziła się Maria Skłodowska-Curie. Kobieta, która miała zmienić historię światowej nauki, dorastała w Polsce pozbawionej niepodległości, w epoce, kiedy dostęp kobiet do wyższego wykształcenia pozostawał poważnie ograniczony.

Zdobyła dwie Nagrody Nobla: w 1903 roku z fizyki i w 1911 roku z chemii. Wraz z Pierre'em Curie odkryła polon i rad, a jej badania nad promieniotwórczością otworzyły nowe możliwości w fizyce i medycynie.

Dzisiaj przypada 159. rocznica urodzin Marii Skłodowskiej-Curie, jednej z najwybitniejszych Polek w historii.

1913 – Albert Camus. Człowiek, który nie zgadzał się na absurd

7 listopada 1913 roku urodził się Albert Camus, francuski pisarz i filozof pochodzący z Algierii, laureat Literackiej Nagrody Nobla z 1957 roku.

Autor „Dżumy”, „Obcego” i „Mitu Syzyfa” należał do twórców, którzy z niezwykłą przenikliwością analizowali samotność człowieka, absurd egzystencji i odpowiedzialność moralną.

Jego „Dżuma” pozostaje nie tylko powieścią o epidemii. Jest również opowieścią o solidarności, odwadze i konieczności przeciwstawiania się złu nawet wtedy, gdy nie mamy pewności zwycięstwa.

1943 – Joni Mitchell. Poetka rocka, folku i jazzu

7 listopada 1943 roku urodziła się Joni Mitchell, kanadyjska wokalistka, kompozytorka i malarka.

Albumy „Blue”, „Court and Spark” i „Hejira” należą do najważniejszych osiągnięć muzyki popularnej drugiej połowy XX wieku. Mitchell potrafiła połączyć literacką subtelność tekstów z muzycznymi poszukiwaniami wykraczającymi poza tradycyjny folk.

Jej twórczość stała się inspiracją dla kolejnych pokoleń artystów.

1967 – David Guetta. Człowiek, który przeniósł klubową muzykę do mainstreamu

7 listopada 1967 roku urodził się David Guetta, francuski DJ i producent muzyczny.

Jego współpraca z artystami muzyki pop i hip-hop przyczyniła się do globalnej popularności elektronicznej muzyki tanecznej. Utwory „When Love Takes Over” i „Titanium” pokazały, że klubowe rytmy mogą funkcjonować również jako wielkie radiowe przeboje.

1996 – Lorde. Pop bez złudzeń

7 listopada 1996 roku urodziła się Lorde, nowozelandzka wokalistka i autorka piosenek.

Światową popularność zdobyła dzięki singlowi „Royals”, który przeciwstawiał się estetyce ostentacyjnego bogactwa dominującej w części współczesnego popu.

Jej debiutancki album „Pure Heroine” pokazał, że muzyka popularna potrafi opowiadać o samotności, dorastaniu i społecznych oczekiwaniach bez konieczności podporządkowywania się komercyjnym schematom.

Odeszli tego dnia

1962 – Eleanor Roosevelt. Kobieta, która współtworzyła język praw człowieka

7 listopada 1962 roku zmarła Eleanor Roosevelt, była pierwsza dama Stanów Zjednoczonych i jedna z najważniejszych działaczek społecznych XX wieku.

Po śmierci Franklina D. Roosevelta zaangażowała się w prace Organizacji Narodów Zjednoczonych. Odegrała istotną rolę w przygotowaniu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, przyjętej w 1948 roku.

Dowiodła, że polityczne znaczenie człowieka nie musi kończyć się wraz z opuszczeniem Białego Domu.

1980 – Steve McQueen. Chłodny buntownik Hollywood

7 listopada 1980 roku zmarł Steve McQueen, jeden z najbardziej charakterystycznych aktorów amerykańskiego kina.

Filmy „Wielka ucieczka”, „Bullitt” i „Papillon” uczyniły go symbolem ekranowej niezależności i męskiej charyzmy.

McQueen nie potrzebował długich monologów, aby przyciągać uwagę widzów. Często wystarczały spojrzenie, milczenie i charakterystyczna oszczędność aktorskich środków.

2016 – Leonard Cohen. Poeta, który odszedł w cieniu własnej ostatniej płyty

7 listopada 2016 roku zmarł Leonard Cohen, kanadyjski poeta, pisarz i kompozytor. Miał 82 lata.

Jego utwory „Suzanne”, „Famous Blue Raincoat”, „Hallelujah” i „Dance Me to the End of Love” należą do najważniejszych osiągnięć współczesnej piosenki autorskiej.

Zaledwie kilkanaście dni przed śmiercią wydał album „You Want It Darker”, który zabrzmiał jak niezwykle świadome muzyczne pożegnanie.

Tego dnia w muzyce

Joni Mitchell. Kiedy piosenka staje się literaturą

7 listopada 1943 roku urodziła się Joni Mitchell, jedna z tych artystek, które zmieniły sposób myślenia o muzyce popularnej. Jej twórczość nigdy nie mieściła się wygodnie w ramach jednego gatunku. Zaczynała od folku, ale szybko zaczęła wprowadzać do swoich nagrań jazzową harmonię, nieoczywiste rozwiązania rytmiczne i teksty przypominające poetyckie zapiski z osobistego dziennika.

Wydany w 1971 roku album „Blue” pozostaje jednym z najważniejszych świadectw intymnego pisania piosenek. „A Case of You”, „River” i „All I Want” to utwory, w których miłość nie jest prostą historią o szczęściu albo rozstaniu. Jest doświadczeniem pełnym sprzeczności, niepewności i emocjonalnych kosztów.

Późniejsze płyty, w tym „Court and Spark” oraz „Hejira”, pokazują Mitchell coraz bardziej zainteresowaną jazzem i improwizacją. Jej muzyka staje się otwarta, wymagająca, ale zarazem niezwykle sugestywna.

Mitchell potrafiła zrobić coś, co udaje się niewielu autorom: zamieniała bardzo osobiste doświadczenia w opowieści, w których odnajdywali się ludzie nigdy jej nieznający.

Joni Mitchell pozostaje dowodem, że piosenka może być jednocześnie dziełem muzycznym, literackim i emocjonalnym świadectwem epoki.

1981 – „Diary of a Madman”. Ozzy Osbourne, Randy Rhoads i ciężar muzycznej legendy

7 listopada 1981 roku ukazał się album „Diary of a Madman” Ozzy'ego Osbourne'a, drugi studyjny krążek jego solowej kariery i jedno z najważniejszych wydawnictw w historii klasycznego heavy metalu.

Po ogromnym sukcesie „Blizzard of Ozz” wokalista znajdował się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Musiał udowodnić, że jego nowy zespół nie był jednorazowym projektem, a odejście z Black Sabbath nie oznaczało końca twórczych możliwości.

„Diary of a Madman” rozwiał te wątpliwości. „Over the Mountain” otwiera płytę potężną energią, „Flying High Again” zachwyca hardrockową przebojowością, natomiast utwór tytułowy prowadzi słuchacza przez rozbudowaną kompozycję pełną napięcia, zmian tempa i dramatycznych gitarowych partii.

Najważniejszą postacią instrumentalnego oblicza albumu pozostaje Randy Rhoads. Gitarzysta potrafił łączyć metalową agresję z klasyczną dyscypliną kompozycyjną. Jego partie nie były jedynie popisem technicznych możliwości. Stanowiły część muzycznej opowieści.

Tragiczna śmierć Rhoadsa w katastrofie lotniczej w marcu 1982 roku sprawiła, że płyta nabrała dodatkowego znaczenia. Stała się ostatnim studyjnym świadectwem współpracy muzyka z Osbourne'em.

Wokół albumu narosły również spory dotyczące udziału basisty Boba Daisleya i perkusisty Lee Kerslake'a, przypominające o mniej romantycznej stronie przemysłu muzycznego.

45 lat po premierze „Diary of a Madman” pozostaje jedną z tych płyt, do których wraca się nie tylko z sentymentu. To materiał pełen pomysłów, doskonale zagrany i nadal imponujący rozmachem.

1987 – Bruce Springsteen. „Tunnel of Love” i ciemna strona romantycznych złudzeń

7 listopada 1987 roku album „Tunnel of Love” Bruce'a Springsteena znajdował się na szczycie brytyjskiej listy sprzedaży płyt.

Było to wydarzenie szczególne, ponieważ wydawnictwo znacząco odbiegało od stadionowej potęgi „Born in the U.S.A.”. Springsteen nie próbował ponownie nagrać zestawu wielkich hymnów. Zamiast tego skierował uwagę na intymny świat związków, małżeństwa, rozczarowania i ludzkiej samotności.

„Brilliant Disguise”, „One Step Up” i kompozycja tytułowa pokazują artystę w bardziej refleksyjnym wydaniu. Muzyka jest oszczędniejsza, a emocje trudniejsze do jednoznacznego nazwania.

Springsteen przypomina, że miłość nie zawsze wygląda jak finał hollywoodzkiego filmu. Czasami jest podróżą przez tytułowy tunel, w którym światła i dekoracje skrywają mniej przyjemną rzeczywistość.

„Tunnel of Love” pozostaje jednym z najbardziej dojrzałych albumów w dorobku artysty.

2016 – Leonard Cohen. Dziesięć lat ciszy, która nadal brzmi

Śmierć Leonarda Cohena była jednym z tych wydarzeń, które trudno opisać zwyczajnym zdaniem informacyjnym. Odszedł artysta, dla którego piosenka była czymś więcej niż melodią i refrenem. Była miejscem rozmowy człowieka z własnym sumieniem, z Bogiem, z miłością i nieuchronnością przemijania.

Cohen nie miał głosu, który imponowałby techniczną doskonałością. Z czasem jego wokal stawał się coraz niższy, bardziej szorstki, niemal szeptany. A jednak właśnie ten głos potrafił wypełnić ogromne sale koncertowe emocjami trudnymi do osiągnięcia nawet przez najdoskonalszych wokalistów.

W „Famous Blue Raincoat” opowiadał o miłości, zdradzie i niedopowiedzeniach. W „Suzanne” łączył codzienność z mistycznym doświadczeniem. „Hallelujah” stało się jednym z najczęściej interpretowanych utworów współczesnej muzyki, chociaż jego prawdziwe znaczenie znacznie wykracza poza prostą religijną symbolikę.

Ostatni album „You Want It Darker” brzmiał jak świadomy dialog ze śmiercią. Cohen nie próbował uciekać od końca. Przyjmował jego bliskość z mieszaniną pokory, ironii i godności.

Dziesięć lat po śmierci Leonarda Cohena jego muzyka nadal pozostaje zaskakująco aktualna. Być może dlatego, że nie opowiadała o przemijających modach, lecz o sprawach, z którymi człowiek mierzy się niezależnie od epoki.

Tego dnia w sporcie

157 lat temu (1869). Początek wielkiego kolarstwa

7 listopada 1869 roku odbył się wyścig kolarski z Paryża do Rouen, uznawany za pierwszy oficjalnie odnotowany wyścig drogowy pomiędzy dwoma miastami.

Zwyciężył James Moore, który pokonał około 123 kilometrów w czasie 10 godzin i 25 minut.

Dziewiętnastowieczne rowery były ciężkie i niewygodne, a drogi dalekie od dzisiejszych standardów. Mimo to uczestnicy pokazali, że nowy wynalazek może stać się narzędziem sportowej rywalizacji.

Dzisiaj, gdy kolarze przemierzają alpejskie przełęcze z prędkościami trudnymi do wyobrażenia dla dawnych pionierów, wydarzenie z 1869 roku przypomina o początkach wielkiej sportowej tradycji.

35 lat temu (1991). Magic Johnson ogłasza zakażenie HIV

7 listopada 1991 roku Earvin „Magic” Johnson, jedna z największych gwiazd NBA, poinformował publicznie o zakażeniu HIV i ogłosił zakończenie kariery.

Był wówczas ikoną Los Angeles Lakers, wielokrotnym mistrzem i jednym z najbardziej rozpoznawalnych koszykarzy świata.

W początku lat dziewięćdziesiątych HIV budził ogromny strach. Wiedza społeczna o drogach zakażenia pozostawała ograniczona, a osoby żyjące z wirusem często spotykały się z dyskryminacją.

Publiczne wystąpienie Johnsona zmieniło sposób, w jaki miliony ludzi zaczęły rozmawiać o tej chorobie.

Koszykarz powrócił jeszcze na parkiet, zdobywając złoty medal igrzysk olimpijskich w Barcelonie w 1992 roku z legendarnym Dream Teamem.

Historia Magica Johnsona pokazuje, że sportowiec może stać się postacią ważną nie tylko dzięki zdobytym punktom i mistrzostwom, ale także dzięki wpływowi na społeczne postawy.

Sport dziś – sobota, 7 listopada 2026 roku

Arena Lodowa w Tomaszowie Mazowieckim rozpoczyna Puchar Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim. Pierwsze starty zaplanowano na godzinę 10.00.

W programie znajdują się biegi sprinterskie, dystanse długie oraz biegi masowe. Zawody będą kontynuowane w niedzielę.

Wstęp na trybuny Areny Lodowej przy ulicy Strzeleckiej 24/26 jest bezpłatny.

Sportowych emocji nie zabraknie także w Ujeździe, gdzie w hali Miejskiego Centrum Sportu odbędzie się XIV Ogólnopolski Turniej Koszykówki Dziewcząt o Puchar Burmistrza Ujazdu. Rywalizację zaplanowano w godzinach 9.00–18.00.

To wydarzenia, które pokazują, jak silną pozycję na sportowej mapie Polski zajmuje nasz region.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

85 lat temu (1941). Zamknięte getto. Kiedy miejskie ulice stały się granicą życia i śmierci

7 listopada 1941 roku niemieckie władze okupacyjne zagrodziły wejścia do getta w Tomaszowie Mazowieckim, ustawiając tablice ostrzegawcze i zaostrzając represje wobec jego mieszkańców.

Była to data, której nie sposób traktować jak kolejnej administracyjnej decyzji okupanta. Za nią krył się dramat tysięcy ludzi stopniowo pozbawianych podstawowych praw, bezpieczeństwa, możliwości pracy i normalnego życia.

Getto w Tomaszowie zostało utworzone 15 grudnia 1940 roku. Obejmowało kilka obszarów miasta, między innymi okolice ulic Wschodniej, Zgorzeleckiej, Legionów, Jerozolimskiej, Smugowej, Żwirki i Wigury oraz Polnej.

Były to ulice, na których wcześniej toczyło się zwyczajne życie. Ludzie wychodzili do pracy, dzieci chodziły do szkół, otwierano sklepy, prowadzono warsztaty i odwiedzano sąsiadów. Tomaszów był miastem wielu kultur, religii i narodowości.

Niemiecka okupacja stopniowo niszczyła ten świat.

W marcu 1941 roku w getcie przebywało już ponad 15 tysięcy osób. Żydowscy mieszkańcy Tomaszowa zostali stłoczeni na ograniczonym obszarze, gdzie coraz bardziej dramatyczne stawały się warunki sanitarne, aprowizacyjne i mieszkaniowe.

7 listopada 1941 roku granica getta została dodatkowo uszczelniona. Według opracowania Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN za próby opuszczenia zamkniętego obszaru groziło rozstrzelanie.

W ten sposób przestrzeń miasta zmieniała swój charakter. Ulice, które przez dziesięciolecia łączyły ludzi, zaczęły ich rozdzielać. Sąsiedztwo przestawało oznaczać możliwość spotkania, a pochodzenie stawało się podstawą do odebrania człowiekowi wolności.

Najtragiczniejsze miało jednak dopiero nadejść.

Na przełomie października i listopada 1942 roku Niemcy przeprowadzili likwidację tomaszowskiego getta. Tysiące jego mieszkańców zostało deportowanych do obozu zagłady w Treblince. Wielu zamordowano jeszcze na terenie miasta.

Dzisiaj, po 85 latach od zamknięcia wejść do getta, powinniśmy pamiętać nie tylko o liczbach ofiar. Za każdą z nich krył się człowiek. Imię, nazwisko, rodzina, dzieciństwo, marzenia i praca.

Przedwojenny Tomaszów nie był wyłącznie miastem fabryk i robotniczych osiedli. Był miejscem współistnienia Polaków, Żydów i Niemców, różnych religii, języków i obyczajów.

Zagłada tomaszowskich Żydów oznaczała więc nie tylko wymordowanie ogromnej części mieszkańców. Była również zniszczeniem ważnego fragmentu tożsamości miasta.

Pamięć o tych wydarzeniach nie może kończyć się na okazjonalnych uroczystościach. Powinna być obecna w edukacji, muzeach, lokalnych publikacjach i opowieściach przekazywanych kolejnym pokoleniom.

Bo historia miasta pozbawiona pamięci o jego żydowskich mieszkańcach pozostaje historią niepełną.

75 lat temu (1951). Tomaszowskie „Orlęta”. Młodzi ludzie przeciwko stalinowskiej dyktaturze

Noc z 7 na 8 listopada 1951 roku zapisała się w historii Tomaszowa Mazowieckiego dzięki działalności młodzieżowej organizacji antykomunistycznej „Orlęta”.

Grupę tworzyli uczniowie miejscowych szkół średnich. Byli młodzi, mieli przed sobą życie, plany i marzenia, ale nie chcieli pogodzić się z systemem, który odbierał społeczeństwu polityczną wolność.

Wśród członków organizacji znajdowali się między innymi Barbara Figiel, Janina Korbacz, Jan Łaski, Iwo Płachecki, Ewa Przyżycka, Jerzy Wiliński, Maria Wolszakiewicz i Danuta Wójciak.

„Orlęta” powstały w czerwcu 1951 roku, nawiązując do patriotycznych tradycji polskiej młodzieży, szczególnie do pamięci o Orlętach Lwowskich.

Ich działalność nie miała skali wielkiego zbrojnego podziemia. Polegała przede wszystkim na konspiracji, kolportażu ulotek i przeciwstawianiu się komunistycznej propagandzie.

W realiach stalinowskiej Polski nawet takie działania oznaczały ogromne ryzyko.

Aparat bezpieczeństwa rozpoczął rozpracowywanie organizacji, prowadząc sprawę pod kryptonimem „Spiskowcy”. W lutym 1952 roku członkowie grupy zostali zatrzymani, a następnie poddani brutalnym przesłuchaniom.

Młodzieżowa konspiracja w Tomaszowie Mazowieckim pokazuje, że opór wobec dyktatury nie zawsze przybierał postać wielkich demonstracji czy akcji zbrojnych.

Czasami zaczynał się od kilku młodych ludzi, maszyny do pisania, powielonych kartek i przekonania, że trzeba zachować wierność własnemu sumieniu.

Przez długie lata historia „Orląt” pozostawała mało znana. Dopiero po upadku komunizmu zaczęto przywracać jej należne miejsce w lokalnej pamięci.

27 lutego 2019 roku w I Liceum Ogólnokształcącym w Tomaszowie Mazowieckim odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą członkom organizacji.

Był to ważny gest wobec ludzi, którzy w młodości zdecydowali się na sprzeciw, wiedząc, jak wysoką cenę mogą za niego zapłacić.

Dzisiaj przypada 75. rocznica nocnej akcji tomaszowskich „Orląt”. Warto przypominać tę historię, ponieważ należy ona do najciekawszych przykładów lokalnego oporu przeciwko komunistycznej władzy.

Tomaszów i Ujazd. Sport pisze kolejne rozdziały lokalnej historii

7 listopada 2026 roku Tomaszów Mazowiecki ponownie staje się jednym z najważniejszych ośrodków polskiego łyżwiarstwa szybkiego. W Arenie Lodowej rozpoczyna się Puchar Polski PGE, przyciągający zawodników, trenerów i kibiców.

Nowoczesna hala jest jednym z symboli współczesnego miasta, ale tradycje łyżwiarskie Tomaszowa sięgają znacznie wcześniejszych dekad. Kolejne pokolenia zawodników, szkoleniowców i działaczy sportowych tworzyły środowisko, którego osiągnięcia pozwoliły miastu zdobyć silną pozycję w tej dyscyplinie.

Dzisiaj historia ta znajduje swoją kontynuację na torze Areny Lodowej.

Równocześnie Ujazd będzie gospodarzem XIV Ogólnopolskiego Turnieju Koszykówki Dziewcząt o Puchar Burmistrza Ujazdu.

Z jednej strony mamy sport zawodniczy na wysokim poziomie, z drugiej młodzieżową rywalizację, podczas której dziewczęta zdobywają doświadczenie i uczą się pracy zespołowej.

Oba wydarzenia przypominają, że lokalna historia nie powstaje wyłącznie w gabinetach polityków ani podczas wielkich narodowych przełomów.

Tworzą ją również sportowcy, trenerzy, nauczyciele i młodzi ludzie, którzy podejmują codzienny wysiłek, często daleko od kamer i pierwszych stron gazet.

Odbierając nagrodę podczas piątkowej uroczystości w warszawskim Teatrze Polskim, szefowa PE podkreśliła, że Jan Karski jest istotnym punktem odniesienia dla dzisiejszej UE.

„Parlament Europejski z dumą niesie dalej wizję Jana Karskiego i Józefa Retingera – wizję Europy opartej na pokoju i demokracji. Budujemy wspólnotę wartości, w której wolność, godność i solidarność są na pierwszym miejscu. Wspólnotę, w której życie ludzi – od Porto po Poznań – staje się lepsze dzięki posłom do Parlamentu Europejskiego, którzy współpracują z parlamentami narodowymi, takimi jak polski Sejm i Senat, aby łączyć Europejczyków z Europą” – powiedziała Metsola.

Przewodnicząca Parlamentu Europejskiego podkreśliła istotny wkład polskich eurodeputowanych w realizację unijnych przedsięwzięć.

„Razem urzeczywistniamy marzenie niemych pokoleń, które pragnęły Europy, w której każdy głos jest słyszany i może kształtować naszą przyszłość. I właśnie teraz, tutaj, w ojczyźnie Jana Karskiego, obiecuję wam to: będziemy nadal pracować, nieustraszenie i nieustępliwie, by uczynić to europejskie marzenie rzeczywistością dla ludzi w całej naszej Unii. Bo jak uczył nas profesor Karski – bycie świadkiem nie wystarczy. Musimy stawać w obronie tego, co słuszne” – powiedziała Metsola.

W swoim przemówieniu Metsola odniosła się również do dziedzictwa Jana Karskiego dotyczącego walki z antysemityzmem, który – jak podkreśliła – odradza się w dzisiejszej Europie.

„Parlament Europejski nigdy nie zrezygnuje z walki z tym odwiecznym złem (czyli antysemityzmem). A ono rośnie – na naszych ulicach, na kampusach i w internecie. Nasza determinacja, by je pokonać, musi dorównać skali wyzwania, a Parlament Europejski zawsze będzie na czele tej walki” – powiedziała Metsola. „Nasza Unia powstała na zgliszczach Holokaustu i w imię Jana Karskiego oraz każdej ofiary tych potwornych lat musimy nadal zabierać głos. Być antysemitą to być antyeuropejczykiem – nigdy nie może to być akceptowane i nigdy tego nie zaakceptujemy” – dodała.

Metsola zadeklarowała, że „Parlament Europejski nadal będzie zabierał głos w obronie prawdy, sprawiedliwości i demokracji. Będzie łączył ludzi, by tworzyć wspólną europejską rzeczywistość i lepszą przyszłość dla wszystkich. To misja, z której – jestem przekonana – Jan Karski byłby dumny. Dlatego ta nagroda oznacza dla nas tak wiele. Będziemy ją nieść dalej w jego duchu”.

Nagroda Orła Jana Karskiego została ustanowiona 5 maja 2000 r. przez Jana Karskiego, legendarnego emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego, świadka zagłady Żydów i profesora Uniwersytetu Georgetown. Karski określił ją jako wyróżnienie moralne, przyznawane osobom, instytucjom i narodom, które „godnie nad Polską potrafią się zafrasować” lub – jeśli Polakami nie są – „Polsce dobrze życzą”. Nagroda nie ma charakteru finansowego; jej istotą jest uhonorowanie odwagi, odpowiedzialności i działań na rzecz dobra wspólnego.

Po śmierci Karskiego kapitułę nagrody tworzą dotychczasowi laureaci oraz osoby powoływane przez Towarzystwo Jana Karskiego. Wśród uhonorowanych znaleźli się m.in. Elie Wiesel, Szymon Peres, Steven Spielberg, Tadeusz Mazowiecki, ks. Jan Zieja, Jechiel Dynowicz, Jacek Kuroń oraz liczne instytucje działające na rzecz praw człowieka, dialogu i pamięci.

Program wizyty obejmował również spotkanie z prezydentem RP Karolem Nawrockim. Wśród tematów rozmowy szefowej PE z prezydentem znalazły się takie kwestie jak polityka klimatyczna, migracja, nowa perspektywa budżetowa UE oraz proces rozszerzania Wspólnoty o nowych członków. Wcześniej w czwartek z przewodniczącą PE spotkał się premier Donald Tusk.

W piątek Roberta Metsola wygłosiła przemówienie podczas posiedzenia plenarnego Sejmu. Zaznaczyła w nim, że jej pokolenie wie, jak „wygląda Europa z Unią Europejską i bez Unii Europejskiej”. „Nie jesteśmy idealni, musimy być otwarci na reformę, na zmianę. Ale ostatecznie świat z Unią Europejską jest miejscem lepszym dla nas wszystkich” - podkreśliła.

Zwróciła uwagę, że od wstąpienia do Unii Europejskiej gospodarka Polski rosła dwa razy szybciej niż średnia europejska, dzięki czemu obecnie jest zaliczana do 20 największych gospodarek na świecie. „Polska wniosła do Unii swoją energię, talent i ambicję, a dziś znajduje się w samym jej centrum, popychając Europę naprzód” - powiedziała przewodnicząca PE.

Metsola podkreśliła też rolę Polski w uczynieniu kwestii bezpieczeństwa priorytetem dla Europy i przypomniała, że nasz kraj od dawna ostrzegał przed zagrożeniem ze strony Rosji. „Przez lata ostrzegaliście nas przed Rosją, zależnością energetyczną, przed tym, do czego zdolny jest Kreml, a zbyt wielu w Europie nie słuchało. Mieliście rację, a Europa powinna was usłyszeć wcześniej” – przyznała.

Metsola odniosła się też do akcji sabotażowych wobec Polski, jakie miały miejsce w ostatnich miesiącach. „Kiedy testowane jest bezpieczeństwo Polski, de facto testowane jest bezpieczeństwo Europy” - powiedziała. „Musimy stać razem, ramię w ramię” – dodała.

W sejmowym przemówieniu Metsola podkreśliła, że siłą Europy jest jej różnorodność. „Nie chodzi w Europie o to, by wszyscy byli tacy sami. Chodzi o to, by cenić sobie nasze różnice, tradycje, historie, języki. Nasz projekt nie jest narzucany z Brukseli. Ma dzielić się wyzwaniami i wspólnym rozumieniem. Dla nas każde państwo członkowskie jest mocarstwem” - powiedziała Metsola.

Podczas wizyty w Parlamencie szefowa PE spotkała się też marszałkiem Senatu Małgorzatą Kidawą-Błońską oraz z marszałkiem Sejmu Włodzimierzem Czarzastym.

Marszałek Czarzasty poinformował, że zaprosił przewodniczącą PE na konferencję szefów parlamentów państw UE i NATO, która odbędzie się w Warszawie w maju przyszłego roku, a poświęcona będzie bezpieczeństwu Europy.

Tego samego dnia w Teatrze Polskim im. Arnolda Szyfmana w Warszawie Roberta Metsola odebrała Nagrodę Orła Jana Karskiego przyznaną w tym roku Parlamentowi Europejskiemu. Podczas uroczystości prowadzonej przez Andrzeja Seweryna szefowa PE podkreśliła, że postać Jana Karskiego stanowi ważny punkt odniesienia dla UE.

„Parlament Europejski z dumą niesie wizję Jana Karskiego – wizję Europy opartej na pokoju i demokracji. Budujemy wspólnotę wartości, gdzie wolność, godność i solidarność są najważniejsze” – powiedziała Roberta Metsola, przyjmując nagrodę.

„Jan Karski był prawdziwym patriotą, który poświęcił się na rzecz niepodległości Polski i duszy Europy. Stawał przeciwko złu i niósł światło prawdy. Jan Karski rozumiał, że aby triumfowała odwaga i dobro nad tyranią i lękiem, musimy trzymać się naszych wartości. Musimy też walczyć o siebie wzajemnie, zwłaszcza w najtrudniejszych czasach” – powiedziała szefowa PE.

Nagroda Orła Jana Karskiego została ustanowiona w 2000 r. przez prof. Jana Karskiego (1914-2000). Zgodnie z jego życzeniem ma trafiać do osób, które „godnie nad Polską potrafią się zafrasować” oraz do tych, którzy „nie będąc Polakami, dobrze Polsce życzą”. Nagroda ma charakter honorowy i nie wiąże się z jakąkolwiek gratyfikacją finansową. Po śmierci Karskiego kapitułę nagrody tworzą dotychczasowi laureaci oraz osoby powoływane przez Towarzystwo Jana Karskiego. Wśród dotychczasowych laureatów wyróżnienia znaleźli się m.in. Jacek Kuroń, ks. Józef Tischner, Marek Edelman, Elie Wiesel, Szymon Peres, Steven Spielberg, Tadeusz Mazowiecki, Stanisław Dziwisz, ks. Jan Zieja oraz liczne instytucje działające na rzecz praw człowieka, dialogu i pamięci

Nasz artykuł w dużym skrócie

Wyrok za śmierć dziecka. Sąd Okręgowy w Sieradzu skazał Daniela S. na dożywotnie pozbawienie wolności za zabójstwo sześcioletniego Maksymiliana. Matka chłopca została skazana na dziewięć lat i sześć miesięcy więzienia. Wyrok jest nieprawomocny.

Zmiany w podatkach. Senat przyjął ustawę przewidującą podniesienie pierwszego progu PIT do 130 tys. zł oraz nową stawkę 24 proc. dla części dochodów. Przepisy nie weszły jeszcze w życie.

Polityka i bezpieczeństwo. Sejm odrzucił wniosek o odwołanie ministra spraw wewnętrznych Marcina Kierwińskiego. Za wnioskiem głosowało 212 posłów, przeciw było 235.

Tragedia w Ukrainie. Według ukraińskich władz liczba ofiar rosyjskiego bombardowania miejsca wydawania pomocy humanitarnej w Komyszuwasze wzrosła do 53 osób. Trwają działania ratownicze.

Tomaszów inwestuje w bezpieczeństwo dzieci. Otwarto odnowione miasteczko ruchu drogowego za 195,5 tys. zł. Powstała nowa nawierzchnia i ustawiono 56 znaków drogowych. W Lipiu wszyscy 53 uczniowie miejscowej szkoły otrzymali kaski ochronne.

Utrudnienia i ceny paliw. Od 6 do 9 listopada zamknięty jest przejazd kolejowy na ulicy Kolejowej w Tomaszowie. Objazd prowadzi przez Ciebłowice. Od soboty maksymalna cena benzyny Pb95 wynosi 6,12 zł/l, a oleju napędowego 7,83 zł/l.

Sieradz. Dożywocie za zabójstwo dziecka. Ale czy wymiar sprawiedliwości może zamknąć tę historię?

Są wiadomości, których nie powinno się komentować w pośpiechu. Są tragedie, przy których dziennikarska potrzeba opowiadania musi ustąpić miejsca elementarnemu szacunkowi wobec ofiary. I są wreszcie takie wyroki, które – choć kończą pewien etap postępowania – otwierają pytania znacznie trudniejsze od tych zapisanych w akcie oskarżenia.

6 listopada Sąd Okręgowy w Sieradzu skazał Daniela S. na dożywotnie pozbawienie wolności za zabójstwo sześcioletniego Maksymiliana ze Zduńskiej Woli. Mężczyzna będzie mógł ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie najwcześniej po odbyciu 40 lat kary. Matka chłopca, Paulina M., została skazana na dziewięć lat i sześć miesięcy pozbawienia wolności. Sąd orzekł również wobec obojga dożywotnie zakazy wykonywania określonych zawodów i prowadzenia działalności związanej z opieką, wychowaniem, edukacją oraz leczeniem dzieci. Wyrok jest nieprawomocny.

Maksymilian zmarł w maju 2025 roku. Z ustaleń prokuratury i materiału dowodowego przedstawionego podczas procesu wynika, że wcześniej przez dłuższy czas doświadczał przemocy fizycznej i psychicznej. Ostatecznie obrażenia zadane przez partnera matki doprowadziły do śmierci dziecka. Sędzia Jacek Wojdyn, ogłaszając wyrok, odniósł się do skali okrucieństwa i cierpienia chłopca. Nie ma potrzeby opisywania wszystkich szczegółów przemocy. Wystarczy świadomość, że wydarzenia, które powinny być niewyobrażalne, naprawdę rozegrały się w zwyczajnym mieszkaniu, w zwyczajnym polskim mieście.

I właśnie ta zwyczajność otoczenia jest najbardziej przerażająca. Bo tragedia nie wydarzyła się w odległym kraju, podczas wojny czy kataklizmu. Rozgrywała się za drzwiami jednego z mieszkań. W przestrzeni, w której dziecko powinno czuć się najbezpieczniej.

Pojawia się więc pytanie, na które wyrok nie daje pełnej odpowiedzi: czy tragedii można było zapobiec? Czy ktokolwiek dostrzegał sygnały świadczące o zagrożeniu? Czy były okoliczności pozwalające wcześniej uruchomić pomoc? Nie wolno bez dowodów przypisywać zaniechań konkretnym osobom i instytucjom. Ale równie niebezpieczne byłoby uznanie, że skazanie sprawców kończy społeczną odpowiedzialność za tę historię.

Artykuł 72 Konstytucji RP zobowiązuje państwo do ochrony praw dziecka. Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz przepisy dotyczące standardów ochrony małoletnich tworzą mechanizmy, które mają służyć rozpoznawaniu zagrożeń i reagowaniu na nie. Problem polega na tym, że nawet najlepiej napisane prawo nie ochroni nikogo, jeżeli jego stosowanie ograniczy się do wypełniania formularzy.

Pytanie dotyczy również Tomaszowa i powiatu tomaszowskiego. Jak funkcjonują procedury ochrony dzieci w szkołach, przedszkolach i placówkach opiekuńczych? Czy nauczyciele wiedzą, jak rozpoznawać oznaki przemocy? Czy pracownicy socjalni mają wystarczające warunki do wykonywania swoich obowiązków? Czy instytucje naprawdę współpracują, czy jedynie wymieniają korespondencję?

Dożywocie jest karą za popełnioną zbrodnię. Nie jest jednak gwarancją, że nie wydarzy się kolejna. Tę gwarancję – na tyle, na ile jest ona w ogóle możliwa – powinny budować sprawne instytucje, odpowiedzialni dorośli i społeczeństwo, które nie odwraca wzroku od krzywdy dziecka.

Podatkowa reforma. Senat mówi „tak”, ale rachunki trzeba dopiero dokładnie policzyć

Podczas gdy w Sieradzu zapadał wyrok, w Warszawie politycy podejmowali decyzje mające znacznie bardziej przyziemny, choć dla milionów obywateli niezwykle istotny wymiar. Chodzi o pieniądze, podatki i wysokość dochodu, który pozostaje nam po rozliczeniu z fiskusem.

Senat przyjął bez poprawek ustawę zmieniającą zasady opodatkowania dochodów osób fizycznych. Za nowelizacją zagłosowało 63 senatorów, przeciw było 31, a jeden wstrzymał się od głosu. Dokument trafi teraz do prezydenta Karola Nawrockiego.

Najważniejsza zmiana przewiduje podniesienie pierwszego progu podatkowego ze 120 do 130 tysięcy złotych rocznie. Do tej kwoty ma obowiązywać stawka 12 procent. Jednocześnie pojawi się nowy przedział opodatkowania: dochody przekraczające 130 tys. zł, ale nieprzekraczające 150 tys. zł, będą w odpowiedniej części objęte stawką 24 procent. Dopiero nadwyżka ponad 150 tys. zł ma być opodatkowana stawką 32 procent.

Na pierwszy rzut oka wszystko wygląda prosto. Wyższy próg oznacza korzystniejsze rozliczenie dla części podatników. Diabeł jednak, jak zwykle, ukrywa się w szczegółach. Nowa stawka pośrednia powoduje, że skutki zmian nie będą jednakowe dla wszystkich grup dochodowych. Ustawa obejmuje również rozwiązania dotyczące podatku CIT, ryczałtu i daniny solidarnościowej.

Rząd przekonuje, że zmiany mają dostosować system podatkowy do rosnących wynagrodzeń i realiów gospodarczych. Krytycy wskazują natomiast na zwiększenie obciążeń części przedsiębiorców oraz brak automatycznej waloryzacji progów podatkowych. Senatorowie odrzucili poprawki zmierzające między innymi do podniesienia pierwszego progu do 180 tys. zł.

Jedno pozostaje pewne: podwyższenie progu podatkowego nie jest jeszcze dowodem, że każdy podatnik zostawi w portfelu więcej pieniędzy. Właściwe porównanie musi uwzględniać cały mechanizm rozliczenia, a nie tylko jeden korzystnie wyglądający parametr.

Dla mieszkańców Tomaszowa to sprawa bezpośrednio związana z wynagrodzeniami. Dla przedsiębiorców – również z kosztami działalności gospodarczej. A dla samorządów? Z systemem finansowania zadań publicznych, ponieważ kondycja lokalnych budżetów jest powiązana z dochodami mieszkańców i przyjętymi zasadami naliczania wpływów podatkowych.

Nie da się jednak bez szczegółowych wyliczeń powiedzieć, ile miasto lub powiat zyska albo straci.

Ustawa nie obowiązuje jeszcze tylko dlatego, że przeszła przez Senat. Przed nią decyzja prezydenta, który może ją podpisać, zawetować albo skierować do Trybunału Konstytucyjnego. Dopiero zakończenie procesu legislacyjnego pozwoli mówić o nowych zasadach jako o obowiązującym prawie.

Senat decyduje również o sprawach światopoglądowych. Spór o prawo do przerywania ciąży

Piątek przyniósł także decyzję, której znaczenia nie sposób sprowadzić do finansowych wyliczeń. Senat przyjął bez poprawek ustawę zmieniającą przepisy dotyczące planowania rodziny, ochrony płodu ludzkiego i warunków dopuszczalności przerywania ciąży.

Nowelizacja ma przywrócić możliwość przerwania ciąży w określonych przypadkach ciężkich i nieodwracalnych wad płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu. Za przyjęciem ustawy bez poprawek zagłosowało 58 senatorów, przeciw było 33, a trzech wstrzymało się od głosu.

To jedna z tych kwestii, w których polskie społeczeństwo od lat pozostaje głęboko podzielone. Z jednej strony pojawia się argument dotyczący autonomii kobiety, jej zdrowia i prawa do podejmowania decyzji w dramatycznych sytuacjach medycznych. Z drugiej – argument konstytucyjnej ochrony życia prenatalnego. Obie strony odwołują się do wartości i praw, które zajmują ważne miejsce w debacie publicznej.

Spór nie zostanie zakończony przez jeden wieczór parlamentarnych głosowań. Ustawa wymaga jeszcze decyzji prezydenta, a jej ewentualne wejście w życie będzie oznaczało konieczność dostosowania procedur medycznych.

Dla pacjentek i lekarzy szczególnie ważne pozostaje jedno: prawo powinno być możliwie jasne, tak aby w sytuacji wymagającej pilnej pomocy decyzje medyczne nie były dodatkowo komplikowane przez niepewność co do obowiązujących przepisów.

Kierwiński pozostaje ministrem. Polityczna arytmetyka nie rozstrzyga wszystkich sporów

W Sejmie nie zabrakło również tradycyjnej konfrontacji większości rządowej z opozycją. Tym razem ponownie chodziło o ministra spraw wewnętrznych i administracji Marcina Kierwińskiego.

Prawo i Sprawiedliwość wystąpiło z wnioskiem o wyrażenie mu wotum nieufności. Opozycja zarzucała ministrowi niewłaściwy nadzór nad służbami, problemy związane z bezpieczeństwem wewnętrznym i angażowanie policji w spory polityczne. Kierwińskiego bronił premier Donald Tusk, wskazując między innymi na działania resortu dotyczące bezpieczeństwa granic i zwalczania przestępczości.

Za odwołaniem ministra zagłosowało 212 posłów, przeciw było 235. Nikt nie wstrzymał się od głosu. Wniosek został odrzucony, a Kierwiński pozostaje na stanowisku.

To trzecia w obecnej kadencji nieudana próba jego odwołania.

Nie ma sensu udawać, że głosowanie było wyłącznie spokojną dyskusją o skuteczności nadzoru nad policją i administracją. Towarzyszyły mu ostre wystąpienia, wzajemne oskarżenia i polityczne kalkulacje. W demokracji parlamentarnej nie jest to zjawisko niezwykłe. Problem zaczyna się wtedy, kiedy polityczna wymiana argumentów zastępuje rzeczową odpowiedź na pytania dotyczące działania instytucji.

Sejmowa większość rozstrzygnęła, że minister pozostaje na stanowisku. Nie oznacza to automatycznie, że każda zgłoszona podczas debaty wątpliwość została wyjaśniona. Tak samo same zarzuty opozycji nie są dowodem, że doszło do naruszenia prawa.

Dla mieszkańców najważniejsze powinno być coś znacznie prostszego: czy policja, straż pożarna i administracja są przygotowane do reagowania na rzeczywiste zagrożenia? Czy system ostrzegania działa sprawnie? Czy służby mają odpowiedni sprzęt, ludzi i procedury?

Bo bezpieczeństwo obywatela nie kończy się na tym, kto wygrał kolejne głosowanie.

Ukraina. Już 53 zabitych w miejscu, gdzie ludzie przychodzili po pomoc

Są również wiadomości, przy których parlamentarna retoryka i polityczne spory tracą swoje codzienne znaczenie.

W piątek napłynęła kolejna tragiczna aktualizacja z ukraińskiej miejscowości Komyszuwacha, położonej w obwodzie zaporoskim. Liczba potwierdzonych ofiar rosyjskiego bombardowania wzrosła do 53 osób. Akcja poszukiwawcza trwa od poniedziałku, 2 listopada, gdy rosyjskie bomby uderzyły w dawny budynek szkolny wykorzystywany do wydawania pomocy humanitarnej oraz pobliskie schronienie.

Mieszkańcy przychodzili tam po żywność i podstawowe środki potrzebne do przetrwania. Według ukraińskich władz po pierwszym uderzeniu nastąpił kolejny atak na rejon schronienia, w którym ludzie próbowali szukać bezpieczeństwa.

Nie wszystkie okoliczności bombardowania zostały niezależnie wyjaśnione, ale podawany przez ukraińskie służby bilans ofiar pokazuje skalę tragedii.

Przy takich wydarzeniach szczególnego znaczenia nabierają zasady międzynarodowego prawa humanitarnego. Ludność cywilna nie może być celem ataków, a strony konfliktu mają obowiązek rozróżniania celów wojskowych od obiektów i osób cywilnych. Ocena odpowiedzialności za konkretne zbrodnie wymaga oczywiście postępowania dowodowego.

W nocy z czwartku na piątek Rosja przeprowadziła kolejne uderzenia na ukraińskie terytorium. Ukraińskie siły powietrzne poinformowały o 227 dronach, z których 196 miało zostać zestrzelonych lub unieszkodliwionych. Uszkodzenia infrastruktury energetycznej spowodowały zakłócenia dostaw prądu w siedmiu regionach kraju.

Wojna zaczyna się dla cywilów znacznie wcześniej niż w chwili uderzenia pocisku. Zaczyna się wtedy, kiedy przestają działać wodociągi, nie ma czym ogrzać mieszkania, a rodzice zastanawiają się, czy dziecko bezpiecznie dotrze następnego dnia do szkoły.

Tymczasem w Warszawie spotkali się ministrowie spraw zagranicznych państw Rady Państw Morza Bałtyckiego. Rozmawiano o bezpieczeństwie Europy, wspieraniu Ukrainy i przyszłych gwarancjach, które miałyby uniemożliwić ponowne rozpoczęcie wojny po ewentualnym porozumieniu pokojowym.

Nie podpisano jednak traktatu kończącego konflikt. Nadal pozostajemy w rzeczywistości, w której dyplomaci rozmawiają o pokoju, a ratownicy wydobywają spod gruzów kolejnych zabitych.

Tomaszów. Miasteczko ruchu drogowego odnowione za 195,5 tysiąca złotych

Po wielkich sprawach polityki krajowej i międzynarodowej wracamy do Tomaszowa Mazowieckiego. Tutaj piątek przyniósł wydarzenie znacznie spokojniejsze, ale dotyczące tego samego fundamentalnego problemu: bezpieczeństwa.

6 listopada oficjalnie otwarto odnowione miasteczko ruchu drogowego przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 2. Cały projekt kosztował 195 500 zł, z czego 120 tys. zł pochodziło z dofinansowania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, a 75 500 zł stanowiło wkład miasta.

Wyremontowano około 1100 metrów kwadratowych nawierzchni, wykonano nowe oznakowanie poziome i ustawiono 56 znaków pionowych. Zakupiono również rowerki, hulajnogi, mobilną sygnalizację świetlną, spowalniacze i elementy odblaskowe.

Obiekt ma służyć nauce zasad ruchu drogowego oraz przygotowywaniu dzieci do egzaminu na kartę rowerową. Otwarciu towarzyszyły zajęcia edukacyjne z udziałem policjantów, strażników miejskich, przedstawicieli Wojewódzkiego Ośrodka Ruchu Drogowego oraz Tomaszowskiego Centrum Zdrowia.

To bez wątpienia inwestycja o konkretnym zastosowaniu. Ale – jak przy każdej inwestycji finansowanej z pieniędzy publicznych – warto zadać pytanie o jej dalsze wykorzystanie.

Czy z miasteczka będą regularnie korzystać dzieci z innych placówek? Jak będzie wyglądał harmonogram zajęć? Kto odpowie za jego utrzymanie? Czy samorząd będzie oceniał efekty prowadzonych szkoleń?

Nie chodzi o szukanie problemu tam, gdzie go nie ma. Chodzi o prostą zasadę: najlepszym uzasadnieniem publicznego wydatku powinien być rzeczywisty pożytek dla mieszkańców.

Znaki drogowe postawione na szkolnym placu nie są celem samym w sobie. Ich zadaniem jest nauczenie dziecka zachowania, które pewnego dnia może uratować mu życie.

Lipie. Pięćdziesiąt trzy dzieci, pięćdziesiąt trzy kaski. A co z bezpieczeństwem samych dróg?

Podobny temat pojawił się w piątek w Lipiu, niewielkiej miejscowości w gminie Czerniewice. Tomaszowscy policjanci zorganizowali tam akcję profilaktyczną pod hasłem „Jedź z głową… w kasku”.

Wszyscy 53 uczniowie miejscowej szkoły podstawowej otrzymali kaski ochronne. Funkcjonariusze rozmawiali z dziećmi o bezpiecznej jeździe na rowerach i hulajnogach, zasadach ruchu oraz odpowiedzialności na drodze.

Akcja objęła całą szkołę, co w przypadku podobnych przedsięwzięć nie zdarza się często. Lipie jest bowiem jedną z najmniejszych placówek oświatowych w powiecie.

Kask może ograniczyć skutki urazu głowy podczas wypadku. Dobrze więc, że dzieci otrzymały takie wyposażenie. Nie można jednak na tym zakończyć rozmowy o bezpieczeństwie.

W wielu małych miejscowościach największym problemem nie jest brak wiedzy o potrzebie noszenia kasku, lecz brak odpowiednio przygotowanej infrastruktury drogowej. Wąskie pobocza, niewystarczające oświetlenie, brak ciągów pieszo-rowerowych czy nadmierna prędkość samochodów sprawiają, że codzienna droga do szkoły może być źródłem rzeczywistego zagrożenia.

Dlatego obok akcji edukacyjnych konieczne są konsekwentne działania inwestycyjne.

Nie wystarczy uczyć dzieci, jak zachować się na niebezpiecznej drodze. Trzeba również sprawić, żeby ta droga stała się bezpieczniejsza.

I to jest zadanie nie tylko dla policji, ale także dla zarządców dróg i samorządów.

Gałkówek. Wykolejony pociąg i kilkudziesięciu rannych. Na szczęście tylko podczas ćwiczeń

W województwie łódzkim piątek przyniósł również wydarzenie, które na pierwszy rzut oka mogło przypominać scenariusz filmu katastroficznego. W pobliżu stacji Gałkówek służby ratownicze ćwiczyły działania po wykolejeniu pociągu Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej.

Scenariusz zakładał uszkodzenie torów, wypadek pociągu pasażerskiego i konieczność udzielenia pomocy kilkudziesięciu poszkodowanym. Do akcji skierowano strażaków, policjantów, ratowników medycznych i przedstawicieli służb kolejowych.

Po raz pierwszy podczas tego rodzaju ćwiczeń wykorzystano specjalistyczny autobus Wojewódzkiej Stacji Ratownictwa Medycznego w Łodzi, wyposażony w sześć stanowisk medycznych. Dyrektor WSRM Bogusław Tyka podkreślał znaczenie możliwości przećwiczenia pracy z wykorzystaniem nowego pojazdu.

Nie doszło do rzeczywistego wykolejenia. Było to zaplanowane szkolenie.

Takie manewry mają jednak znaczenie wykraczające poza sprawdzenie nowego sprzętu. W prawdziwej akcji ratowniczej liczy się czas, współpraca między służbami, prawidłowa segregacja medyczna poszkodowanych oraz możliwość szybkiego transportu do szpitali.

Dla powiatu tomaszowskiego, przez który przebiegają ważne szlaki kolejowe i drogowe, doświadczenia takich ćwiczeń mogą być szczególnie cenne.

Najlepiej przeprowadzone ćwiczenia to nie te, które efektownie wyglądają na fotografiach, ale te, po których służby potrafią wskazać błędy i skutecznie je usunąć.

Kolejowa zamknięta. Kierowcy muszą uzbroić się w cierpliwość

Od piątku mieszkańcy Tomaszowa Mazowieckiego muszą liczyć się z kolejnymi utrudnieniami komunikacyjnymi.

Przejazd kolejowo-drogowy na ulicy Kolejowej został całkowicie zamknięty dla ruchu ogólnego. Prace remontowe mają potrwać do 9 listopada. Objazd wyznaczono przez ulice Radomską, Gminną i Hubala oraz Ciebłowice Duże i Małe, a następnie ulicami Torową i Podobą.

To utrudnienie szczególnie dotkliwe dla mieszkańców i kierowców regularnie korzystających z tej trasy. Dodatkowy czas przejazdu może mieć znaczenie podczas dojazdów do pracy, szkół i placówek usługowych.

W tym samym okresie zapowiedziano ograniczenia kolejowe na części połączeń Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej w kierunku Brzustowa i Drzewicy.

Obie sprawy dotyczą odrębnych prac i organizacji ruchu, ale ich skutki mogą nakładać się na siebie podczas weekendowych podróży.

Dla mieszkańców najważniejsza pozostaje aktualna i czytelna informacja o objazdach oraz połączeniach zastępczych.

Paliwa nieco tańsze. Ale od dystrybutora do domowego budżetu droga bywa długa

Piątek przyniósł kolejną zmianę maksymalnych cen detalicznych paliw. Ministerstwo Energii ogłosiło limity obowiązujące od soboty, 7 listopada, do poniedziałku, 9 listopada włącznie.

Benzyna Pb95 może kosztować maksymalnie 6,12 zł za litr, Pb98 – 6,80 zł, a olej napędowy – 7,83 zł. W porównaniu z piątkiem oznacza to obniżkę odpowiednio o 8, 13 i 8 groszy.

Stacje paliw mogą oczywiście stosować ceny niższe od ogłoszonych limitów.

W przypadku jednorazowego tankowania różnica nie będzie wielka. Ale dla przedsiębiorców transportowych, rolników i firm wykorzystujących duże ilości paliw każda zmiana ma znaczenie w skali całego miesiąca.

Należy jednak pamiętać, że ceny na stacjach nie zależą wyłącznie od krajowych mechanizmów regulacyjnych. Sytuacja na Bliskim Wschodzie, ceny ropy, koszty transportu i wahania kursów walut pozostają ważnymi czynnikami wpływającymi na rynek.

Obniżka cen jest korzystna, ale nie stanowi jeszcze dowodu trwałego ustabilizowania sytuacji energetycznej.

Lechia w Sieradzu, panczeniści w Tomaszowie. Sportowy początek weekendu

Piątkowy wieczór przyniósł także ligowe emocje kibicom Lechii Tomaszów Mazowiecki. Zielono-czerwoni zmierzyli się na wyjeździe z Wartą Sieradz w ramach 16. kolejki III ligi.

Oba zespoły przystępowały do spotkania po udanych występach w poprzedniej kolejce. Lechia pokonała Wigry Suwałki 2:0, natomiast Warta zwyciężyła lidera, KTS Weszło Warszawa, 1:0. Co ciekawe, oba kluby niedawno zmieniły szkoleniowców, a pierwsze spotkania pod nowym kierownictwem zakończyły się sukcesami.

Do przygotowania tego podsumowania nie udało się potwierdzić końcowego wyniku piątkowego meczu w oficjalnym komunikacie klubowym. Nie podajemy więc niezweryfikowanego rezultatu.

Weekend przyniesie również sportowe wydarzenia w Tomaszowie.

W sobotę i niedzielę, 7–8 listopada, Arena Lodowa będzie gospodarzem Pucharu Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim. Zawody rozpoczną się o godz. 10.00. Na torze zobaczymy zawodników różnych kategorii wiekowych, rywalizujących na dystansach sprinterskich i dłuższych.

Dla Tomaszowa to kolejna okazja do przypomnienia, że Arena Lodowa nie jest jedynie efektownym obiektem sportowym, lecz miejscem regularnej rywalizacji czołowych polskich panczenistów.

Państwo nie zdaje egzaminu na konferencji prasowej. Zdaje go wtedy, gdy ktoś potrzebuje pomocy

Piątek, 6 listopada 2026 roku, był dniem bardzo różnych wydarzeń. Trudno byłoby znaleźć wspólną miarę dla śmierci sześcioletniego dziecka, sporu o wysokość podatków, tragedii cywilów w Ukrainie czy otwarcia szkolnego miasteczka ruchu drogowego. I nie należy takiej miary na siłę szukać.

Ale można dostrzec coś, co łączy przynajmniej część tych historii.

Odpowiedzialność.

Odpowiedzialność dorosłych za bezpieczeństwo dzieci. Państwa za tworzenie prawa, które jest zrozumiałe i możliwe do stosowania. Samorządu za wydatkowanie publicznych pieniędzy. Służb za przygotowanie do sytuacji, których wszyscy chcielibyśmy uniknąć.

W „Dwunastu gniewnych ludziach” Sidneya Lumeta najważniejsze okazuje się nie to, jak szybko można wydać werdykt, ale jak wielkie znaczenie ma odpowiedzialne podejście do faktów i ludzkiego losu. Z kolei współczesne debaty polityczne często zdają się przypominać teatr, w którym każda ze stron zna zakończenie przedstawienia jeszcze przed podniesieniem kurtyny.

W Sejmie większość obroniła ministra. W Senacie przyjęto kolejne ustawy. Politycy przedstawili swoje racje i zapewne jutro będą przekonywać, że to właśnie oni najlepiej reprezentują interes społeczeństwa.

Tymczasem gdzieś w Polsce rodzice będą zastanawiać się, czy ich dziecko jest bezpieczne. Przedsiębiorca spróbuje obliczyć przyszłoroczne zobowiązania podatkowe. Pracownik szpitala rozpocznie kolejny dyżur. Policjant będzie kontrolował drogę prowadzącą do szkoły. A rodzina w Ukrainie będzie szukać informacji o bliskim, który kilka dni temu wyszedł po pomoc humanitarną i nie wrócił.

To nie są sceny z politycznego widowiska.

To jest życie.

I właśnie dlatego warto wymagać od instytucji publicznych czegoś więcej niż efektownych deklaracji.

W Tomaszowie wydano niemal 200 tys. zł na modernizację miasteczka ruchu drogowego. Dobrze będzie, jeśli obiekt stanie się miejscem regularnej nauki, a nie tylko pamiątką po uroczystym przecięciu wstęgi. W Lipiu przekazano dzieciom kaski. Dobrze będzie, jeśli jednocześnie poprawi się bezpieczeństwo ich codziennych tras. W Gałkówku ratownicy ćwiczyli działania po katastrofie kolejowej. Dobrze będzie, jeśli wnioski z ćwiczeń przełożą się na sprawniejsze procedury.

Bo bezpieczeństwo nie zaczyna się od alarmu. Zaczyna się od przygotowania, które powinno nastąpić znacznie wcześniej.

Dzisiejszy wyrok w Sieradzu przypomina, że najpoważniejsza tragedia może rozgrywać się za drzwiami zwykłego mieszkania. Wiadomości z Ukrainy pokazują, jak wielką cenę płacą cywile za decyzje podejmowane przez ludzi dysponujących ogromną władzą. A lokalne inicjatywy dotyczące ruchu drogowego przekonują, że część dramatów można próbować ograniczać, zanim w ogóle do nich dojdzie.

Nie każde zagrożenie da się przewidzieć.

Nie każdemu nieszczęściu można zapobiec.

Ale zawsze można zadać pytanie, czy zrobiono wszystko, co należało zrobić.

I właśnie od tego pytania powinno zaczynać się rozliczanie każdej władzy – tej w Warszawie, tej w województwie i tej najbliższej, samorządowej.

Bo ostatecznie obywatel nie potrzebuje państwa, które najpiękniej mówi o bezpieczeństwie. Potrzebuje państwa, które potrafi go naprawdę chronić.

Nasz artykuł w skrócie

Piątek, 6 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj jest piątek, 6 listopada 2026 roku, czyli 310. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostało 55 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.42, a zachodzi około 16.04. Dzień trwa 9 godzin i 22 minuty. Jesienne popołudnia stają się coraz krótsze, a do przesilenia zimowego pozostało jeszcze ponad sześć tygodni.

Imieniny obchodzą przede wszystkim Leonard, Feliks, Ziemowit i Trzebowit. W innych kalendarzach pojawiają się również Gabriela, Krystyna i Anita.

6 listopada obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wykorzystywaniu Środowiska Naturalnego w Czasie Wojen i Konfliktów Zbrojnych. Ustanowiło go Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2001 roku. Organizacja przypomina, że wojna nie kończy się wraz z ustaniem ostrzału. Zatrute rzeki, skażona gleba, zniszczone lasy i niewybuchy pozostają zagrożeniem przez wiele lat, a niekiedy przez całe pokolenia.

Nieoficjalnie obchodzony jest także Dzień Saksofonu, związany z przypadającymi dzisiaj urodzinami Adolphe'a Saxa, wynalazcy instrumentu, który odegrał ogromną rolę w rozwoju jazzu i muzyki popularnej.

W Polsce 6 listopada nie jest świętem państwowym ani dniem ustawowo wolnym od pracy.

Kalendarium historyczne

809 lat temu (1217). Karta Lasów. Średniowieczna Anglia ogranicza władzę monarchy

6 listopada 1217 roku w Anglii wydano Kartę Lasów, znaną jako Charter of the Forest. Dokument powstał podczas małoletniości króla Henryka III, pod wpływem regenta Wilhelma Marshala i papieskiego legata Guala Bicchieriego. Towarzyszył ponownemu ogłoszeniu Wielkiej Karty Swobód, czyli słynnej Magna Carta. Jego zadaniem było ograniczenie surowych przepisów królewskiego prawa leśnego i przywrócenie części tradycyjnych uprawnień wolnym mieszkańcom królestwa.

W średniowiecznej Anglii królewskie lasy nie były po prostu obszarami porośniętymi drzewami. Stanowiły tereny objęte szczególnym reżimem prawnym, na których obowiązywały ograniczenia dotyczące polowań, wypasu zwierząt czy korzystania z naturalnych zasobów. Nawet ludzie mieszkający tam od pokoleń mogli popadać w konflikt z królewskimi urzędnikami. Karta Lasów ograniczała te nadużycia i potwierdzała część praw użytkowania gruntów.

Dokument bywa dzisiaj przywoływany w dyskusjach o dostępie do wspólnych zasobów, własności i granicach państwowej władzy. Nie należy traktować go jako średniowiecznej ustawy o ochronie środowiska w dzisiejszym znaczeniu. Był przede wszystkim instrumentem obrony praw mieszkańców przed arbitralnością monarchy. Przypomina jednak, że spory o las, ziemię i wodę od stuleci należą również do historii prawa i wolności obywatelskich.

166 lat temu (1860). Abraham Lincoln wygrywa wybory. Ameryka zmierza ku wojnie domowej

6 listopada 1860 roku Abraham Lincoln został wybrany szesnastym prezydentem Stanów Zjednoczonych. Kandydat Partii Republikańskiej zwyciężył w wyjątkowo podzielonym politycznie kraju. Jego przeciwnikami byli między innymi Stephen Douglas, John C. Breckinridge i John Bell. Lincoln wygrał w Kolegium Elektorów, choć w głosowaniu powszechnym uzyskał mniej niż połowę oddanych głosów. Decydujące znaczenie miał rozkład poparcia w północnych stanach.

Wybory odbywały się w atmosferze narastającego sporu o przyszłość niewolnictwa. Republikanie sprzeciwiali się jego rozszerzaniu na nowe terytoria, podczas gdy południowe elity polityczne i gospodarcze widziały w wyniku głosowania zagrożenie dla istniejącego systemu. Już w grudniu 1860 roku Karolina Południowa ogłosiła secesję. W następnych miesiącach dołączyły kolejne stany, a w kwietniu 1861 roku rozpoczęła się amerykańska wojna domowa.

Prezydentura Abrahama Lincolna stała się jednym z najważniejszych okresów w dziejach amerykańskiej demokracji. W 1863 roku ogłosił proklamację emancypacji dotyczącą osób zniewolonych na terenach objętych buntem, a w 1865 roku Kongres przyjął XIII poprawkę do konstytucji, znoszącą niewolnictwo. Lincoln nie doczekał końca całego procesu politycznego. Został zamordowany w kwietniu 1865 roku, kilka dni po kapitulacji głównych sił Konfederacji.

Nie wszystkie problemy rozwiązało jednak zwycięstwo Północy. Zniesienie niewolnictwa nie oznaczało natychmiastowego końca dyskryminacji rasowej. Ameryka musiała jeszcze przez kolejne stulecie walczyć o urzeczywistnienie praw obywatelskich, których podstawy wykuwały się w epoce Lincolna.

109 lat temu (1917). Bolszewicy ruszają po władzę. Początek rewolucji, która podzieliła świat

6 listopada 1917 roku, według obowiązującego dzisiaj kalendarza gregoriańskiego, bolszewicy rozpoczęli zbrojną operację przejmowania władzy w Piotrogrodzie. W Rosji używano wówczas kalendarza juliańskiego, dlatego wydarzenia te przeszły do historii jako rewolucja październikowa. W nocy z 6 na 7 listopada oddziały podporządkowane Komitetowi Wojskowo-Rewolucyjnemu zaczęły zajmować kluczowe punkty stolicy, w tym mosty, dworce i obiekty łączności

Rosja była wówczas krajem wyczerpanym pierwszą wojną światową, kryzysem gospodarczym i kolejnymi rewolucjami. W marcu 1917 roku abdykował car Mikołaj II, ale Rząd Tymczasowy nie potrafił zakończyć wojny ani rozwiązać kwestii ziemi i zaopatrzenia. Bolszewicy pod wodzą Włodzimierza Lenina wykorzystali niezadowolenie społeczne, obiecując pokój, ziemię i chleb.

Przejęcie kluczowych instytucji władzy doprowadziło do obalenia Rządu Tymczasowego i ustanowienia rządów bolszewickich. Przyszłość nie przyniosła jednak obiecywanego społecznego spokoju. Rosję ogarnęła wojna domowa, rozbudowano aparat terroru politycznego, a w 1922 roku utworzono Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Dla Polski konsekwencje tych wydarzeń były bezpośrednie. Rewolucja w Rosji zmieniła sytuację na wschodnim froncie pierwszej wojny światowej, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości jednym z największych zagrożeń stała się ekspansja bolszewicka. Kulminacją konfliktu była wojna polsko-bolszewicka 1919–1921, w której rozstrzygały się granice i polityczna przyszłość odrodzonego państwa.

Rewolucja październikowa na dziesięciolecia podzieliła świat ideologicznie, militarnie i gospodarczo. Z jej następstwami Europa Środkowo-Wschodnia mierzyła się aż do rozpadu ZSRR w 1991 roku.

91 lat temu (1935). Pierwszy lot Hawker Hurricane. Myśliwiec, który pomógł obronić Wielką Brytanię

6 listopada 1935 roku po raz pierwszy wzbił się w powietrze prototyp brytyjskiego myśliwca Hawker Hurricane. Samolot oznaczony numerem K5083 pilotował George Bulman, główny pilot doświadczalny firmy Hawker. Konstrukcję opracował zespół kierowany przez Sydney'a Camma. Maszyna stanowiła istotny krok w rozwoju brytyjskiego lotnictwa wojskowego, które przechodziło od dwupłatowców do nowoczesnych jednopłatowych samolotów myśliwskich.

Hurricane nie zdobył później takiej sławy jak elegancki Supermarine Spitfire, ale jego znaczenie podczas bitwy o Anglię w 1940 roku było ogromne. Charakteryzował się stosunkowo solidną konstrukcją, dobrymi właściwościami pilotażowymi i możliwością szybkich napraw. Brytyjskie dowództwo wykorzystywało go szczególnie skutecznie przeciwko niemieckim bombowcom.

Według historycznych danych producenta Hurricane odpowiadał za około 55 procent zwycięstw powietrznych RAF Fighter Command podczas bitwy o Anglię. Na samolotach tego typu latali również polscy piloci walczący w Royal Air Force. Były one między innymi pierwszym podstawowym wyposażeniem słynnego Dywizjonu 303 w kampanii 1940 roku.

Historia lotnictwa często zapamiętuje najbardziej efektowne konstrukcje. Hurricane przypomina, że o zwycięstwie decydują nie tylko osiągi pojedynczej maszyny, ale również możliwość jej masowej produkcji, utrzymania w gotowości bojowej i skutecznego wykorzystania przez pilotów.

87 lat temu (1939). Sonderaktion Krakau. Niemcy zastawiają pułapkę na polskich profesorów

6 listopada 1939 roku niemieckie władze okupacyjne przeprowadziły w Krakowie akcję znaną jako Sonderaktion Krakau. Była to jedna z najbardziej haniebnych operacji wymierzonych w polską inteligencję podczas drugiej wojny światowej. 183 pracowników naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Górniczej i Akademii Handlowej zostało podstępem zwabionych do Collegium Novum, a następnie aresztowanych przez funkcjonariuszy niemieckiego aparatu terroru.

Uczeni otrzymali zaproszenie na spotkanie dotyczące stosunku niemieckich władz do nauki i szkolnictwa wyższego. W sali wykładowej pojawił się oficer SS Bruno Müller, który zamiast rzeczowej rozmowy przedstawił oskarżenia pod adresem polskiej kadry akademickiej. Zgromadzonych zatrzymano, nie dając im rzeczywistej możliwości obrony ani wyjaśnienia sytuacji.

Aresztowanych przewożono następnie do miejsc odosobnienia i niemieckich obozów koncentracyjnych, przede wszystkim Sachsenhausen i Dachau. Starsi profesorowie, często cierpiący na przewlekłe choroby, trafiali do warunków, w których głód, zimno, przemoc i brak odpowiedniej opieki medycznej stanowiły bezpośrednie zagrożenie życia. Część zatrzymanych nie przeżyła niewoli.

Akcja nie była przypadkową decyzją kilku okupacyjnych urzędników. Stanowiła część szerszej polityki niszczenia polskich elit intelektualnych, przywódczych i opiniotwórczych. Niemcy doskonale rozumieli, że uniwersytety nie są wyłącznie miejscami przekazywania wiedzy. Są również ośrodkami pamięci narodowej, niezależnego myślenia i społecznej organizacji.

Właśnie dlatego atak na krakowskich profesorów miał znaczenie znacznie szersze niż represja wobec jednej grupy zawodowej. Był próbą pozbawienia społeczeństwa ludzi zdolnych do wychowywania kolejnych pokoleń i zachowywania ciągłości polskiej kultury.

87. rocznica Sonderaktion Krakau, przypadająca dzisiaj, przypomina szczególnie mocno o odpowiedzialności za język, którym opisujemy wojenne zbrodnie. Sprawcami byli funkcjonariusze niemieckiego państwa nazistowskiego, a ofiarami ludzie zatrzymani za to, kim byli i jaką rolę pełnili w polskim życiu naukowym. W Krakowie dzień ten pozostaje ważną datą pamięci akademickiej.

83 lata temu (1943). Armia Czerwona zajmuje Kijów. Koniec niemieckiej okupacji, ale nie koniec tragedii

6 listopada 1943 roku Armia Czerwona odzyskała kontrolę nad Kijowem, wypierając niemieckie wojska z okupowanej od września 1941 roku stolicy Ukrainy. Operację przeprowadziły siły 1. Frontu Ukraińskiego, dowodzonego przez Nikołaja Watutina. Sukces był częścią wielkiej ofensywy, która następowała po przełamaniu niemieckiej obrony nad Dnieprem.

Niemiecka okupacja pozostawiła w mieście i jego okolicach ogromne zniszczenia. Szczególnie tragicznym symbolem stał się Babi Jar, gdzie we wrześniu 1941 roku Niemcy zamordowali dziesiątki tysięcy kijowskich Żydów. W kolejnych latach miejsce to było również terenem egzekucji innych grup ludności.

Dla mieszkańców Kijowa wyparcie Niemców oznaczało koniec nazistowskiej okupacji. Nie oznaczało jednak uzyskania przez Ukrainę politycznej niepodległości. Miasto ponownie znalazło się pod władzą sowiecką, a Ukraina pozostała częścią ZSRR aż do 1991 roku.

Dzisiaj ta historia wymaga szczególnej precyzji. Wydarzenia z 1943 roku nie powinny być przedstawiane w oderwaniu od losu ludności cywilnej ani od późniejszego zniewolenia politycznego. Zakończenie jednej okupacji nie zawsze było początkiem pełnej wolności.

79 lat temu (1947). „Meet the Press” wchodzi na antenę. Telewizja zaczyna rozliczać polityków

6 listopada 1947 roku amerykańska telewizja NBC rozpoczęła emisję programu „Meet the Press”. Audycja, której współtwórczynią i pierwszą prowadzącą była Martha Rountree, przeniosła do telewizji formułę rozmowy politycznej z udziałem dziennikarzy zadających pytania przedstawicielom życia publicznego. Z czasem stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych formatów amerykańskiego dziennikarstwa politycznego.

Rok 1947 był momentem szczególnym. Telewizja dopiero zaczynała zdobywać znaczącą pozycję w amerykańskich domach, a debata publiczna nadal opierała się przede wszystkim na prasie i radiu. „Meet the Press” pokazał, że nowy środek przekazu może służyć nie tylko rozrywce czy odczytywaniu komunikatów, ale również konfrontowaniu polityków z pytaniami o ich decyzje.

Program z czasem gościł prezydentów, ministrów, kandydatów wyborczych i przywódców zagranicznych. Jego historia jest również opowieścią o przemianach dziennikarstwa: od formalnych, studyjnych rozmów po współczesne debaty prowadzone w warunkach błyskawicznego obiegu informacji.

Dla lokalnego dziennikarstwa wniosek pozostaje aktualny. Niezależnie od wielkości redakcji i technologii podstawowy obowiązek jest podobny: nie tylko przekazywać wypowiedzi ludzi władzy, ale przede wszystkim pytać, sprawdzać i domagać się odpowiedzi.

70 lat temu (1956). Eisenhower wygrywa wybory. Węgry walczą, Suez płonie

6 listopada 1956 roku Dwight D. Eisenhower został ponownie wybrany prezydentem Stanów Zjednoczonych. Pokonał kandydata Demokratów Adlaia Stevensona, odnosząc zdecydowane zwycięstwo. Wydarzenie przypadało na jeden z najbardziej dramatycznych tygodni zimnej wojny: Armia Radziecka tłumiła powstanie na Węgrzech, a Wielka Brytania, Francja i Izrael prowadziły operację wojskową przeciwko Egiptowi.

Eisenhower, były dowódca alianckich wojsk w Europie, miał opinię polityka doświadczonego w sprawach bezpieczeństwa. W kampanii podkreślano zakończenie wojny koreańskiej oraz potrzebę unikania bezpośredniego starcia supermocarstw. Amerykańskie władze nie zdecydowały się na militarną interwencję na Węgrzech, mimo dramatycznych apeli kierowanych przez powstańców.

Kryzys sueski ukazał z kolei zmianę układu sił w świecie zachodnim. Stany Zjednoczone sprzeciwiły się działaniom swoich europejskich sojuszników, nie chcąc dopuścić do dalszej eskalacji konfliktu. W ten sposób wyborczy listopad 1956 roku stał się momentem, w którym polityka wewnętrzna USA i najważniejsze kryzysy międzynarodowe niemal całkowicie się przenikały.

Dla Polaków szczególnie ważna była tragedia Węgier. Październikowe przemiany w Polsce budziły nadzieję na ograniczenie sowieckiej dominacji, ale los Budapesztu pokazał, jak wąskie były granice politycznej samodzielności państw bloku wschodniego.

64 lata temu (1962). ONZ potępia apartheid. Świat zaczyna organizować presję na RPA

6 listopada 1962 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję nr 1761 dotyczącą polityki apartheidu w Republice Południowej Afryki. Dokument potępiał system rasowej segregacji i dyskryminacji, uznając go za sprzeczny z zasadami Karty Narodów Zjednoczonych. Przewidywał również utworzenie specjalnego komitetu monitorującego działania południowoafrykańskich władz.

Apartheid był systemem prawnego podporządkowania i segregacji większości mieszkańców kraju przez białą mniejszość rządzącą. Ograniczał swobodę przemieszczania się, prawa polityczne, możliwość zamieszkania w określonych miejscach i dostęp do wielu instytucji publicznych. Jego przeciwnicy byli represjonowani, więzieni, a niektórzy zmuszani do życia na emigracji.

Rezolucja z 1962 roku nie zlikwidowała apartheidu. Stanowiła jednak ważny etap tworzenia międzynarodowej presji dyplomatycznej, gospodarczej i moralnej. Z czasem do walki o zniesienie rasistowskiego systemu włączały się kolejne państwa, organizacje społeczne, środowiska akademickie i artyści.

Symboliczny finał tej walki nastąpił w latach dziewięćdziesiątych. Nelson Mandela, więziony przez 27 lat, został uwolniony w 1990 roku, a w 1994 roku odbyły się pierwsze powszechne, demokratyczne wybory w RPA. Mandela objął urząd prezydenta, stając się jednym z najważniejszych symboli pokojowego demontażu instytucjonalnej segregacji rasowej.

51 lat temu (1975). Zielony Marsz. Sahara Zachodnia staje się przedmiotem długotrwałego konfliktu

6 listopada 1975 roku rozpoczął się tak zwany Zielony Marsz, zorganizowany przez Maroko na terytorium Sahary Zachodniej, znajdujące się wówczas pod administracją Hiszpanii. W wydarzeniu uczestniczyły setki tysięcy ludzi, a jego politycznym celem było wzmocnienie marokańskich roszczeń terytorialnych. W tym samym dniu Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 380, odnoszącą się do sytuacji w regionie i wzywającą Maroko do wycofania uczestników marszu.

Spór rozgrywał się w okresie rozpadu europejskich imperiów kolonialnych. Hiszpania przygotowywała się do opuszczenia Sahary Zachodniej, natomiast Maroko uznawało ten obszar za część swojej historycznej przestrzeni państwowej. Jednocześnie saharyjski ruch niepodległościowy domagał się prawa ludności do samostanowienia.

Zielony Marsz był demonstracją politycznej mobilizacji, ale jego następstwa okazały się znacznie bardziej skomplikowane. Terytorium stało się przedmiotem długotrwałego konfliktu, obejmującego walki zbrojne, przesiedlenia i spory dyplomatyczne.

Historia Sahary Zachodniej przypomina, że proces dekolonizacji nie wszędzie prowadził bezpośrednio do powstania niepodległych państw. W wielu miejscach pozostawił nierozstrzygnięte kwestie granic, tożsamości i prawa narodów do decydowania o własnej przyszłości.

41 lat temu (1985). Dramat w Bogocie. Partyzanci zajmują Pałac Sprawiedliwości

6 listopada 1985 roku uzbrojeni członkowie kolumbijskiego ruchu partyzanckiego M-19 zajęli Pałac Sprawiedliwości w Bogocie. W budynku znajdowali się sędziowie, pracownicy sądów i inne osoby cywilne. Napastnicy wzięli zakładników, a wojsko i siły bezpieczeństwa rozpoczęły operację odzyskiwania kontroli nad obiektem. Walki trwały do następnego dnia i doprowadziły do śmierci około stu osób

Tragedia rozegrała się w samym centrum kolumbijskiej stolicy, niedaleko najważniejszych instytucji państwowych. Budynek stanął w płomieniach, a część archiwów sądowych uległa zniszczeniu. Wśród zabitych znaleźli się również sędziowie Sądu Najwyższego.

Przez następne dziesięciolecia wydarzenie pozostawało przedmiotem śledztw i sporów dotyczących zarówno odpowiedzialności partyzantów, jak i działań sił państwowych. Szczególną uwagę zwracano na przypadki osób, które opuściły budynek żywe, a następnie zaginęły.

Oblężenie Pałacu Sprawiedliwości stało się w Kolumbii symbolem dramatycznego spotkania przemocy politycznej, kryzysu instytucji i walki o prawdę. Przypomina również, że państwo, nawet odpowiadając na brutalny atak, pozostaje zobowiązane do przestrzegania prawa i ochrony życia cywilów.

27 lat temu (1999). Australia odrzuca republikę. Monarchia pozostaje częścią ustroju

6 listopada 1999 roku Australijczycy w referendum odrzucili propozycję przekształcenia państwa w republikę. Rozważano zastąpienie brytyjskiego monarchy i gubernatora generalnego prezydentem wybieranym większością dwóch trzecich członków australijskiego parlamentu. Projekt nie uzyskał wymaganego poparcia. Odrzucono również drugą propozycję, dotyczącą zmiany preambuły konstytucji

Debata nie sprowadzała się do prostego sporu pomiędzy zwolennikami monarchii a republikanami. Część przeciwników przedstawionego projektu także popierała ideę republiki, ale chciała, aby przyszły prezydent był wybierany bezpośrednio przez obywateli. Inni obawiali się naruszenia stabilnego systemu konstytucyjnego.

Wynik referendum pokazał, że nawet szeroko dyskutowana reforma ustrojowa może przegrać z powodu braku porozumienia co do jej szczegółów. Australia zachowała monarchiczną formę państwa w ramach odrębnego, suwerennego systemu konstytucyjnego.

Wydarzenie pozostaje interesującą lekcją demokracji. Sama idea zmiany nie wystarcza do przekonania wyborców. Równie ważne są sposób jej przeprowadzenia, projekt nowych instytucji i zaufanie do polityków proponujących reformę.

14 lat temu (2012). Barack Obama wygrywa drugą kadencję

6 listopada 2012 roku Barack Obama został ponownie wybrany prezydentem Stanów Zjednoczonych. Pokonał republikańskiego kandydata Mitta Romneya, zdobywając 332 głosy elektorskie, podczas gdy jego przeciwnik otrzymał 206. Wybory odbywały się w okresie powolnego wychodzenia amerykańskiej gospodarki z następstw światowego kryzysu finansowego.

Pierwsza kadencja Obamy przyniosła między innymi reformę systemu ubezpieczeń zdrowotnych, znaną jako Affordable Care Act, oraz działania mające stabilizować gospodarkę po recesji. W polityce zagranicznej ważnymi tematami pozostawały wojny na Bliskim Wschodzie, stosunki z Chinami i Rosją oraz walka z międzynarodowym terroryzmem.

Drugie zwycięstwo potwierdziło, że Obama zdołał utrzymać szeroką koalicję wyborczą obejmującą różne grupy społeczne i pokoleniowe. Nie oznaczało jednak zakończenia politycznych podziałów. Kolejne lata przyniosły dalszą polaryzację amerykańskiego społeczeństwa, która stała się jednym z najważniejszych problemów współczesnej polityki USA.

Urodzili się tego dnia

1814 – Adolphe Sax. Wynalazca, który dał jazzowi jeden z najważniejszych głosów

6 listopada 1814 roku urodził się Adolphe Sax, belgijski konstruktor instrumentów muzycznych. Jego najważniejszym wynalazkiem był saksofon, opatentowany w 1846 roku. Instrument, początkowo związany przede wszystkim z muzyką wojskową i orkiestralną, stał się później jednym z symboli jazzu, bluesa i muzyki popularnej.

1861 – James Naismith. Człowiek, który wymyślił koszykówkę

6 listopada 1861 roku urodził się James Naismith, kanadyjski nauczyciel wychowania fizycznego, twórca koszykówki. W 1891 roku w amerykańskim Springfield opracował zasady nowej gry, która miała umożliwić studentom aktywność ruchową w sali gimnastycznej podczas zimy. Trudno przypuszczać, by wyobrażał sobie wtedy światową popularność dyscypliny, której najważniejsze gwiazdy będą kiedyś zarabiały miliony dolarów.

1946 – Sally Field. Aktorka odważnych, nieoczywistych ról

6 listopada 1946 roku urodziła się Sally Field, amerykańska aktorka, dwukrotna laureatka Oscara. Najważniejsze nagrody zdobyła za filmy „Norma Rae” i „Miejsca w sercu”. Widzowie pamiętają ją również z „Forresta Gumpa” i „Pani Doubtfire”. Jej role często przedstawiały kobiety mierzące się z presją społeczną, rodzinnymi obowiązkami i trudnymi wyborami.

1948 – Glenn Frey. Jeden z architektów brzmienia Eagles

6 listopada 1948 roku urodził się Glenn Frey, amerykański gitarzysta, wokalista i kompozytor, współzałożyciel Eagles. Był współtwórcą takich przebojów jak „Take It Easy”, „Lyin' Eyes” i „New Kid in Town”. Łączył kalifornijski country rock z melodyjnym popem i rockiem stadionowym. Zmarł w styczniu 2016 roku, pozostawiając jedną z najważniejszych dyskografii amerykańskiego rocka lat siedemdziesiątych

1970 – Ethan Hawke. Od „Stowarzyszenia Umarłych Poetów” do kina Richarda Linklatera

6 listopada 1970 roku urodził się Ethan Hawke, amerykański aktor, reżyser i pisarz. Wielką popularność przyniosła mu rola w filmie „Stowarzyszenie Umarłych Poetów”, a później występy w trylogii „Przed wschodem słońca”, „Przed zachodem słońca” i „Przed północą”. Jego filmowe postacie często próbują zrozumieć, jak upływ czasu zmienia miłość, ambicje i nasze wyobrażenia o własnym życiu.

1988 – Emma Stone. Od musicalu do aktorskich eksperymentów

6 listopada 1988 roku urodziła się Emma Stone, amerykańska aktorka, laureatka dwóch Oscarów za role w „La La Land” i „Biednych istotach”. W jej filmografii znajdują się również „Służące”, „Birdman” i „Faworyta”. Stone łączy umiejętności komediowe z gotowością do podejmowania ról trudnych, niejednoznacznych i dalekich od tradycyjnego hollywoodzkiego wizerunku gwiazdy.

Odeszli tego dnia

1893 – Piotr Czajkowski. Śmierć kompozytora, którego muzyka potrafiła opowiadać o najgłębszych emocjach

6 listopada 1893 roku w Petersburgu zmarł Piotr Czajkowski, jeden z najwybitniejszych kompozytorów XIX wieku. Miał 53 lata. Według przyjmowanych ustaleń bezpośrednią przyczyną śmierci była cholera. Od jego odejścia mija dzisiaj 133 lata.

Zaledwie kilka dni wcześniej odbyło się prawykonanie jego VI Symfonii h-moll „Patetycznej”, jednego z najbardziej przejmujących dzieł muzyki romantycznej. Utwór kończy się nie triumfalnym finałem, lecz powolną, pełną rezygnacji muzyką. Późniejsza śmierć kompozytora sprawiła, że dzieło zaczęto interpretować niemal jak artystyczne pożegnanie.

Czajkowski pozostawił opery „Eugeniusz Oniegin” i „Dama pikowa”, balety „Jezioro łabędzie”, „Śpiąca królewna” i „Dziadek do orzechów”, koncerty, symfonie i muzykę kameralną. Jego twórczość łączyła rosyjską tradycję melodyczną z europejskim symfonizmem, a przede wszystkim niezwykłą zdolność wyrażania emocji.

Wokół okoliczności jego śmierci powstawały później rozmaite hipotezy, w tym sugestie o samobójstwie. Nie są one jednak rozstrzygnięte w sposób pozwalający zastąpić nimi tradycyjnie przyjmowane ustalenia dotyczące cholery. Pewne pozostaje znaczenie kompozytora, którego muzyka nadal porusza słuchaczy na całym świecie.

Tego dnia w muzyce

1814 – Adolphe Sax. Instrument, który zmienił jazz, rock i muzykę popularną

6 listopada 1814 roku urodził się Adolphe Sax, człowiek, bez którego współczesna muzyka brzmiałaby zupełnie inaczej. Urodzony w Dinant w dzisiejszej Belgii konstruktor instrumentów dętych poszukiwał brzmienia, które łączyłoby siłę instrumentów blaszanych z elastycznością i ekspresją instrumentów drewnianych. Efektem jego prac był saksofon, opatentowany w 1846 roku.

Instrument początkowo nie miał łatwej drogi do artystycznego uznania. Był wykorzystywany przede wszystkim w orkiestrach wojskowych, a jego konstrukcja budziła zainteresowanie, ale też opór części środowiska muzycznego. Dopiero w XX wieku saksofon znalazł przestrzeń, w której mógł w pełni ujawnić swój charakter: jazz.

Dzięki takim muzykom jak Coleman Hawkins, Lester Young, Charlie Parker, John Coltrane i Sonny Rollins stał się instrumentem zdolnym opowiadać o wszystkim – od radości i tanecznej energii po samotność, duchowe poszukiwania i rozpacz. Charakterystyczna barwa saksofonu zaczęła pojawiać się również w bluesie, rhythm and bluesie, soulu i rocku.

Bez tego instrumentu trudno wyobrazić sobie nagrania Cannonballa Adderleya, solówki Clarence'a Clemonsa w utworach Bruce'a Springsteena czy brzmienie saksofonu w takich przebojach jak „Baker Street” Gerry'ego Rafferty'ego.

Dzień Saksofonu jest obchodzony nieoficjalnie, ale jego data nie jest przypadkowa. Przypomina o człowieku, który stworzył nie tylko nowy instrument, lecz także otworzył muzykom drogę do całkowicie nowych sposobów wyrażania emocji.

1975 – Pierwszy koncert Sex Pistols. Punk wychodzi z londyńskiego podziemia

6 listopada 1975 roku w londyńskim St Martin's College of Art po raz pierwszy wystąpił zespół Sex Pistols. Wydarzenie, które z perspektywy czasu wygląda jak narodziny muzycznej rewolucji, początkowo było zaledwie występem młodej, prowokacyjnej grupy w środowisku artystycznym. W składzie znajdowali się John Lydon, Steve Jones, Paul Cook i Glen Matlock.

Brytyjski rock połowy lat siedemdziesiątych był niezwykle różnorodny. Z jednej strony dominowali muzyczni wirtuozi rocka progresywnego, z drugiej wielkie zespoły stadionowe, których koncerty stawały się coraz bardziej widowiskowe i kosztowne. Sex Pistols proponowali coś przeciwnego: krótkie, agresywne utwory, surowe brzmienie i ostentacyjne lekceważenie muzycznych konwenansów.

Nie chodziło jednak wyłącznie o dźwięki. Punk rodził się w Wielkiej Brytanii, która zmagała się z kryzysem gospodarczym, rosnącym bezrobociem i frustracją młodego pokolenia. John Lydon, występujący jako Johnny Rotten, stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy tego buntu.

Rok później grupa wydała singiel „Anarchy in the U.K.”, a w 1977 roku ukazał się album „Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols”. Płyta wywołała wielki skandal, ale równocześnie otworzyła drogę całej generacji zespołów. Bez Sex Pistols inaczej wyglądałaby historia The Clash, Buzzcocks, The Damned, a także wielu późniejszych grup postpunkowych i alternatywnych.

Z perspektywy pięćdziesięciu jeden lat można uznać, że znaczenie Sex Pistols nie polegało wyłącznie na tym, co zagrali. Równie ważne było przekonanie, które przekazali tysiącom młodych ludzi: aby założyć zespół, nie trzeba być akademickim wirtuozem ani dysponować kosztownym sprzętem. Trzeba mieć własny głos i odwagę, by go użyć.

1966 – Paul Gilbert. Sześćdziesiąte urodziny jednego z gitarowych wirtuozów

6 listopada 1966 roku urodził się Paul Gilbert, amerykański gitarzysta, kompozytor i pedagog, znany przede wszystkim z działalności w zespołach Racer X oraz Mr. Big. Dzisiaj obchodzi 60. urodziny.

Gilbert zdobył uznanie jako instrumentalista dysponujący niezwykłą szybkością, precyzją i muzyczną pomysłowością. W Racer X jego gra była bliska estetyce technicznego heavy metalu, pełnego błyskawicznych pasaży i rozbudowanych partii solowych. W Mr. Big znalazł natomiast przestrzeń do łączenia wirtuozerii z melodyjnym hard rockiem.

Ogromną popularność grupie przyniosła ballada „To Be with You”, która pokazała zupełnie inną stronę zespołu niż jego najbardziej gitarowe nagrania. Gilbert stał się również cenionym nauczycielem gry na gitarze, udowadniając, że technika jest najciekawsza wtedy, gdy służy kompozycji, a nie staje się celem samym w sobie.

W epoce, w której możliwości techniczne gitarzystów mogą wydawać się niemal nieograniczone, jego twórczość pozostaje przypomnieniem, że prawdziwie interesujące granie wymaga czegoś więcej niż szybkości: wyobraźni, poczucia rytmu i umiejętności opowiadania muzyką.

1990 – „Crazy World” Scorpions. Rockowa ballada w świecie bez żelaznej kurtyny

6 listopada 1990 roku ukazał się album „Crazy World” niemieckiego zespołu Scorpions. Płyta stała się jednym z największych sukcesów w historii grupy, a zarazem muzycznym dokumentem niezwykłej epoki. Europa właśnie zmieniała się na oczach milionów ludzi. Mur Berliński upadł rok wcześniej, kolejne państwa Europy Środkowo-Wschodniej wychodziły z komunizmu, a wieloletni podział kontynentu zaczął tracić polityczne podstawy.

W tym historycznym momencie zespół kierowany przez Klausa Meinego zaproponował album, który łączył klasyczny hard rock z bardziej melodyjnym, radiowym brzmieniem. Na płycie znalazły się między innymi „Tease Me Please Me”, „Don't Believe Her”, „Send Me an Angel” oraz „Wind of Change”.

To właśnie ostatni z tych utworów nadał albumowi szczególne znaczenie. Delikatny gwizd otwierający „Wind of Change”, spokojna gitara i melodyjny głos Meinego stworzyły balladę, która stała się jednym z nieoficjalnych hymnów przemian politycznych przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.

Nie należy jednak sprowadzać całej płyty do jednego przeboju. „Crazy World” zachował charakterystyczne elementy twórczości Scorpions: mocne riffy Rudolfa Schenkera i Matthiasa Jabsa, ekspresyjną wokalistykę i umiejętność przechodzenia od rockowej agresji do lirycznych ballad.

Dla polskich słuchaczy album miał dodatkowe znaczenie emocjonalne. Ukazał się w czasie, gdy Polska budowała nowy system polityczny i gospodarczy. Wielu ludzi pamięta „Wind of Change” nie tylko jako piosenkę, lecz także jako dźwiękowy obraz epoki nadziei, niepewności i wielkich przemian.

36 lat po premierze „Crazy World” pozostaje jednym z najważniejszych albumów zespołu oraz przykładem płyty, której popularność została wzmocniona przez wyjątkowe okoliczności historyczne. Rzadko zdarza się, by rockowa ballada tak silnie zrosła się z pamięcią o zmianie całego politycznego porządku.

2020 – „DISCO” Kylie Minogue. Powrót na parkiet w roku izolacji

6 listopada 2020 roku ukazał się album „DISCO” Kylie Minogue, piętnaste studyjne wydawnictwo australijskiej wokalistki. Płyta powstała w czasie pandemii COVID-19, kiedy koncerty, kluby i festiwale niemal całkowicie zniknęły z życia publicznego. W tej szczególnej atmosferze Minogue zaproponowała muzykę taneczną, pełną energii, światła i nostalgii za parkietami, na których nie można było się spotykać.

Album stanowił wyraźny zwrot po wydanym w 2018 roku „Golden”, na którym artystka eksperymentowała z elementami country popu. Tym razem powróciła do estetyki disco, synth-popu i elektronicznej muzyki tanecznej, nawiązując do brzmień lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „Say Something”, „Magic” i „Real Groove”. Kompozycje były melodyjne, starannie wyprodukowane i oparte na rytmach, które świadomie odwoływały się do złotej ery muzyki tanecznej.

„DISCO” zadebiutował na pierwszym miejscu brytyjskiej listy albumów. Dzięki temu Kylie Minogue została pierwszą kobietą, której albumy osiągały szczyt brytyjskiego zestawienia w pięciu kolejnych dekadach – od lat osiemdziesiątych do dwudziestych XXI wieku.

Sukces płyty pokazał, że muzyka popularna może spełniać również funkcję emocjonalnego schronienia. W czasie powszechnej izolacji, lęku i niepewności album oferował coś pozornie prostego, ale niezwykle potrzebnego: kilka godzin radości, rytmu i przypomnienie świata, w którym ludzie znów będą mogli spotykać się na koncertach.

Tego dnia w sporcie

157 lat temu (1869). Pierwszy akademicki mecz futbolowy w USA

6 listopada 1869 roku drużyna Rutgers College pokonała Princeton, występujący wówczas jako College of New Jersey, wynikiem 6:4. Mecz rozegrany w New Brunswick uchodzi za początek historii amerykańskiego futbolu akademickiego. Warto jednak podkreślić, że obowiązujące wtedy przepisy znacznie bardziej przypominały piłkę nożną niż współczesny futbol amerykański.

Każda z drużyn wystawiła po 25 zawodników, a celem było skierowanie piłki do bramki przeciwnika. Nie stosowano jeszcze systemu przyłożeń, charakterystycznego dla późniejszego futbolu amerykańskiego. Z czasem dyscyplina ewoluowała, przejmując rozwiązania z rugby i tworząc własne, coraz bardziej złożone zasady.

Dziś amerykański futbol akademicki jest ogromnym zjawiskiem sportowym i gospodarczym. Mecze największych uczelni gromadzą dziesiątki tysięcy widzów na stadionach i miliony przed ekranami. Wszystko zaczęło się jednak od studenckiej rywalizacji, która w 1869 roku wyglądała zupełnie inaczej niż współczesne widowiska NFL.

4 lata temu (2022). Maraton nowojorski. Zwycięstwa Evansa Chebeta i Sharon Lokedi

6 listopada 2022 roku kenijscy biegacze Evans Chebet i Sharon Lokedi wygrali maraton nowojorski, jeden z najważniejszych biegów ulicznych świata. Chebet zwyciężył w rywalizacji mężczyzn z czasem 2:08:41, natomiast Lokedi triumfowała wśród kobiet, uzyskując 2:23:23.

Sukces Chebeta potwierdził jego pozycję wśród najlepszych maratończyków świata. W tym samym roku wygrał również maraton bostoński, należący do najbardziej wymagających biegów ulicznych. Lokedi osiągnęła natomiast wyjątkowy rezultat podczas swojego debiutu na dystansie maratońskim.

Maraton nowojorski jest znany z trudnej trasy, mostów, podbiegów i atmosfery tworzonej przez tysiące kibiców. Nie jest trasą przeznaczoną przede wszystkim do bicia rekordów świata, ale stanowi znakomity sprawdzian odporności fizycznej i taktycznej dojrzałości zawodników.

Zwycięstwa z 2022 roku przypominają, że maraton nie zawsze wygrywa ten, kto od początku biegnie najszybciej. Często decydują umiejętność gospodarowania siłami, właściwy moment ataku i opanowanie w ostatnich kilometrach.

Sport dziś – piątek, 6 listopada 2026 roku

Lechia Tomaszów Mazowiecki rozegra dzisiaj kolejny mecz piłkarskiej III ligi. O godzinie 19.00 tomaszowianie mają zmierzyć się na wyjeździe z Wartą Sieradz w spotkaniu 16. kolejki. To ważny mecz dla obu drużyn, które walczą o ligowe punkty i poprawę swojej sytuacji w tabeli.

Już jutro rozpoczną się natomiast zawody Pucharu Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim w tomaszowskiej Arenie Lodowej. Rywalizację zaplanowano na 7–8 listopada, a sobotnie starty rozpoczną się o godzinie 10.00. W programie znajdują się sprinty, biegi długie oraz sobotnie biegi masowe kobiet i mężczyzn. Kibice mogą obserwować zawody z trybun bez opłat.

To kolejna okazja, by przekonać się, jak ważnym ośrodkiem polskiego łyżwiarstwa szybkiego stał się Tomaszów Mazowiecki. Arena Lodowa regularnie gości najlepszych zawodników kraju, a dla młodych sportowców jest miejscem, w którym mogą obserwować mistrzów i rozwijać własne ambicje.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

6 listopada 2026. Teatr Jaracza w MCK Tkacz. Opowieść o neuroróżnorodności

Dzisiejszy dzień w Tomaszowie Mazowieckim przyniesie wydarzenie, które z powodzeniem może stać się punktem wyjścia do szerszej dyskusji społecznej. 6 listopada 2026 roku w Miejskim Centrum Kultury Tkacz przy ulicy Niebrowskiej 50 zostanie wystawiony spektakl „Teraz, zaraz, naraz”, przygotowany przez Teatr im. Stefana Jaracza w ramach projektu „Wspólna scena”.

Przedstawienie porusza temat ADHD, neuroróżnorodności i społecznych oczekiwań. Jest opowieścią o świecie, w którym wysoko ceni się skupienie, porządek, efektywność i umiejętność dostosowania się do obowiązujących norm. Każdy, kto myśli, odczuwa lub funkcjonuje inaczej, może spotkać się z niezrozumieniem, a niekiedy również z presją, aby ukrywać swoją odmienność.

Spektakl dotyka szczególnie interesującego problemu: granicy między pomocą a kontrolą. Kiedy wsparcie drugiego człowieka staje się rzeczywistym wyrazem troski, a kiedy przeradza się w próbę podporządkowania go naszym wyobrażeniom? Jak odróżnić akceptację od oczekiwania, że wszyscy będą zachowywać się według jednego wzorca?

To pytania ważne nie tylko dla rodziców, nauczycieli czy terapeutów. Dotyczą również relacji zawodowych, edukacji, samorządowej polityki społecznej i codziennego życia.

Spektakl przeznaczony jest dla widzów powyżej 15. roku życia. Bilety kosztują 30 złotych. Organizatorzy informują również o zastosowaniu efektów stroboskopowych, co może mieć znaczenie dla osób szczególnie wrażliwych na bodźce świetlne.

W mieście, w którym dyskusje o edukacji, zdrowiu psychicznym i dostępności wsparcia stają się coraz ważniejsze, przedstawienie może być czymś więcej niż wydarzeniem kulturalnym. Dobra sztuka nie musi przecież podawać gotowych odpowiedzi. Czasami jej najważniejszą rolą jest postawienie pytań, których wcześniej nie mieliśmy odwagi zadać.

Dzień Bezpiecznego Ruchu Drogowego w Przedszkolu nr 7

W piątek, 6 listopada, w godzinach 11.00–13.00 na terenie Przedszkola nr 7 przy ulicy Jałowcowej 6 odbędzie się Dzień Bezpiecznego Ruchu Drogowego. W programie zaplanowano pokazy, symulacje, miniwarsztaty i zajęcia edukacyjne przeznaczone dla dzieci, rodziców oraz seniorów. Udział w wydarzeniu jest bezpłatny.

Takie inicjatywy mają znaczenie wykraczające poza jednorazową imprezę. Bezpieczeństwo na drogach zaczyna się od nawyków, które kształtujemy przez lata. Dziecko uczące się zasad przechodzenia przez jezdnię potrzebuje nie tylko wiedzy, ale również dobrego przykładu dorosłych.

Warto przy tym pamiętać, że szczególnie narażonymi uczestnikami ruchu pozostają piesi, rowerzyści, dzieci i osoby starsze. Edukacja powinna więc obejmować całe rodziny, a nie wyłącznie najmłodszych.

Kolejowa zamknięta od dzisiaj. Remont przejazdu i objazdy przez Ciebłowice

6 listopada 2026 roku rozpoczyna się remont przejazdu kolejowo-drogowego na ulicy Kolejowej w Tomaszowie Mazowieckim. Jak poinformował Urząd Miasta w komunikacie z 4 listopada, utrudnienia potrwają do 9 listopada. Przejazd kategorii C na skrzyżowaniu linii kolejowej nr 22 z drogą gminną nr 116626E zostanie całkowicie wyłączony z ruchu ogólnego.

Dla kierowców wyznaczono objazd prowadzący między innymi przez ulice Radomską, Gminną i Hubala, a następnie przez Ciebłowice Duże i Ciebłowice Małe, z powrotem w kierunku Tomaszowa.

Remont przejazdu kolejowego to temat, w którym historia infrastruktury spotyka się z jej współczesnym znaczeniem. Tory i drogi od dziesięcioleci kształtują komunikacyjny krajobraz miasta, ale ich bezpieczne funkcjonowanie wymaga regularnych prac technicznych. Dla mieszkańców najważniejsze pozostaje jednak praktyczne pytanie: jak dotrzeć do pracy, szkoły i domu bez niepotrzebnych opóźnień.

W czasie obowiązywania zamknięcia warto korzystać z wyznaczonych objazdów i uwzględnić możliwość wydłużenia podróży, szczególnie w godzinach największego natężenia ruchu.

Tomaszów przed weekendem łyżwiarskich emocji

7 i 8 listopada Arena Lodowa znów będzie miejscem rywalizacji najlepszych polskich panczenistów. Dzisiaj trwają ostatnie przygotowania do Pucharu Polski PGE, który rozpocznie się w sobotę o godzinie 10.00.

Tomaszów Mazowiecki jest szczególnym punktem na mapie polskiego łyżwiarstwa szybkiego. Historia tej dyscypliny w mieście sięga czasów znacznie wcześniejszych niż budowa nowoczesnej hali. Kolejne pokolenia zawodników i trenerów tworzyły tradycję, której współczesnym symbolem pozostaje Arena Lodowa.

Sportowe obiekty są ważne, ale ich prawdziwa wartość ujawnia się dopiero wtedy, gdy korzystają z nich ludzie. Zawody takie jak Puchar Polski pozwalają mieszkańcom obserwować rywalizację na wysokim poziomie, a młodym zawodnikom dają kontakt z profesjonalnym sportem.

Dla kibiców to również okazja do docenienia wysiłku, który na co dzień pozostaje niewidoczny. Za każdym startem na lodzie stoją miesiące treningów, powtarzanych ćwiczeń, wyrzeczeń i pracy nad szczegółami, które w wyścigu potrafią zdecydować o setnych częściach sekundy.

6 listopada jest datą, w której wyjątkowo mocno spotykają się różne oblicza ludzkiej historii. Wybór Abrahama Lincolna otwierał drogę do wielkiej politycznej konfrontacji o przyszłość Stanów Zjednoczonych. Rewolucja bolszewicka zapoczątkowała system, który zmienił życie milionów ludzi. Sonderaktion Krakau przypomina, że okupanci mogą traktować wiedzę, kulturę i niezależne myślenie jako zagrożenie dla własnej władzy.

W tym samym kalendarzu mieszczą się jednak wydarzenia zupełnie odmienne. Narodziny saksofonu jako instrumentu, punkowy bunt Sex Pistols i rockowa opowieść Scorpions o przemianach Europy pokazują, że kultura nie jest jedynie ozdobą historii. Często staje się jej komentarzem, świadkiem i nośnikiem społecznych emocji.

Również w Tomaszowie Mazowieckim ten listopadowy dzień ma swoje konkretne znaczenie. Teatr podejmuje temat akceptacji i różnorodności, najmłodsi uczą się bezpieczeństwa na drodze, a sportowcy przygotowują się do kolejnych startów na lodzie. Nie są to wydarzenia porównywalne skalą z wielkimi przełomami historycznymi, ale właśnie z takich działań powstaje codzienne życie lokalnej wspólnoty.

Historia nie istnieje wyłącznie w odległych archiwach. Jest obecna w sposobie, w jaki rozmawiamy o drugim człowieku, uczymy dzieci, organizujemy przestrzeń miasta i pielęgnujemy pamięć o tych, którzy byli przed nami. Dlatego warto ją poznawać – nie tylko po to, by wiedzieć, co wydarzyło się kiedyś, ale również po to, by lepiej rozumieć teraźniejszość.

Jedną z najpoważniejszych wiadomości czwartku przekazał minister koordynator służb specjalnych Tomasz Siemoniak.

Funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego zatrzymali sześć osób podejrzanych o udział w zorganizowanej grupie działającej na rzecz rosyjskich służb specjalnych.

Wśród zatrzymanych znalazło się pięciu obywateli Polski w wieku od 25 do 52 lat oraz 37-letnia obywatelka Rosji.

Według ustaleń śledczych podejrzani mieli uczestniczyć w nielegalnym dostarczaniu do Federacji Rosyjskiej materiałów o przeznaczeniu wojskowym. Materiały te mogły być wykorzystywane w produkcji amunicji i systemów uzbrojenia.

Cztery osoby zostały tymczasowo aresztowane, natomiast wobec dwóch zastosowano wolnościowe środki zapobiegawcze.

Nielegalne dostawy mogą mieć znaczenie dla rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego

Postępowanie dotyczy podejrzeń znacznie poważniejszych niż zwykłe naruszenie przepisów handlowych.

Jeżeli ustalenia śledczych zostaną potwierdzone, sprawa będzie dotyczyć działalności wspierającej potencjał militarny państwa prowadzącego wojnę przeciwko Ukrainie.

To istotne również w kontekście obowiązujących sankcji i ograniczeń eksportowych.

Nie każda dostawa do Rosji stanowi jednak przestępstwo szpiegostwa. O kwalifikacji konkretnego czynu decydują jego okoliczności oraz przepisy, na podstawie których prokuratura przedstawia zarzuty.

W sprawach dotyczących działalności na rzecz obcego wywiadu zastosowanie mogą mieć regulacje art. 130 Kodeksu karnego.

Nie oznacza to jednak, że winę zatrzymanych już udowodniono.

Tymczasowy areszt nie jest wyrokiem, a podejrzanym przysługuje domniemanie niewinności.

Dlaczego sprawa powinna zainteresować również Tomaszów?

Tomaszów Mazowiecki i powiat tomaszowski są istotnym elementem krajowego zaplecza wojskowego i przemysłowego.

W mieście stacjonuje 25. Brygada Kawalerii Powietrznej, natomiast na terenie powiatu działają przedsiębiorstwa związane z produkcją uzbrojenia, amunicji oraz dostawami na potrzeby sił zbrojnych.

Dzisiejsza wiadomość nie oznacza, że którekolwiek z lokalnych przedsiębiorstw było powiązane z zatrzymanymi.

Pokazuje jednak znaczenie kontroli obrotu materiałami podwójnego zastosowania, bezpieczeństwa łańcuchów dostaw i ochrony technologii mogących służyć celom militarnym.

We współczesnej wojnie znaczenie ma nie tylko produkcja gotowej broni.

Równie istotny bywa dostęp do komponentów, surowców, urządzeń i technologii przemysłowych.

Od dziś nowe przepisy o mobbingu. Pracodawcy muszą zmienić sposób reagowania

Czwartek przyniósł również jedną z najważniejszych zmian prawnych dotyczących pracowników.

5 listopada weszła w życie nowelizacja Kodeksu pracy z 19 czerwca 2026 roku, opublikowana w Dzienniku Ustaw pod pozycją 1046.

Nowe przepisy wzmacniają ochronę przed mobbingiem, dyskryminacją, nierównym traktowaniem, molestowaniem oraz naruszaniem godności pracowniczej.

Państwowa Inspekcja Pracy wyjaśniła dziś, że zmiany mają zwiększyć skuteczność przeciwdziałania niepożądanym zachowaniom w miejscu pracy, w tym w warunkach pracy zdalnej.

Mobbing nie musi już trwać miesiącami

Jedna z najważniejszych zmian dotyczy definicji mobbingu zawartej w art. 94³ Kodeksu pracy.

Nowe przepisy koncentrują się na uporczywym nękaniu pracownika.

Nie wymagają odrębnego wykazywania długotrwałości takich zachowań w dotychczasowym rozumieniu.

Mobbing może przybierać postać uporczywego poniżania, zastraszania, ośmieszania, izolowania, utrudniania wykonywania pracy albo nieuzasadnionego podważania kompetencji.

Istotne jest również to, że sprawcą nie musi być przełożony. Takie zachowania mogą pochodzić od współpracowników, podwładnych lub grupy osób.

Nie każdy konflikt jest jednak mobbingiem.

Pojedyncza sprzeczka, uzasadniona krytyka zawodowa czy negatywna ocena prawidłowo wykonana przez pracodawcę nie stają się automatycznie przestępstwem ani mobbingiem.

Znaczenie ma rzeczywisty charakter i uporczywość zachowań.

Dyskryminacja przez założenie i przez skojarzenie

Nowelizacja wprowadza też wyraźne rozróżnienie dwóch sytuacji.

Pierwsza to dyskryminacja przez założenie, kiedy pracownik jest gorzej traktowany z powodu cechy, którą pracodawca błędnie mu przypisuje.

Druga to dyskryminacja przez skojarzenie, gdy niekorzystne traktowanie wynika z powiązania pracownika z inną osobą posiadającą określoną cechę.

Przykładem może być pomijanie przy awansie rodzica dziecka z niepełnosprawnością z powodu stereotypowego przekonania, że jego obowiązki rodzinne będą utrudniać pracę.

Firmy i urzędy mają czas do 5 maja 2027 roku

Pracodawcy muszą dostosować dokumentację wewnętrzną i procedury przeciwdziałania mobbingowi.

Obejmuje to między innymi określenie sposobu przyjmowania zgłoszeń, postępowań wyjaśniających, zasad ochrony przed odwetem i działań profilaktycznych.

Termin na dostosowanie odpowiednich regulacji upływa 5 maja 2027 roku.

Dla Tomaszowa ma to bezpośrednie znaczenie.

Nowe obowiązki obejmują nie tylko duże zakłady przemysłowe, lecz również mniejszych pracodawców, szkoły, jednostki samorządowe i inne instytucje zatrudniające pracowników.

Nie wystarczy już mieć regulamin, który istnieje tylko na papierze.

Trzeba stworzyć mechanizm umożliwiający rzeczywiste reagowanie na nadużycia.

Ukraina. Bilans tragedii wzrósł do 43 ofiar. Kolejne naloty i miliardy euro z Brukseli

Dramatyczne wiadomości napłynęły w czwartek z Ukrainy.

Liczba potwierdzonych ofiar rosyjskiego bombardowania Komyszuwachy w obwodzie zaporoskim wzrosła do 43 osób.

Do ataku doszło w poniedziałek, 2 listopada. Rosyjskie bomby kierowane uderzyły w budynek wykorzystywany do wydawania pomocy humanitarnej oraz pobliskie schronienie.

Ratownicy od kilku dni przeszukują zniszczone budynki. Według informacji Associated Press wciąż poszukiwano ponad 30 osób, które mogły znajdować się pod gruzami. Jedną z wcześniej uznawanych za zaginione osób udało się odnaleźć żywą.

To kolejny dzień, w którym bilans śmiertelnego uderzenia wzrasta. Jeszcze w środę informowano o 40 zabitych.

Nocny atak 128 dronów na Ukrainę

Równolegle Rosja kontynuowała naloty na ukraińskie miasta i infrastrukturę.

Według ukraińskich sił powietrznych podczas nocnego ataku wykorzystano 128 bezzałogowców. Obrona przeciwlotnicza miała przechwycić lub zakłócić działanie 105 z nich.

W wyniku rosyjskich uderzeń cztery osoby zostały ranne.

Ukraina odpowiedziała atakami na cele znajdujące się na terytorium Rosji.

Rosyjskie władze twierdziły, że zestrzelono niemal 500 ukraińskich dronów. W obwodzie riazańskim miało dojść do uszkodzenia linii energetycznych oraz pożaru w rafinerii.

Nie wszystkie dane podawane przez strony konfliktu można niezależnie zweryfikować.

Unia Europejska przekazała Ukrainie 4,4 miliarda euro

Czwartek przyniósł również istotną informację dotyczącą europejskiej pomocy.

Komisja Europejska przekazała Ukrainie 4,4 mld euro w ramach szerszego pakietu pożyczkowego o wartości 90 mld euro.

Środki mają służyć między innymi finansowaniu obronności i utrzymaniu podstawowych usług publicznych.

W Brukseli kontynuowano rozmowy dotyczące przyszłych gwarancji bezpieczeństwa, finansowania Ukrainy w 2027 roku i odbudowy kraju po zakończeniu działań wojennych.

W przyszłym tygodniu w Abu Zabi mają odbyć się kolejne rozmowy z udziałem przedstawicieli Ukrainy, Stanów Zjednoczonych i Rosji.

Nie ma jednak potwierdzenia, by w czwartek zawarto porozumienie o zakończeniu wojny.

Dlaczego to sprawa ważna także dla Polski?

Długotrwała wojna wpływa na europejskie wydatki obronne, politykę energetyczną i bezpieczeństwo granic.

Dla powiatu tomaszowskiego, gdzie stacjonują jednostki wojskowe i działają firmy związane z przemysłem obronnym, kierunek europejskiej polityki bezpieczeństwa ma znaczenie gospodarcze i strategiczne.

Nie należy jednak wyciągać z tych wydarzeń wniosku, że dzisiejsza transza pomocy automatycznie oznacza nowe zamówienia dla lokalnych przedsiębiorstw.

Stany Zjednoczone. Demokraci zapowiadają dochodzenia wobec administracji Trumpa

W Stanach Zjednoczonych trwa polityczne rozliczanie wyników wtorkowych wyborów do Kongresu.

Demokraci zdobyli kontrolę nad Izbą Reprezentantów i Senatem. To wynik, który ograniczy możliwości ustawodawcze prezydenta Donalda Trumpa w drugiej części jego kadencji.

W czwartek kierownictwo Partii Demokratycznej zapowiedziało przygotowanie szerokiego programu parlamentarnej kontroli działań administracji.

Wśród polityków deklarujących taką aktywność znaleźli się Hakeem Jeffries, Robert Garcia i Jamie Raskin.

Planowane postępowania mają obejmować między innymi potencjalne konflikty interesów, relacje biznesowe rodziny prezydenta, działalność administracji imigracyjnej oraz sposób wydatkowania pieniędzy publicznych.

Demokraci nie wykluczają dalszych działań konstytucyjnych wobec prezydenta.

Nie oznacza to jednak, że formalnie rozpoczęto już nowe postępowanie impeachmentowe.

Republikanie odrzucają zarzuty

Przedstawiciele Białego Domu i Partii Republikańskiej odpierają zarzuty dotyczące nieprawidłowości.

Ostrzegają również, że demokratyczna większość może wykorzystywać instrumenty kontroli parlamentarnej do politycznego odwetu.

Z kolei część Demokratów przestrzega własne ugrupowanie przed koncentracją wyłącznie na rozliczeniach.

Ich zdaniem wyborcy oczekują przede wszystkim działań dotyczących kosztów życia, ochrony zdrowia i sytuacji gospodarczej.

Zmiana w Kongresie nie oznacza zmiany prezydenta

To podstawowe rozróżnienie.

Donald Trump nadal kieruje administracją federalną i posiada konstytucyjne uprawnienia głowy państwa.

Nowa większość parlamentarna będzie jednak mogła blokować część jego inicjatyw oraz kontrolować działania rządu.

W Senacie Demokraci zyskają również wpływ na zatwierdzanie nominacji.

Niektóre wyścigi wyborcze nadal pozostają nierozstrzygnięte, dlatego końcowa przewaga mandatowa może jeszcze ulec zmianie.

Dla Polski ważne będzie to, czy nowy układ sił doprowadzi do zmiany amerykańskiej polityki wobec NATO, Ukrainy oraz obecności wojsk USA w Europie.

Na razie można mówić o poważnej zmianie politycznej, a nie o gotowych nowych decyzjach dotyczących naszego bezpieczeństwa.

Gospodarka. RPP nie zmieniła stóp procentowych. Od piątku kolejne obniżki cen paliw

Rada Polityki Pieniężnej zakończyła listopadowe posiedzenie decyzją o utrzymaniu stóp procentowych bez zmian.

Decyzję podjęto w środę, 4 listopada, ale jej konsekwencje pozostają jednym z ważniejszych tematów gospodarczych czwartku.

Stopa referencyjna NBP

3,75%

bez zmian po listopadowym posiedzeniu

RPP pozostawiła również pozostałe podstawowe stopy na dotychczasowym poziomie.

Decyzja nastąpiła w warunkach spadku inflacji, ale także utrzymującej się niepewności dotyczącej cen surowców i sytuacji geopolitycznej.

Według Związku Banków Polskich listopadowa decyzja odpowiadała oczekiwaniom rynku.

Co to oznacza dla kredytobiorców?

Pozostawienie stóp procentowych bez zmian oznacza brak nowego impulsu ze strony RPP do obniżenia kosztu pieniądza.

Nie oznacza jednak automatycznie, że raty wszystkich kredytów pozostaną identyczne.

W przypadku kredytów o zmiennym oprocentowaniu znaczenie mają także terminy aktualizacji wskaźników referencyjnych oraz warunki konkretnych umów.

Dla przedsiębiorców ważne pozostają koszty finansowania inwestycji, a dla samorządów – obsługa zadłużenia i planowanie kolejnych przedsięwzięć.

Od piątku benzyna Pb95 maksymalnie po 6,20 zł

Ministerstwo Energii opublikowało dziś nowe maksymalne ceny detaliczne paliw, które będą obowiązywać 6 listopada 2026 roku.

Portal Gov.pl+1

To kolejna obniżka w ramach obowiązującego mechanizmu maksymalnych cen paliw.

Stacje mogą sprzedawać paliwo taniej, lecz nie mogą przekraczać ogłoszonych limitów.

Dla kierowcy tankującego 50 litrów benzyny Pb95 spadek maksymalnej ceny o 9 groszy oznacza oszczędność 4,50 zł.

Przy oleju napędowym różnica wyniesie 3 zł przy takim samym tankowaniu.

Dla firm transportowych zmiany mają znaczenie w większej skali, ale ich rzeczywiste koszty zależą także od liczby przejazdów, wynagrodzeń, opłat drogowych i sytuacji na rynku energii.

Tomaszów. Historia Mazovii wróciła do miasta. Oficjalnie otwarto nowy szlak

Jednym z najważniejszych wydarzeń lokalnych czwartku było uroczyste otwarcie Szlaku Mazovii.

Trasa spacerowa powstała wokół Galerii Tomaszów, na terenach dawnych Mazowieckich Zakładów Przemysłu Wełnianego „Mazovia”.

Inauguracja odbyła się o godz. 11.00, a uczestniczyli w niej przedstawiciele samorządu, instytucji kultury, regionaliści, dawni pracownicy zakładów oraz ich rodziny.

Po oficjalnym otwarciu uczestnicy przeszli nową trasę, poznając historię przemysłowego Tomaszowa przedstawioną na tablicach i archiwalnych fotografiach.

Projekt jest częścią obchodów dziesięciolecia Galerii Tomaszów.

Fabryka, która zatrudniała tysiące ludzi

W czasach największej świetności zakłady Mazovia zatrudniały około 3600 osób.

Przez dziesięciolecia stanowiły jeden z najważniejszych elementów gospodarki miasta.

Dzisiaj w tym samym miejscu funkcjonuje centrum handlowe.

Dawny rytm pracy fabrycznej zastąpił gwar sklepów, restauracji i kina.

Nowy szlak ma przypominać, że pod współczesną przestrzenią komercyjną kryje się historia wielu pokoleń tomaszowian.

Ekspozycja obejmuje 23 tablice: osiem historycznych oraz piętnaście galerii fotograficznych. Projekt powstał z inicjatywy Galerii Tomaszów przy wsparciu merytorycznym Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Stowarzyszenia Fabrykancki Tomaszów i Archiwów Państwowych.

Nie wszystko, co ważne, da się przeliczyć na pieniądze

Dla jednych Mazovia pozostaje nazwą dawnego zakładu.

Dla innych to miejsce pierwszej pracy, znajomości, przyjaźni i całego zawodowego życia.

Fabryki nie tworzą przecież wyłącznie historii gospodarczej.

Tworzą także pamięć społeczną.

Ich dzieje zapisują się w rodzinnych albumach, wspomnieniach pracowników i przestrzeni miasta.

Wartość nowego szlaku nie będzie więc polegać wyłącznie na liczbie umieszczonych tablic.

Znacznie ważniejsze okaże się to, czy stanie się żywą opowieścią o ludziach, którzy budowali przemysłowy Tomaszów.

Powiat tomaszowski. Ćwiczenia ochrony ludności mają sprawdzić gotowość samorządów

W czwartek, 5 listopada, w dokumentach Starostwa Powiatowego pojawiła się informacja dotycząca organizacji ćwiczeń z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej.

Chodzi o zarządzenie starosty nr 55/2026 z 26 października oraz przedsięwzięcie pod nazwą „Bezpieczny Powiat 2026”.

Celem ćwiczeń ma być sprawdzenie współpracy służb i samorządów podczas sytuacji kryzysowych.

Szczególne znaczenie będą miały zasady alarmowania, wymiany informacji, koordynowania działań i organizowania pomocy mieszkańcom.

Nie potwierdzono jeszcze wszystkich szczegółów scenariusza ani dokładnego przebiegu planowanych ćwiczeń.

Dzisiejsza informacja dotyczy przygotowania przedsięwzięcia, nie oznacza zaś, że ćwiczenia zostały już przeprowadzone.

Czy powiat jest przygotowany na sytuacje nadzwyczajne?

W ostatnich miesiącach ochrona ludności stała się jednym z najważniejszych tematów polityki państwowej i samorządowej.

Zakup sprzętu oraz tworzenie magazynów to jednak tylko część zadania.

Równie ważne pozostają szkolenia, sprawne procedury i rzeczywista zdolność do reagowania.

W przypadku powiatu tomaszowskiego warto sprawdzić, jak współpracują ze sobą starostwo, poszczególne gminy, policja, Państwowa Straż Pożarna, ochotnicze straże pożarne oraz podmioty medyczne.

Nie chodzi o ujawnianie szczegółów procedur mogących mieć znaczenie dla bezpieczeństwa.

Chodzi o potwierdzenie, że odpowiednie instytucje wiedzą, co mają robić, gdy pojawi się rzeczywiste zagrożenie.

Tomaszów. Od piątku zamknięty przejazd na Kolejowej. Kierowcy pojadą przez Ciebłowice

Jedna z najważniejszych praktycznych informacji dla mieszkańców dotyczy utrudnień, które rozpoczną się już jutro.

Od piątku 6 listopada do poniedziałku 9 listopada 2026 roku przejazd kolejowo-drogowy na ulicy Kolejowej w Tomaszowie Mazowieckim będzie całkowicie zamknięty dla ruchu ogólnego.

Powodem jest remont przejazdu kategorii C na skrzyżowaniu linii kolejowej nr 22 i drogi gminnej nr 116626E.

Urząd Miasta opublikował komunikat w tej sprawie 4 listopada.

Objazd będzie prowadził przez Ciebłowice

Wyznaczona trasa objazdu przebiega przez Ciebłowice Duże i Ciebłowice Małe.

Kierowcy powinni uwzględnić dłuższy czas przejazdu, zwłaszcza podczas porannych i popołudniowych podróży.

Nie należy również zapominać o zapowiedzianych ograniczeniach w ruchu kolejowym na odcinku Tomaszów Mazowiecki–Brzustów, obowiązujących od 6 do 8 listopada.

Są to dwa odrębne utrudnienia, choć mogą dotknąć mieszkańców w tym samym czasie.

Piątkowy poranek może być więc szczególnie trudny dla osób dojeżdżających do pracy i szkół.

Tomaszów. Ponad 23 tysiące złotych na ratowanie nagrobków. Znamy wynik kwesty

Czwartek przyniósł również ważną informację społeczną.

Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego podało ostateczny wynik XXIX Kwesty Cmentarnej prowadzonej od 30 października do 1 listopada.

Wynik XXIX Kwesty Cmentarnej

23 356,86 zł

Kwota ustalona po komisyjnym przeliczeniu datków.

Pieniądze zostaną przeznaczone na odbudowę nagrobka księdza Jana Jakuba Benniego, pierwszego proboszcza parafii ewangelickiej, oraz renowację nagrobka Władysława Błaszczyka, skauta, legionisty i podoficera Wojska Polskiego.

Przewodniczący TPTM Piotr Kucharski podziękował wolontariuszom oraz darczyńcom za udział w zbiórce.

TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO

Historia nie musi znikać razem z ludźmi

W tomaszowskich nekropoliach znajdują się nie tylko groby rodzinne, ale także materialne świadectwa historii miasta.

Nagrobki przypominają o dawnych mieszkańcach, działaczach społecznych, duchownych, żołnierzach i przedsiębiorcach.

Z czasem wiele z nich niszczeje.

Dlatego cmentarna kwesta jest czymś więcej niż coroczną zbiórką pieniędzy.

To społeczna odpowiedź na pytanie, czy kolejne pokolenia będą potrafiły ocalić pamięć o tych, którzy tworzyli Tomaszów.

Województwo łódzkie. Nowe centrum edukacji włączającej i przemysł półprzewodników

W czwartek w województwie łódzkim pojawiły się dwie informacje pokazujące różne kierunki rozwoju regionu.

Pierwsza dotyczy uruchomienia Specjalistycznego Centrum Wspierającego Edukację Włączającą w Warcie.

Placówka ma pomagać szkołom, nauczycielom i specjalistom w dostosowywaniu metod pracy do potrzeb uczniów wymagających dodatkowego wsparcia.

W inauguracji uczestniczyła wicemarszałek województwa łódzkiego Agnieszka Ryś.

To przedsięwzięcie warto zestawić z funkcjonowaniem podobnego centrum w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie projekt realizowany przez Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy ma wartość około 718 tys. zł.

Oba przedsięwzięcia pokazują, że edukacja włączająca staje się jednym z ważnych kierunków wsparcia regionalnej oświaty.

Piętnaście firm chce rozwijać sektor półprzewodników

Drugą informacją jest przedstawiony dziś raport dotyczący potencjału branży elektroniczno-półprzewodnikowej w województwie łódzkim.

Według Urzędu Marszałkowskiego 15 firm utworzyło klaster mający łączyć przedsiębiorców, uczelnie i instytucje wspierające biznes.

Podczas konferencji w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej zaprezentowano możliwości rozwoju sektora w Polsce Centralnej.

Marszałek Joanna Skrzydlewska podkreśliła znaczenie innowacyjności i tworzenia miejsc pracy opartych na zaawansowanych kompetencjach.

To dopiero budowanie zaplecza współpracy, a nie ogłoszenie budowy konkretnej fabryki mikroprocesorów.

Dla przedsiębiorstw z powiatu tomaszowskiego temat może być interesujący ze względu na rozwój elektroniki, automatyki i technologii wykorzystywanych także w przemyśle obronnym.

Łódzkie. Kultura, pamięć i bezpieczeństwo

W Filharmonii Łódzkiej odbyła się dziś gala Nagród i Odznaczeń Sejmiku Województwa Łódzkiego.

Uhonorowano osoby i instytucje zasłużone dla kultury oraz rozwoju regionu.

Przewodnicząca Sejmiku Małgorzata Grabarczyk zwróciła uwagę, że nagrody są wyrazem uznania dla pracy, której wartość istnieje niezależnie od przyznawanych wyróżnień.

Samorząd województwa poinformował również o zakończeniu remontu mostu na rzece Strudze pod Piątkiem.

Modernizacja przeprawy na drodze wojewódzkiej nr 703 kosztowała blisko 813 tys. zł. Obiekt ponownie udostępniono kierowcom.

To wydarzenia z różnych dziedzin, lecz oba dotyczą rzeczywistej aktywności regionalnego samorządu.

Sport i kultura. Tomaszów przygotowuje się do kolejnych wydarzeń

Najbliższy weekend przyniesie dwa ważne wydarzenia dla mieszkańców Tomaszowa.

W piątek, 6 listopada, o godz. 18.00 w MCK Tkacz odbędzie się spektakl „Teraz, zaraz, naraz” Teatru im. Stefana Jaracza w Łodzi.

Przedstawienie porusza temat ADHD i sposobu postrzegania osób neuroróżnorodnych.

To wydarzenie kulturalne, które może stać się początkiem szerszej rozmowy o trudnościach i potrzebach ludzi funkcjonujących inaczej niż większość społeczeństwa.

W sobotę i niedzielę Puchar Polski w Arenie Lodowej

W dniach 7–8 listopada Tomaszowskie Centrum Sportu będzie gospodarzem Pucharu Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim.

Zawody rozpoczną się w sobotę o godz. 10.00.

Kibice będą mogli oglądać rywalizację panczenistów na różnych dystansach.

To kolejne wydarzenie sportowe potwierdzające znaczenie Tomaszowa na mapie polskiego łyżwiarstwa szybkiego.

Nie podajemy wyników zawodów, które jeszcze się nie odbyły.

Mgła może utrudnić poranną podróż

IMGW ostrzega dziś przed gęstą mgłą w części kraju.

Według komunikatów publikowanych 5 listopada miejscami widzialność może spadać poniżej 200 metrów.

Nie udało się jednak jednoznacznie potwierdzić na podstawie dostępnych materiałów, czy późnowieczorne ostrzeżenie obejmuje cały powiat tomaszowski.

Dlatego nie przedstawiamy ogólnopolskiej informacji jako lokalnego alertu.

Mimo to kierowcy powinni zachować ostrożność podczas piątkowych porannych przejazdów, zwłaszcza na drogach w pobliżu rzek i zbiorników wodnych.

Nasz artykuł w skrócie

 Czwartek, 5 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj jest czwartek, 5 listopada 2026 roku, czyli 309. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostało 56 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.40, a zachodzi około 16.06. Dzień trwa zaledwie 9 godzin i 26 minut. Listopad stopniowo odbiera nam światło, a od początku miesiąca dzień skrócił się już o kilkanaście minut.

Imieniny obchodzą przede wszystkim Elżbieta, Sławomir i Zachariasz, a w niektórych kalendarzach również Dominik.

Na świecie przypadają dzisiaj dwa ważne dni ustanowione przez organizacje międzynarodowe. Pierwszy to Światowy Dzień Świadomości Zagrożenia Tsunami, ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2015 roku, aby przypominać o potrzebie wczesnego ostrzegania i ochrony ludności przed katastrofalnymi falami morskimi. Drugi to Światowy Dzień Języka Romskiego, ogłoszony przez UNESCO, poświęcony ochronie języka, kultury i dziedzictwa Romów.

W Wielkiej Brytanii obchodzona jest Noc Guya Fawkesa, znana również jako Bonfire Night. Jej tradycja sięga udaremnionego zamachu na króla i parlament w 1605 roku. W wielu brytyjskich miejscowościach organizowane są ogniska i pokazy sztucznych ogni.

W Polsce 5 listopada nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy.

Kalendarium historyczne

656 lat temu (1370). Umiera Kazimierz Wielki. Koniec królewskiej dynastii Piastów

5 listopada 1370 roku w Krakowie zmarł Kazimierz III Wielki, ostatni polski król z dynastii Piastów. Miał 60 lat. Jego śmierć zamknęła niezwykle ważny rozdział dziejów Polski, zapoczątkowany ponad cztery stulecia wcześniej przez pierwszych historycznych władców państwa polskiego. Król odszedł po chorobie, która rozwinęła się po wypadku podczas polowania w okolicach Przedborza. Pozostawił kraj znacznie silniejszy gospodarczo, administracyjnie i politycznie niż w chwili objęcia tronu w 1333 roku.

Za panowania Kazimierza Wielkiego Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, rozbudowała system obronny, wzmocniła miasta i przeprowadziła reformy prawne. W 1364 roku król ufundował Akademię Krakowską, poprzedniczkę dzisiejszego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rozwój handlu, budownictwa i administracji pozwolił stopniowo przezwyciężać skutki wcześniejszego rozbicia dzielnicowego. Nie bez powodu do historii przeszło powiedzenie, że zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną, choć jest to późniejsze, uproszczone podsumowanie jego rządów.

Śmierć monarchy miała jednak również poważne konsekwencje dynastyczne. Kazimierz nie pozostawił legalnego syna, który mógłby odziedziczyć tron. Koronę przejął Ludwik Węgierski, rozpoczynając okres rządów Andegawenów w Polsce. W dalszej perspektywie doprowadziło to do objęcia tronu przez Jadwigę Andegaweńską i zawarcia unii z Litwą.

Historia lubi takie paradoksy. Człowiek, który uczynił tak wiele dla umocnienia państwa, nie zdołał zapewnić swojej dynastii dalszego panowania. Pozostawił jednak instytucje, miasta i rozwiązania prawne, których znaczenie okazało się znacznie trwalsze niż los królewskiego rodu.

421 lat temu (1605). Spisek prochowy. Guy Fawkes i zamach na angielski parlament

5 listopada 1605 roku w Londynie udaremniono jeden z najsłynniejszych zamachów politycznych w historii Anglii. Grupa katolickich konspiratorów planowała wysadzić budynek parlamentu podczas jego uroczystego otwarcia, zabijając króla Jakuba I oraz zgromadzonych parlamentarzystów. Pod salą Izby Lordów zgromadzono 36 beczek prochu strzelniczego. Gdyby plan się powiódł, eksplozja mogłaby doprowadzić do gwałtownego kryzysu dynastycznego i politycznego.

Przywódcą spisku był Robert Catesby, ale najbardziej rozpoznawalną postacią został Guy Fawkes, odpowiedzialny za przygotowanie ładunków wybuchowych. W nocy z 4 na 5 listopada został schwytany podczas przeszukania pomieszczeń pod parlamentem. Wcześniej do jednego z lordów dotarł anonimowy list ostrzegający przed zamachem. Fawkes i pozostali uczestnicy spisku zostali osądzeni, a większość z nich stracono.

Wydarzenie miało miejsce w epoce ostrych konfliktów religijnych. Angielscy katolicy doświadczali dyskryminacji, a część radykałów liczyła, że obalenie protestanckiego monarchy zmieni układ sił w państwie. Zamach nie przyniósł jednak poprawy sytuacji katolików. Przeciwnie, przyczynił się do dalszego zaostrzenia represji i wzrostu podejrzliwości wobec tej społeczności.

Pamięć o spisku przetrwała ponad cztery stulecia. Noc Guya Fawkesa pozostaje brytyjską tradycją, a charakterystyczna maska z jego wizerunkiem, spopularyzowana przez komiks i film „V jak Vendetta”, stała się współczesnym symbolem protestu przeciwko władzy. Dawny spiskowiec przeszedł więc zadziwiającą drogę: od uczestnika niedoszłego zamachu do ikony kultury masowej.

154 lata temu (1872). Susan B. Anthony głosuje mimo zakazu. Kobieta rzuca wyzwanie państwu

5 listopada 1872 roku Susan B. Anthony oddała głos w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, choć obowiązujące przepisy nie przyznawały kobietom prawa wyborczego. Uczyniła to w Rochester w stanie Nowy Jork wraz z czternastoma innymi kobietami. Nie był to przypadkowy gest nieposłuszeństwa, lecz świadomie zaplanowane wyzwanie rzucone amerykańskiemu systemowi prawnemu.

Anthony argumentowała, że konstytucyjne gwarancje obywatelstwa i równej ochrony prawnej powinny obejmować również możliwość udziału w wyborach. Urzędnicy dopuścili ją do głosowania, ale później została aresztowana i postawiona przed sądem. W 1873 roku uznano ją za winną bezprawnego oddania głosu i wymierzono grzywnę w wysokości 100 dolarów, której nie zapłaciła.

Sprawa wywołała szeroką debatę o prawach kobiet i granicach obywatelskiego nieposłuszeństwa. Anthony wykorzystała proces do nagłośnienia postulatów ruchu sufrażystek. Jej działalność była częścią długiej walki, która w 1920 roku doprowadziła do ratyfikowania XIX poprawki do konstytucji USA, zakazującej odmawiania prawa głosu ze względu na płeć.

Anthony nie doczekała tego zwycięstwa. Zmarła w 1906 roku, ale jej nazwisko pozostaje jednym z najważniejszych symboli amerykańskiego ruchu na rzecz równouprawnienia.

114 lat temu (1912). Woodrow Wilson zostaje prezydentem USA. Przyszły głos w sprawie polskiej niepodległości

5 listopada 1912 roku Woodrow Wilson wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych. Kandydat Partii Demokratycznej wykorzystał podział wśród republikanów, których głosy rozłożyły się pomiędzy urzędującego prezydenta Williama Howarda Tafta i byłego prezydenta Theodore'a Roosevelta. Wilson uzyskał zdecydowaną przewagę w Kolegium Elektorów i objął urząd w marcu 1913 roku.

Początkowo jego prezydentura koncentrowała się na sprawach wewnętrznych: reformach gospodarczych, bankowości, polityce konkurencji i regulowaniu działalności wielkich przedsiębiorstw. Wybuch pierwszej wojny światowej całkowicie zmienił jednak skalę wyzwań. Wilson przez kilka lat starał się utrzymywać neutralność Stanów Zjednoczonych, ale w kwietniu 1917 roku kraj przystąpił do wojny po stronie ententy.

Z polskiej perspektywy szczególnego znaczenia nabrało orędzie prezydenta z 8 stycznia 1918 roku, zawierające słynne czternaście punktów. Punkt trzynasty przewidywał utworzenie niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza. Było to jedno z najważniejszych międzynarodowych potwierdzeń polskich aspiracji niepodległościowych.

Wybór Wilsona w 1912 roku nie był oczywiście decyzją dotyczącą przyszłości Polski. Historia sprawiła jednak, że właśnie ten amerykański polityk odegrał kilka lat później istotną rolę w dyplomatycznym procesie odbudowy państwa polskiego.

110 lat temu (1916). Akt 5 listopada. Zaborcy obiecują Polakom państwo, którego sami nie chcą oddać

5 listopada 1916 roku władze Niemiec i Austro-Węgier ogłosiły deklarację zapowiadającą utworzenie Królestwa Polskiego. Dokument przeszedł do historii jako Akt 5 listopada i stał się jednym z ważniejszych etapów umiędzynarodowienia sprawy polskiej podczas pierwszej wojny światowej. Nie oznaczał odzyskania niepodległości ani powstania rzeczywiście suwerennego państwa. Zapowiedź została złożona przez dwa mocarstwa okupujące ziemie dawnego Królestwa Polskiego, których podstawowym celem było wykorzystanie polskiego potencjału ludnościowego i wojskowego.

Manifest ogłoszono w imieniu cesarzy niemieckiego i austro-węgierskiego. Zapowiadano powstanie monarchii konstytucyjnej, ale nie określono jej granic ani rzeczywistego zakresu niezależności. Przyszła armia polska miała pozostawać pod kontrolą państw centralnych, a nowo tworzone instytucje uzależniono od okupantów.

Polityczna kalkulacja Berlina i Wiednia była czytelna. Trwająca od 1914 roku wojna pochłonęła ogromne zasoby ludzkie, a państwa centralne potrzebowały kolejnych żołnierzy. Uznano, że obietnica odbudowy Polski może zachęcić mieszkańców okupowanych ziem do służby wojskowej przeciwko Rosji.

Jednak nawet ograniczona deklaracja wywołała skutki, których jej autorzy nie byli w stanie w pełni kontrolować. Sprawa polska, przez ponad sto lat traktowana przez europejskie mocarstwa głównie jako wewnętrzny problem państw zaborczych, zaczęła zajmować wyraźniejsze miejsce w międzynarodowej dyplomacji. Rosja i zachodni alianci musieli ustosunkować się do niemiecko-austro-węgierskich zapowiedzi.

W następnych miesiącach powoływano instytucje mające tworzyć zalążki polskiej administracji. Powstała Tymczasowa Rada Stanu, a później Rada Regencyjna. Narastały jednak również konflikty dotyczące polskiej armii i lojalności wobec okupantów. Jednym z ich następstw był kryzys przysięgowy w lipcu 1917 roku, związany z odmową złożenia wymaganej przysięgi przez część legionistów.

Niepodległość została odzyskana dopiero w listopadzie 1918 roku, kiedy Niemcy i Austro-Węgry znajdowały się na skraju klęski. Akt 5 listopada nie był więc darem wolności, lecz politycznym manewrem zaborców, który mimo to pomógł otworzyć drogę do odbudowy państwa. Jego bezpośrednie konsekwencje odczuł także Tomaszów Mazowiecki, gdzie wiosną 1917 roku ukształtowała się nowa Rada Miejska.

96 lat temu (1930). Sinclair Lewis otrzymuje literackiego Nobla. Ameryka ogląda się w krzywym zwierciadle

5 listopada 1930 roku ogłoszono przyznanie Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Sinclairowi Lewisowi. Był pierwszym amerykańskim pisarzem wyróżnionym tą nagrodą. Decyzja Akademii Szwedzkiej stanowiła uznanie dla autora, który z bezlitosną ironią portretował amerykańskie społeczeństwo, jego mieszczańskie ambicje, konformizm i pogoń za materialnym sukcesem.

W powieści „Ulica Główna” Lewis przedstawił życie małego amerykańskiego miasta, obnażając ograniczenia prowincjonalnej mentalności. Z kolei „Babbitt” stał się satyrycznym portretem przedsiębiorcy przekonanego, że sukces zawodowy i społeczna pozycja stanowią najważniejsze miary ludzkiej wartości. Lewis potrafił łączyć humor z gorzką diagnozą społeczną.

W 1935 roku opublikował także powieść „To się nie może zdarzyć”, przedstawiającą rozwój autorytarnej dyktatury w Stanach Zjednoczonych. Książka powstała w epoce narastania europejskich totalitaryzmów i pozostaje jednym z najbardziej znanych amerykańskich utworów ostrzegających przed polityczną demagogią.

89 lat temu (1937). Memorandum Hossbacha. Hitler ujawnia ekspansjonistyczne zamiary

5 listopada 1937 roku Adolf Hitler spotkał się w Berlinie z najważniejszymi przedstawicielami niemieckiego kierownictwa wojskowego i politycznego. W rozmowie uczestniczyli między innymi Hermann Göring, Werner von Blomberg, Werner von Fritsch, Erich Raeder i Konstantin von Neurath. Przebieg spotkania został później utrwalony w notatce sporządzonej przez adiutanta Hitlera, Friedricha Hossbacha. Dokument wszedł do historii jako memorandum Hossbacha.

Hitler przedstawił wówczas wizję zdobywania dodatkowej przestrzeni życiowej dla Niemiec oraz rozważania dotyczące wykorzystania siły wobec Austrii i Czechosłowacji. Dokument nie był szczegółowym harmonogramem przyszłej drugiej wojny światowej. Pokazywał jednak, że ekspansja terytorialna i wojna zajmowały centralne miejsce w myśleniu nazistowskiego przywództwa.

W 1938 roku Niemcy dokonały Anschlussu Austrii, a następnie wymusiły ustępstwa terytorialne na Czechosłowacji. Rok później agresja na Polskę rozpoczęła największy konflikt zbrojny w dziejach ludzkości.

Po wojnie memorandum Hossbacha stało się jednym z ważnych dokumentów dowodowych podczas procesów norymberskich. Pomagało wykazać, że agresywna polityka III Rzeszy nie była jedynie reakcją na doraźne kryzysy, lecz wynikała z wcześniej formułowanych celów i świadomych decyzji nazistowskich władz.

86 lat temu (1940). Franklin D. Roosevelt wybrany na trzecią kadencję

5 listopada 1940 roku Franklin Delano Roosevelt ponownie wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych, przełamując utrwaloną tradycję ograniczania sprawowania urzędu do dwóch kadencji. Pokonał republikańskiego kandydata Wendella Willkiego w chwili, gdy Europa była już ogarnięta wojną, a Stany Zjednoczone prowadziły gorącą debatę o swojej przyszłej roli w konflikcie.

Roosevelt obejmował trzecią kadencję jako polityk, który wcześniej przeprowadził kraj przez znaczną część Wielkiego Kryzysu. Jego program Nowego Ładu przekształcił amerykańską gospodarkę i relacje pomiędzy państwem a obywatelami. Teraz jednak najważniejszym problemem stawała się polityka zagraniczna.

W następnym roku Stany Zjednoczone zaczęły szerzej wspierać państwa walczące z III Rzeszą dzięki ustawie Lend-Lease. Po japońskim ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku przystąpiły do wojny. Roosevelt został ponownie wybrany w 1944 roku, lecz zmarł w kwietniu 1945 roku, nie doczekawszy końca konfliktu.

Jego czterokrotny wybór stał się wyjątkowym przypadkiem w historii amerykańskiej demokracji. W 1951 roku ratyfikowano XXII poprawkę do konstytucji USA, ograniczającą możliwość wyboru jednej osoby na urząd prezydenta zasadniczo do dwóch kadencji.

70 lat temu (1956). Desant nad Kanałem Sueskim. Koniec epoki kolonialnych mocarstw

5 listopada 1956 roku brytyjscy i francuscy spadochroniarze rozpoczęli operację desantową w rejonie Port Saidu w Egipcie. Był to jeden z kulminacyjnych momentów kryzysu sueskiego, wywołanego nacjonalizacją Kanału Sueskiego przez prezydenta Egiptu Gamala Abdela Nasera. Wcześniej Izrael zaatakował Egipt, a Wielka Brytania i Francja rozpoczęły działania militarne, przedstawiając je jako interwencję mającą przywrócić bezpieczeństwo żeglugi.

Kanał Sueski stanowił jeden z najważniejszych szlaków handlowych świata. Dla dawnych potęg kolonialnych kontrola nad nim była kwestią gospodarczą, strategiczną i prestiżową. Decyzja Nasera uderzała w ich interesy i stawała się symbolem emancypacji państw, które nie chciały dłużej podporządkowywać się europejskiej dominacji.

Operacja wojskowa zakończyła się jednak politycznym niepowodzeniem Londynu i Paryża. Pod naciskiem Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i ONZ państwa uczestniczące w interwencji musiały zaakceptować zawieszenie broni oraz wycofanie sił.

Kryzys sueski pokazał, że świat po drugiej wojnie światowej rządzi się już innymi prawami. Wielka Brytania i Francja nadal dysponowały znaczną siłą militarną, ale ich samodzielność strategiczna była ograniczona. Coraz wyraźniej dominowały dwa supermocarstwa: Stany Zjednoczone i Związek Radziecki.

20 lat temu (2006). Saddam Husajn skazany na śmierć. Sąd nad iracką dyktaturą

5 listopada 2006 roku iracki trybunał skazał byłego prezydenta Saddama Husajna na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok dotyczył zbrodni przeciwko ludzkości związanych z represjami wobec mieszkańców miejscowości Dudżail po nieudanej próbie zamachu na dyktatora w 1982 roku. W sprawie tej zamordowano 148 szyitów, a wielu innych mieszkańców padło ofiarą aresztowań, tortur i prześladowań.

Saddam sprawował władzę w Iraku od 1979 do 2003 roku, kiedy jego reżim został obalony w wyniku amerykańsko-brytyjskiej inwazji. Jego rządy naznaczone były brutalnymi represjami, wojnami z Iranem i Kuwejtem oraz masowymi naruszeniami praw człowieka.

Proces był jednym z najbardziej obserwowanych wydarzeń sądowych początku XXI wieku. Dla wielu Irakijczyków oznaczał możliwość rozliczenia dyktatury. Jednocześnie organizacje zajmujące się prawami człowieka wskazywały poważne uchybienia proceduralne, podważające standardy rzetelnego procesu.

Wyrok wykonano 30 grudnia 2006 roku. Nie zakończyło to jednak konfliktów wewnętrznych ani głębokich podziałów religijnych i politycznych w Iraku. Historia Saddama Husajna pozostaje przestrogą zarówno przed autorytarną władzą, jak i przed trudnościami w odbudowywaniu państwa po obaleniu dyktatury.

11 lat temu (2015). Katastrofa ekologiczna w Brazylii. Miliony ton odpadów trafiają do środowiska

5 listopada 2015 roku w brazylijskim stanie Minas Gerais doszło do przerwania zapory Fundão, zabezpieczającej odpady z działalności górniczej. Ogromna fala zanieczyszczonego szlamu zniszczyła okoliczne miejscowości i przedostała się do systemu rzecznego Rio Doce. Katastrofa doprowadziła do śmierci 19 osób, spowodowała zniszczenia infrastruktury oraz poważne szkody środowiskowe.

Szczególnie dotknięta została miejscowość Bento Rodrigues, położona niedaleko miasta Mariana. Mieszkańcy mieli niewiele czasu na ucieczkę przed nadciągającą masą odpadów. Skażenie dotknęło rzeki, tereny rolnicze, ekosystemy wodne i społeczności zależne od lokalnych zasobów przyrodniczych.

Katastrofa zapoczątkowała wieloletnie spory dotyczące odpowiedzialności przedsiębiorstw, odszkodowań, rekultywacji i bezpieczeństwa infrastruktury górniczej. Organizacje ekologiczne wskazywały, że nie wystarczy usunąć widoczne skutki awarii. Odbudowa zniszczonego środowiska wymaga wieloletnich działań i stałego monitoringu.

Zdarzenie przypomina o kosztach gospodarki surowcowej, które przez lata mogą pozostawać ukryte poza rachunkami ekonomicznymi przedsiębiorstw. Dopiero katastrofa ujawnia, jak wielkie konsekwencje może mieć niewystarczająca kontrola nad przemysłowymi odpadami.

2 lata temu (2024). Donald Trump ponownie wygrywa wybory prezydenckie w USA

5 listopada 2024 roku w Stanach Zjednoczonych odbyły się wybory prezydenckie, które przyniosły zwycięstwo Donaldowi Trumpowi. Kandydat Republikanów pokonał reprezentującą Demokratów Kamalę Harris i zapewnił sobie powrót do Białego Domu po czteroletniej przerwie. Wybory zakończyły niezwykle intensywną kampanię, w której najważniejszymi tematami były gospodarka, migracja, bezpieczeństwo oraz polityka międzynarodowa.

Zwycięstwo Trumpa miało szczególne znaczenie historyczne. Został drugim prezydentem Stanów Zjednoczonych, po Groverze Clevelandzie, któremu udało się powrócić na urząd po przegranych wyborach i kadencji sprawowanej przez politycznego rywala.

Wynik wyborów z 2024 roku był również dowodem głębokich zmian w amerykańskim społeczeństwie. Podziały polityczne, różnice w postrzeganiu roli państwa i spory o kierunek rozwoju kraju stały się jednymi z najważniejszych wyzwań współczesnej demokracji amerykańskiej.

Donald Trump został zaprzysiężony na kolejną kadencję 20 stycznia 2025 roku. Wydarzenie z 5 listopada 2024 roku weszło tym samym do historii jako jeden z najbardziej znaczących politycznych powrotów w dziejach Stanów Zjednoczonych.

Urodzili się tego dnia

1913 – Vivien Leigh. Scarlett O'Hara, której Hollywood nigdy nie zapomniało

5 listopada 1913 roku urodziła się Vivien Leigh, brytyjska aktorka teatralna i filmowa, dwukrotna laureatka Oscara. Największą sławę przyniosła jej rola Scarlett O'Hary w ekranizacji „Przeminęło z wiatrem” z 1939 roku. Drugiego Oscara zdobyła za kreację Blanche DuBois w filmie „Tramwaj zwany pożądaniem”. Jej aktorstwo łączyło niezwykłą delikatność z dramatyczną intensywnością.

1941 – Art Garfunkel. Głos, który nadał poezji brzmienie

5 listopada 1941 roku urodził się Art Garfunkel, amerykański wokalista, którego nazwisko nierozerwalnie związane jest z duetem Simon & Garfunkel. Wspólnie z Paulem Simonem nagrał jedne z najważniejszych utworów folk rocka, między innymi „The Sound of Silence”, „The Boxer” i „Bridge Over Troubled Water”. Jego jasny, charakterystyczny tenor stał się jednym z muzycznych symboli lat sześćdziesiątych. W 2026 roku obchodzi 85. urodziny.

1946 – Gram Parsons. Artysta, który połączył rock z muzyką country

5 listopada 1946 roku urodził się Gram Parsons, amerykański wokalista i kompozytor, jeden z pionierów country rocka. Współpracował z zespołami The Byrds i The Flying Burrito Brothers, a jego twórczość miała ogromny wpływ na rozwój amerykańskiej muzyki alternatywnej. Zmarł w 1973 roku, mając zaledwie 26 lat. W 2026 roku został uhonorowany miejscem w gronie wyróżnionych przez Rock & Roll Hall of Fame.

1959 – Bryan Adams. Rock, którego nie zatrzymały dekady

5 listopada 1959 roku urodził się Bryan Adams, kanadyjski wokalista, gitarzysta i kompozytor. Międzynarodową sławę przyniosły mu takie utwory jak „Summer of '69”, „Heaven”, „Run to You” i „(Everything I Do) I Do It for You”. Jego muzyka łączy klasyczny rockowy temperament z melodyką popowych ballad. Dzisiaj artysta kończy 67 lat, a jego największy komercyjny przełom, album „Reckless”, świętuje dokładnie 42. rocznicę premiery.

1960 – Tilda Swinton. Aktorka, która przekracza granice ekranowych tożsamości

5 listopada 1960 roku urodziła się Tilda Swinton, jedna z najbardziej oryginalnych współczesnych aktorek. Występowała między innymi w „Orlandzie”, „Michaelu Claytonie”, „Musimy porozmawiać o Kevinie” oraz filmach Wesa Andersona i Jima Jarmuscha. Jej role często wymykają się konwencjonalnym kategoriom płci, wieku i charakteru postaci. W 2008 roku otrzymała Oscara za drugoplanową rolę w „Michaelu Claytonie”.

1984 – Eliud Kipchoge. Człowiek, który przebiegł maraton poniżej dwóch godzin

5 listopada 1984 roku urodził się Eliud Kipchoge, kenijski lekkoatleta, dwukrotny mistrz olimpijski w maratonie. W 2019 roku podczas specjalnie zorganizowanej próby w Wiedniu pokonał dystans maratoński w czasie 1:59:40, jako pierwszy człowiek schodząc poniżej dwóch godzin. Wynik nie został uznany za oficjalny rekord świata ze względu na szczególne warunki biegu. Mimo to wyczyn Kipchogego stał się jednym z najbardziej niezwykłych osiągnięć w historii sportów wytrzymałościowych.

Odeszli tego dnia

1977 – René Goscinny. Człowiek, który wymyślił Asteriksa i Mikołajka

5 listopada 1977 roku zmarł René Goscinny, francuski pisarz i scenarzysta komiksowy polskiego pochodzenia, współtwórca „Asteriksa” oraz autor opowiadań o Mikołajku. Miał zaledwie 51 lat. Zmarł nagle podczas badania wysiłkowego serca. Jego twórczość łączyła humor, ironię i niezwykłą umiejętność obserwowania ludzkich zachowań.

Wraz z Albertem Uderzo stworzył świat Asteriksa i Obeliksa, który zdobył popularność na wszystkich kontynentach. Z kolei opowieści o Mikołajku, ilustrowane przez Jean-Jacques'a Sempégo, stały się klasyką literatury dziecięcej. W Polsce twórczość Goscinnego pozostaje niezwykle popularna, a kolejne pokolenia czytelników odnajdują w niej ten sam rodzaj inteligentnego, ponadczasowego humoru.

2005 – Link Wray. Gitarzysta, który zapowiedział nadejście hard rocka

5 listopada 2005 roku zmarł Link Wray, amerykański gitarzysta, uznawany za jednego z pionierów agresywnego, przesterowanego brzmienia gitary elektrycznej. Jego instrumentalny utwór „Rumble” z 1958 roku wywarł ogromny wpływ na rozwój rocka, punka i późniejszego heavy metalu. Wray udowodnił, że gitara może nie tylko prowadzić melodię, ale również budować napięcie, niepokój i niemal fizyczną siłę muzyki.

2021 – Marília Mendonça. Tragiczna śmierć gwiazdy brazylijskiej muzyki

5 listopada 2021 roku w katastrofie lotniczej zginęła Marília Mendonça, jedna z najpopularniejszych brazylijskich wokalistek. Miała 26 lat i była gwiazdą nurtu sertanejo, łączącego elementy muzyki country z brazylijską tradycją popularną. Samolot, którym podróżowała na koncert, rozbił się w stanie Minas Gerais. Zginęło wszystkich pięć osób znajdujących się na pokładzie. Jej śmierć wywołała w Brazylii ogromne poruszenie i stała się narodową tragedią muzyczną.

Tego dnia w muzyce

1941 – Art Garfunkel. Sztuka harmonii i melancholii

5 listopada 1941 roku urodził się Art Garfunkel, artysta, którego głos należy do najbardziej rozpoznawalnych w historii muzyki popularnej. Jego współpraca z Paulem Simonem rozpoczęła się jeszcze w latach szkolnych, ale prawdziwy przełom nastąpił w połowie lat sześćdziesiątych, kiedy duet zaczął łączyć folkową wrażliwość z nowoczesnym brzmieniem rockowym.

Albumy „Sounds of Silence”, „Parsley, Sage, Rosemary and Thyme”, „Bookends” i „Bridge Over Troubled Water” należą do najważniejszych nagrań epoki. Simon odpowiadał przede wszystkim za kompozycje i teksty, natomiast Garfunkel wnosił niepowtarzalną barwę wokalną, zdolną nadać nawet pozornie prostym melodiom niezwykłą głębię emocjonalną.

Szczególne miejsce zajmuje piosenka „Bridge Over Troubled Water”, w której głos Garfunkela prowadzi słuchacza od spokojnej, niemal intymnej narracji ku monumentalnemu finałowi. To jeden z tych utworów, których siła nie polega na technicznej demonstracji, ale na idealnym spotkaniu melodii, słów i interpretacji.

Dzisiaj, w 85. urodziny artysty, warto przypomnieć, że nie każda muzyczna rewolucja wymaga krzyczących gitar i przesterowanych wzmacniaczy. Czasami wystarczą dwa głosy, akustyczna gitara i kilka zdań, które trafiają w ludzką samotność.

1946 – Gram Parsons. Kosmiczna muzyka Ameryki i narodziny country rocka

5 listopada 1946 roku urodził się Gram Parsons, muzyk, którego kariera trwała krótko, ale konsekwencje jego twórczości okazały się wyjątkowo trwałe. Parsons należał do artystów, którzy potrafili dostrzec wspólne korzenie pozornie odległych muzycznych światów: rock and rolla, country, bluesa, gospel i soulu.

Swoją koncepcję określał jako „Cosmic American Music”. Nie chodziło mu o prostą mieszankę gatunków, lecz o muzykę, w której tradycyjne amerykańskie brzmienia mogły współistnieć z rockową swobodą i emocjonalną szczerością. Był jednym z głównych współtwórców zwrotu zespołu The Byrds w stronę country na albumie „Sweetheart of the Rodeo” z 1968 roku.

Później, wspólnie z Chrisem Hillmanem, współtworzył The Flying Burrito Brothers. Debiutancki album grupy „The Gilded Palace of Sin” należy dziś do najważniejszych płyt w historii country rocka. Parsons proponował muzykę, w której kowbojskie historie, pedal steel guitar i rockowa psychodelia tworzyły zaskakująco spójną całość.

Jego solowe albumy „GP” i „Grievous Angel” ukazywały bardziej osobistą stronę twórczości. Szczególnie ważna była współpraca z Emmylou Harris, której głos znakomicie dopełniał melancholijną wokalistykę Parsonsa.

Choć zmarł w 1973 roku, mając zaledwie 26 lat, jego muzyka inspirowała później między innymi muzyków rockowych, alternatywnych i country. W 2026 roku Gram Parsons znalazł się wśród artystów wyróżnionych przez Rock & Roll Hall of Fame, co stanowi symboliczne potwierdzenie jego znaczenia dla historii muzyki.

1984 – „Reckless”. Bryan Adams nagrywa album, który staje się symbolem dekady

5 listopada 1984 roku ukazał się czwarty album studyjny Bryana Adamsa – „Reckless”. Płyta została wydana dokładnie w dniu 25. urodzin wokalisty i stała się największym przełomem w jego dotychczasowej karierze. Za produkcję odpowiadali Bryan Adams i Bob Clearmountain, a jednym z najważniejszych współautorów materiału był Jim Vallance.

Album otwiera „One Night Love Affair”, utwór łączący rockową energię z melodyjnym refrenem. Dalej pojawiają się kompozycje, które na stałe weszły do historii muzyki popularnej: „Run to You”, „Heaven”, „Somebody”, „It's Only Love” i „Summer of '69”.

Siła „Reckless” wynikała z niezwykłej konsekwencji stylistycznej. Adams nie próbował budować skomplikowanych aranżacji ani eksperymentować z awangardowymi rozwiązaniami. Postawił na wyraziste gitarowe riffy, naturalnie brzmiącą sekcję rytmiczną, emocjonalny wokal i melodie, które pozostawały w pamięci już po pierwszym przesłuchaniu.

W latach osiemdziesiątych taki sposób komponowania miał ogromną konkurencję. Na listach przebojów dominowały syntezatory, estetyka nowej fali i produkcje o coraz bardziej elektronicznym charakterze. Adams proponował coś innego: klasyczny gitarowy rock przystosowany do wielkich stadionów i radiowego formatu.

Największą popularność zdobyła ballada „Heaven”, która dotarła na szczyt amerykańskiej listy Billboard Hot 100. Z kolei „Summer of '69” stał się muzycznym symbolem młodości, wspomnień i nostalgii za czasem, którego nie można odzyskać.

Dzisiaj, po 42 latach od premiery, „Reckless” pozostaje jednym z najważniejszych albumów w dyskografii Bryana Adamsa i jedną z najbardziej rozpoznawalnych rockowych płyt lat osiemdziesiątych. Wiele jej utworów nadal funkcjonuje w radiu, filmach, reklamach i repertuarze koncertowym.

2005 – Link Wray. Bez „Rumble” rock mógłby brzmieć inaczej

5 listopada 2005 roku zmarł Link Wray, gitarzysta, którego wpływ na historię rocka jest znacznie większy, niż mogłaby sugerować jego obecność na listach przebojów. W 1958 roku nagrał instrumentalny utwór „Rumble”, oparty na brutalnym, przesterowanym riffie. Dźwięk był chropowaty, niepokojący i odległy od eleganckiego brzmienia dominującego w ówczesnej muzyce popularnej.

Wray należał do pionierów wykorzystywania zniekształcenia dźwięku jako świadomego środka artystycznego. Jego sposób gry zapowiadał późniejszy hard rock, garażowy rock i punk. Wśród muzyków wskazujących na jego znaczenie wymieniani są Pete Townshend, Jimmy Page i Bruce Springsteen.

Szczególnie ciekawe jest to, że „Rumble” pozostaje jednym z niewielu instrumentalnych nagrań, które budziły obawy amerykańskich rozgłośni radiowych. Tytuł oraz agresywna atmosfera utworu kojarzyły się z przemocą ulicznych gangów.

Dzisiaj utwór brzmi jak zapowiedź całego muzycznego świata, który dopiero miał nadejść. Bez Linka Wraya trudno wyobrazić sobie historię przesterowanej gitary, a tym samym wiele najważniejszych zespołów rockowych kolejnych dekad.

Tego dnia w sporcie

1994 – George Foreman odzyskuje mistrzostwo świata w wieku 45 lat

5 listopada 1994 roku George Foreman dokonał jednego z najbardziej niezwykłych powrotów w historii zawodowego boksu. W Las Vegas pokonał przez nokaut w dziesiątej rundzie Michaela Moorera, zdobywając mistrzostwo świata w wadze ciężkiej federacji WBA i IBF. Miał wówczas 45 lat i został najstarszym mistrzem świata wagi ciężkiej w historii boksu.

Foreman był już legendą. W 1973 roku zdobył mistrzostwo świata, a rok później przegrał słynną walkę z Muhammadem Alim w Kinszasie. Po zakończeniu pierwszego etapu kariery poświęcił się działalności religijnej, a następnie niespodziewanie powrócił na ring.

Walka z Moorerem wydawała się starciem dwóch różnych epok. Młodszy, szybszy mistrz przez większość pojedynku miał przewagę punktową. Foreman cierpliwie wyczekiwał jednak na swoją szansę. W dziesiątej rundzie zadał decydujące ciosy, które powaliły rywala.

Zwycięstwo stało się jedną z najbardziej poruszających opowieści sportowych lat dziewięćdziesiątych. Pokazało, że doświadczenie, determinacja i konsekwencja potrafią czasem przezwyciężyć ograniczenia wieku. W 2026 roku od tego wydarzenia mijają 32 lata.

2017 – Shalane Flanagan wygrywa maraton nowojorski. Pierwsza Amerykanka od 40 lat

5 listopada 2017 roku Shalane Flanagan zwyciężyła w maratonie nowojorskim, kończąc czterdziestoletnie oczekiwanie na triumf Amerykanki w tej imprezie. Ostatnią reprezentantką gospodarzy, która wcześniej wygrała kobiecy bieg w Nowym Jorku, była Miki Gorman w 1977 roku.

Flanagan musiała pokonać znakomitą Mary Keitany z Kenii, trzykrotną zwyciężczynię poprzednich edycji. Decydujący atak przeprowadziła w końcowej części trasy, odrywając się od rywalki i utrzymując przewagę aż do mety.

Amerykanka ukończyła bieg w czasie 2:26:53, wyprzedzając Keitany o ponad minutę. Jej triumf miał ogromne znaczenie dla amerykańskiej lekkoatletyki i był symbolem konsekwentnego powrotu na najwyższy poziom po problemach zdrowotnych.

2022 – Gareth Bale ratuje finał MLS Cup w ostatnich sekundach

5 listopada 2022 roku Los Angeles FC zdobyło pierwsze w historii mistrzostwo ligi MLS, pokonując Philadelphia Union w jednym z najbardziej dramatycznych finałów amerykańskiego futbolu.

Po regulaminowym czasie gry i dogrywce wynik brzmiał 3:3, a wyrównującego gola dla drużyny z Los Angeles zdobył Gareth Bale w 128. minucie spotkania. Było to trafienie, które uratowało jego zespół przed porażką w niemal ostatnim możliwym momencie.

O zdobyciu mistrzostwa zdecydowały rzuty karne, wygrane przez Los Angeles FC 3:0. Bohaterem serii został rezerwowy bramkarz John McCarthy, który wszedł na boisko po dramatycznej kontuzji podstawowego golkipera.

Ten finał przypomniał, dlaczego piłka nożna pozostaje sportem tak nieprzewidywalnym. Czasem kilka sekund wystarcza, by odwrócić wynik całego sezonu i zapisać się w historii klubu.

Sport dziś – czwartek, 5 listopada 2026 roku

Dzisiejszy wieczór przyniesie mecze czwartej kolejki fazy ligowej Ligi Europy UEFA. Szczególne zainteresowanie polskich kibiców wzbudzą występy dwóch naszych zespołów.

Jagiellonia Białystok zagra na wyjeździe z Lewskim Sofia, a początek spotkania zaplanowano na godzinę 18.45 czasu polskiego. Z kolei Lech Poznań zmierzy się w Lizbonie z Benficą, rozpoczynając mecz o godzinie 21.00. Oba spotkania znajdują się w oficjalnym terminarzu UEFA na 5 listopada 2026 roku.

W Tomaszowie Mazowieckim przygotowania do kolejnych sportowych emocji trwają już od kilku dni. W sobotę i niedzielę, 7–8 listopada, Arena Lodowa będzie gospodarzem Pucharu Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim. Zawody rozpoczną się w oba dni o godzinie 10.00, a wstęp na trybuny będzie bezpłatny. Kibice zobaczą sprinty, biegi długodystansowe i sobotnie biegi masowe kobiet oraz mężczyzn.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Akt 5 listopada 1916 roku i jego konsekwencje dla Tomaszowa

5 listopada 1916 roku zapisał się również w historii Tomaszowa Mazowieckiego, choć nie za sprawą jednego lokalnego wydarzenia czy uroczystości. Ogłoszony tego dnia przez Niemcy i Austro-Węgry manifest dotyczący przyszłego Królestwa Polskiego uruchomił proces tworzenia ograniczonej polskiej administracji na okupowanych ziemiach, obejmujący także Tomaszów.

Miasto znajdowało się wówczas pod okupacją niemiecką. Pierwsza wojna światowa przyniosła mieszkańcom ogromne trudności gospodarcze, problemy aprowizacyjne i rozpad wielu dotychczasowych powiązań handlowych. Jednocześnie coraz silniejsze stawały się nadzieje na odbudowę państwowości. Wielu tomaszowian uczestniczyło w działalności niepodległościowej, a część służyła w Legionach Polskich.

Wystawa internetowa Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, przypomina, że w Legionach Polskich służyło prawdopodobnie ponad stu mieszkańców miasta. Historyk i regionalista Włodzimierz Rudź ustalił personalia 64 tomaszowskich legionistów. To ważny fragment lokalnej historii, pokazujący udział mieszkańców przemysłowego miasta w walce o przyszłą niepodległość.

Po Akcie 5 listopada rozpoczęto tworzenie podporządkowanych okupantom polskich instytucji samorządowych. W kwietniu 1917 roku w Tomaszowie Mazowieckim ukonstytuowała się Rada Miejska, wybrana w systemie kurialnym. Jej skład doskonale odzwierciedlał wielokulturowy charakter przedwojennego Tomaszowa.

W Radzie znalazło się 10 radnych wyznania katolickiego, 10 wyznania mojżeszowego i 4 ewangelików. Na przewodniczącego wyznaczono Jana Kowalczewskiego, a wiceprzewodniczącym został Maurycy Halpern. Sekretarzem Rady był Mieczysław Heiman, a jego zastępcą Kazimierz Sadłowski.

Ten skład pokazuje Tomaszów, którego dziś już nie ma. Miasto współtworzone przez Polaków, Żydów i Niemców, z własną strukturą społeczną, przemysłową i religijną. Nie była to jeszcze w pełni demokratyczna i niezależna reprezentacja mieszkańców. Rada działała w warunkach okupacji, a jej kompetencje podlegały ograniczeniom. Mimo to stanowiła ważny etap odbudowy lokalnego życia publicznego.

Warto przy tym pamiętać, że kilka miesięcy wcześniej, w 1915 roku, niemieckie władze okupacyjne znacząco powiększyły granice administracyjne Tomaszowa. Do miasta włączono okoliczne wsie i osady, a jego powierzchnia wzrosła z około 487 do 1895 hektarów. W granicach Tomaszowa znalazła się wówczas również Pilica. Była to jedna z najważniejszych zmian administracyjnych w dziejach miasta.

Akt 5 listopada 1916 roku nie przyniósł Tomaszowowi wolności, ale uruchomił procesy polityczne i administracyjne, które odegrały rolę w przygotowaniach do przejęcia władzy w 1918 roku. To przykład, jak decyzje podejmowane w Berlinie i Wiedniu wpływały na codzienność mieszkańców polskiego miasta.

5 listopada 2026. W Galerii Tomaszów powraca historia Mazovii

Dzisiejszy dzień ma również swój szczególny, współczesny wymiar. W czwartek, 5 listopada 2026 roku, o godzinie 11.00 zaplanowano uroczyste otwarcie Szlaku Mazovii przy Galerii Tomaszów. Nowa ekspozycja historyczna przypomni dzieje jednego z najważniejszych zakładów przemysłowych miasta oraz ludzi, którzy przez pokolenia tworzyli jego gospodarczy potencjał.

W miejscu, gdzie obecnie znajduje się nowoczesne centrum handlowe, przez dziesięciolecia działały zakłady włókiennicze. Fabryczne hale, maszyny, magazyny i charakterystyczny komin były częścią krajobrazu Tomaszowa, a zarazem miejscem pracy tysięcy mieszkańców. W okresie największego rozwoju Mazowieckie Zakłady Przemysłu Wełnianego „Mazovia” zatrudniały około 3600 osób.

Szlak składa się z 23 tablic rozmieszczonych wokół Galerii Tomaszów. Osiem z nich przedstawia historię tego miejsca, a pozostałe prezentują archiwalne fotografie. Projekt przewiduje również wykorzystanie materiałów cyfrowych i kodów QR, pozwalających poznawać przeszłość za pomocą współczesnych narzędzi.

Oficjalne rozpoczęcie uroczystości zaplanowano przy wejściu od parkingu, z wjazdem od ulicy Barlickiego. Następnie uczestnicy mają przejść w rejon fabrycznego komina, gdzie o godzinie 11.15 przewidziano odsłonięcie pamiątkowej tablicy. Około godziny 11.20 ma rozpocząć się pierwszy wspólny spacer po historycznej trasie.

Nie sposób nie zauważyć symboliki tego wydarzenia. Dokładnie 110 lat po Akcie 5 listopada 1916 roku, który wyznaczył jeden z etapów odbudowy polskiej państwowości, Tomaszów przypomina historię własnego przemysłu. To oczywiście dwa wydarzenia o zupełnie innej skali, ale łączy je pytanie o pamięć, tożsamość i ciągłość lokalnej wspólnoty.

Zakłady Mazovii przez dekady były dla wielu rodzin czymś więcej niż miejscem zatrudnienia. Stanowiły element codzienności i punkt odniesienia dla życia całych pokoleń. Ludzie spotykali się w fabryce, poznawali przyszłych współmałżonków, wspólnie dojeżdżali do pracy, uczestniczyli w wydarzeniach zakładowych i organizowali swoje życie wokół rytmu produkcji.

Kiedy fabryka zakończyła działalność, zniknął nie tylko zakład przemysłowy. Zmieniła się również część społecznej tożsamości miasta. Dziś Szlak Mazovii ma przypomnieć, że pod współczesną przestrzenią handlową kryje się historia ludzi, których wysiłek przez lata kształtował Tomaszów.

To ważna inicjatywa dla zachowania lokalnej pamięci przemysłowej. Warto, aby stała się początkiem dalszego dokumentowania dziejów tomaszowskich fabryk, wspomnień dawnych pracowników, archiwalnych fotografii i rodzinnych historii.

Arena Lodowa szykuje kolejne sportowe wydarzenie

W najbliższy weekend 7–8 listopada 2026 roku Tomaszów Mazowiecki ponownie stanie się jednym z najważniejszych punktów na polskiej mapie łyżwiarstwa szybkiego. W Arenie Lodowej odbędzie się Puchar Polski PGE, podczas którego zawodnicy będą rywalizowali na dystansach sprinterskich i długich.

Zawody rozpoczną się w sobotę o godzinie 10.00. W programie pierwszego dnia znajdują się między innymi biegi na 500 metrów kobiet i mężczyzn, 1500 metrów kobiet oraz 1000 i 3000 metrów mężczyzn. Zaplanowano również biegi masowe obu płci.

W niedzielę rywalizacja ponownie rozpocznie się o godzinie 10.00. Kibice zobaczą między innymi bieg kobiet na 3000 metrów i mężczyzn na 5000 metrów. Wstęp na trybuny jest bezpłatny, a organizatorzy zapraszają wszystkich sympatyków sportów zimowych.

Tomaszowska Arena Lodowa od lat buduje swoją pozycję jako miejsce krajowych i międzynarodowych wydarzeń sportowych. Każde kolejne zawody to nie tylko możliwość obserwowania najlepszych polskich panczenistów, lecz także szansa na popularyzację sportu wśród dzieci i młodzieży. 

Dzisiaj jest środa, 4 listopada 2026 roku, czyli 308. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostało 57 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.39, a zachodzi około 16.08. Dzień trwa 9 godzin i 29 minut. Listopad wyraźnie skraca czas dziennego światła, pozostawiając mieszkańcom coraz dłuższe wieczory.

Imieniny obchodzą między innymi Karol, Karolina, Olgierd, Witalis, Emeryk i Modesta. W Kościele katolickim przypada wspomnienie św. Karola Boromeusza, arcybiskupa Mediolanu, jednej z ważnych postaci reformy katolickiej po soborze trydenckim.

4 listopada jest również rocznicą powstania UNESCO. Właśnie tego dnia w 1946 roku weszła w życie konstytucja organizacji. W 2026 roku mija od tego wydarzenia dokładnie 80 lat. Nie jest to odrębny dzień międzynarodowy ustanowiony przez ONZ, lecz ważna rocznica instytucji zajmującej się ochroną światowego dziedzictwa, rozwojem nauki, edukacji i współpracy kulturalnej.

W Rosji obchodzony jest Dzień Jedności Narodowej, natomiast w Panamie Dzień Flagi. W Polsce 4 listopada nie jest świętem państwowym ani dniem ustawowo wolnym od pracy.

Kalendarium historyczne

366 lat temu (1660). Kapitulacja wojsk rosyjskich pod Cudnowem

4 listopada 1660 roku zakończyła się kapitulacją rosyjskiej armii kampania pod Cudnowem, jeden z najważniejszych sukcesów wojsk Rzeczypospolitej podczas wieloletniej wojny z Rosją. Oddziały koronne dowodzone przez hetmanów Stanisława „Rewerę” Potockiego i Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, wspierane przez sprzymierzone wojska tatarskie, osaczyły siły rosyjskie pod komendą Wasyla Szeremietiewa. Po tygodniach walk, manewrów i wyczerpującego oblężenia przeciwnik został zmuszony do złożenia broni.

Zwycięstwo miało znaczenie wykraczające poza samą bitwę. Rzeczpospolita próbowała odbudować swoją pozycję po katastrofalnych doświadczeniach powstania Chmielnickiego, rosyjskiej ofensywy i potopu szwedzkiego. Sukces pod Cudnowem zahamował rosyjskie działania na tym odcinku frontu, ale nie przyniósł trwałego rozwiązania konfliktu. Wojna zakończyła się dopiero rozejmem andruszowskim w 1667 roku, który przypieczętował utratę przez Rzeczpospolitą znacznych obszarów na wschodzie.

Bitwa pod Cudnowem przypomina o epoce, gdy państwo polsko-litewskie wciąż potrafiło odnosić spektakularne zwycięstwa militarne, ale coraz trudniej przychodziło mu przekuwanie ich w trwałe sukcesy polityczne.

232 lata temu (1794). Rzeź Pragi. Rosyjscy żołnierze mordują mieszkańców Warszawy

4 listopada 1794 roku wojska rosyjskie dowodzone przez Aleksandra Suworowa przypuściły szturm na warszawską Pragę, bronioną przez oddziały powstania kościuszkowskiego. Obrona nie wytrzymała uderzenia. Wśród poległych znalazł się generał Jakub Jasiński, jeden z najbardziej wyrazistych przywódców insurekcji. Po przełamaniu polskich umocnień rozpoczęła się masakra, której ofiarami padali nie tylko żołnierze, ale także cywilni mieszkańcy prawobrzeżnej Warszawy.

Rosyjskie oddziały zabijały kobiety, dzieci i osoby niebiorące udziału w walce. Historycy różnie szacują skalę zbrodni. Według Muzeum Historii Polski liczba zabitych wyniosła od 13 do 20 tysięcy osób. Nie da się jej ustalić z całkowitą pewnością, ale bezsporny pozostaje masowy charakter mordów i terror wymierzony w ludność cywilną.

Rzeź miała także cel polityczny. Rozmiar okrucieństwa miał zastraszyć mieszkańców lewobrzeżnej Warszawy i wymusić kapitulację stolicy. Niedługo później powstanie upadło, a w 1795 roku nastąpił III rozbiór Polski, kończący istnienie Rzeczypospolitej jako niepodległego państwa.

Suworow został nagrodzony przez carycę Katarzynę II. Tragiczny paradoks tej historii polega na tym, że zwycięstwo rosyjskiego wodza, przedstawiane w imperium jako wielki triumf militarny, w polskiej pamięci pozostało symbolem zbrodni na bezbronnej ludności.

108 lat temu (1918). Pierwsze polskie radiogramy. Niepodległość dociera w eter

4 listopada 1918 roku z przejętej od zaborców stacji radiotelegraficznej w Krakowie nadano pierwsze radiogramy w języku polskim. W czasie, gdy odradzające się państwo dopiero przejmowało kolejne instytucje i tworzyło struktury administracyjne, łączność radiowa miała ogromne znaczenie dla wojska, dyplomacji i organizacji życia publicznego.

Stacja krakowska wykorzystywała urządzenia firmy Lorenz, a regularną pracę rozpoczęła kilka dni później, 8 listopada. Była to radiotelegrafia oparta na przekazywaniu sygnałów alfabetem Morse’a, a nie jeszcze radiofonia z programami mówionymi i muzycznymi. Na polskie audycje radiowe trzeba było poczekać do następnej dekady.

Wydarzenie pokazuje mniej znaną stronę odzyskiwania niepodległości. Polska nie powstawała wyłącznie dzięki decyzjom polityków, walkom zbrojnym i masowym demonstracjom. O jej samodzielności decydowali również kolejarze, pocztowcy, telegrafiści, urzędnicy i inżynierowie, którzy przejmowali infrastrukturę pozostawioną przez zaborców.

Warto zestawić tę datę z wydarzeniami w Tomaszowie Mazowieckim. Zaledwie dzień wcześniej, 3 listopada 1918 roku, w mieście odsłonięto pomnik Tadeusza Kościuszki, a uroczystość stała się wielką manifestacją patriotyczną. Niepodległość nadchodziła równocześnie na ulicach miast i w instytucjach, które miały służyć przyszłemu państwu.

104 lata temu (1922). Howard Carter odkrywa schody do grobowca Tutanchamona

4 listopada 1922 roku w Dolinie Królów w Egipcie odkryto pierwszy stopień schodów prowadzących do grobowca faraona Tutanchamona. Odkrycia dokonała ekipa egipskich robotników pracująca pod kierunkiem brytyjskiego archeologa Howarda Cartera, którego badania finansował lord Carnarvon. Był to moment przełomowy po latach poszukiwań i rozczarowań.

Wbrew popularnym uproszczeniom Carter nie wszedł tego dnia do komory grobowej ani nie zobaczył jeszcze słynnej złotej maski. 4 listopada odnaleziono schody, a następnego dnia zapieczętowane wejście. Dopiero 26 listopada 1922 roku archeolog zajrzał do wnętrza przedsionka grobowca. Ten przebieg wydarzeń potwierdza zachowany dziennik Cartera przechowywany w archiwum Griffith Institute na Uniwersytecie Oksfordzkim.

Odkrycie wstrząsnęło światem naukowym. Grobowiec młodego faraona, zmarłego w XIV wieku przed naszą erą, zachował tysiące przedmiotów, które pozwoliły lepiej poznać religię, sztukę i codzienność starożytnego Egiptu.

Narodziła się także legenda klątwy Tutanchamona, podsycana przez prasę po śmierci lorda Carnarvona w 1923 roku. Dla kultury popularnej odkrycie okazało się niemal równie ważne jak dla archeologii. Egipskie motywy zagościły w literaturze, kinie, modzie i wzornictwie, a złota maska Tutanchamona stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli starożytnego świata.

102 lata temu (1924). Kobieta po raz pierwszy wygrywa wybory na gubernatora w USA

4 listopada 1924 roku Nellie Tayloe Ross wygrała wybory na gubernatora stanu Wyoming, stając się jedną z dwóch pierwszych kobiet wybranych tego samego dnia na stanowisko gubernatora w Stanach Zjednoczonych. W Teksasie zwyciężyła również Miriam Amanda Ferguson, jednak to Ross jako pierwsza objęła urząd, 5 stycznia 1925 roku.

Jej kandydatura pojawiła się po nagłej śmierci męża, dotychczasowego gubernatora Williama Rossa. Nellie Tayloe Ross początkowo nie była zawodową polityczką, a mimo to wygrała wybory i rozpoczęła działalność na rzecz reform podatkowych, ochrony pracowników oraz pomocy rolnikom.

Wyoming miał szczególne znaczenie dla historii praw kobiet. Już w XIX wieku należał do pionierów przyznawania im praw wyborczych. Zwycięstwo Ross potwierdziło, że amerykańska demokracja stopniowo zmieniała także swoje wyobrażenie o tym, kto może sprawować władzę.

80 lat temu (1946). Powstaje UNESCO. Pokój trzeba budować także w ludzkich umysłach

4 listopada 1946 roku weszła w życie konstytucja UNESCO, Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury. Jej powstanie było bezpośrednią odpowiedzią na doświadczenie dwóch wojen światowych, ludobójstwa i zniszczenia ogromnej części europejskiego dziedzictwa kulturowego.

Twórcy organizacji uznali, że same traktaty pokojowe i porozumienia między rządami nie wystarczą, aby zapobiec kolejnym konfliktom. Potrzebna jest również współpraca w edukacji, nauce, ochronie zabytków, kulturze i swobodnym obiegu wiedzy. Konstytucję UNESCO podpisano w Londynie w listopadzie 1945 roku, a weszła ona w życie po uzyskaniu wymaganej liczby ratyfikacji.

Z czasem organizacja stała się znana przede wszystkim z Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO, ale jej działalność obejmuje znacznie szerszy zakres, od ochrony zabytków po programy edukacyjne i przyrodnicze.

W Polsce na liście UNESCO znajdują się między innymi historyczne centrum Krakowa, kopalnie soli w Wieliczce i Bochni oraz Puszcza Białowieska. Z perspektywy Tomaszowa Mazowieckiego rocznica przypomina również o wartości lokalnego dziedzictwa: architektury przemysłowej, dawnych rezydencji, tradycji kolejowych czy przyrodniczego krajobrazu doliny Pilicy. Nie wszystkie zabytki muszą mieć międzynarodowy status, by zasługiwać na ochronę.

70 lat temu (1956). Sowieckie czołgi w Budapeszcie. Dramat węgierskiej rewolucji

4 listopada 1956 roku nad ranem wojska radzieckie rozpoczęły zmasowany atak na Budapeszt, przystępując do ostatecznego tłumienia powstania węgierskiego. Kilkanaście dni wcześniej mieszkańcy Węgier wystąpili przeciwko stalinowskiemu systemowi, domagając się wolności politycznej, reform i wycofania obcych wojsk.

Premier Imre Nagy próbował prowadzić politykę niezależną od Moskwy i ogłosił neutralność Węgier oraz zamiar opuszczenia Układu Warszawskiego. Dla radzieckiego kierownictwa było to nie do zaakceptowania. Nadzieje na pokojowe rozwiązanie kryzysu przekreśliła operacja wojskowa rozpoczęta 4 listopada.

O świcie węgierskie radio przekazało dramatyczny apel Nagya. Miasto znalazło się pod ostrzałem, a powstańcy podjęli walkę z wielokrotnie silniejszym przeciwnikiem. Walki oraz późniejsze represje pochłonęły tysiące ofiar. Około 200 tysięcy Węgrów opuściło kraj.

Powstanie węgierskie 1956 roku zajmuje szczególne miejsce w polskiej historii. Zaledwie kilkanaście dni wcześniej Polska przeżywała własny Październik 1956 roku. Polacy organizowali zbiórki krwi, lekarstw i pomocy dla Węgrów, a wydarzenia nad Dunajem śledzili z ogromnym napięciem.

Los Imre Nagya był tragiczny. Po stłumieniu powstania został aresztowany, postawiony przed sądem i stracony w 1958 roku. Jego postać stała się symbolem próby odzyskania przez Węgry suwerenności.

60 lat temu (1966). Florencja tonie w wodzie. Wielka katastrofa europejskiego dziedzictwa

4 listopada 1966 roku gwałtowna powódź nawiedziła Florencję, jedno z najważniejszych miast w historii europejskiej sztuki. Po intensywnych opadach rzeka Arno wystąpiła z brzegów, zalewając ulice, kościoły, biblioteki, muzea i zabytkowe pałace.

Woda wdzierała się do wnętrz pełnych bezcennych książek, rękopisów i obrazów. W niektórych częściach miasta osiągała wysokość kilku metrów. Symbolem zniszczeń stał się krucyfiks Cimabuego z bazyliki Santa Croce, którego warstwa malarska została ciężko uszkodzona. W powodzi we Florencji i okolicach zginęło 35 osób.

Po ustąpieniu wody rozpoczęła się walka o uratowanie dziedzictwa kulturowego. Do miasta przybyły tysiące wolontariuszy, nazywanych później „aniołami błota”. Wśród nich byli studenci, restauratorzy, artyści i zwykli ludzie, którzy pomagali wynosić zalane książki, oczyszczać obrazy i ratować zbiory.

Katastrofa stała się jednym z najważniejszych impulsów rozwoju nowoczesnej konserwacji zabytków. Udowodniła, że europejska kultura, choć przechowywana w monumentalnych budowlach i muzeach, pozostaje niezwykle krucha wobec żywiołów.

47 lat temu (1979). Zajęcie ambasady USA w Teheranie. Początek 444 dni kryzysu

4 listopada 1979 roku grupa irańskich studentów zajęła ambasadę Stanów Zjednoczonych w Teheranie, rozpoczynając jeden z najpoważniejszych kryzysów dyplomatycznych końca XX wieku. Wydarzenie nastąpiło kilka miesięcy po rewolucji islamskiej, która obaliła szacha Mohammada Rezę Pahlawiego.

Bezpośrednim pretekstem było przyjęcie przez Stany Zjednoczone obalonego szacha na leczenie. Irańscy radykałowie domagali się jego wydania i oskarżali Waszyngton o ingerowanie w sprawy kraju. W ambasadzie zatrzymano amerykańskich dyplomatów i pracowników placówki.

52 zakładników przetrzymywano przez 444 dni, aż do 20 stycznia 1981 roku. Kryzys doprowadził do zerwania stosunków dyplomatycznych i stał się jednym z czynników osłabiających pozycję prezydenta Jimmy'ego Cartera.

Konsekwencje wydarzeń z listopada 1979 roku były długotrwałe. Relacje amerykańsko-irańskie weszły w okres głębokiej wrogości, który na kolejne dziesięciolecia stał się jednym z zasadniczych problemów polityki Bliskiego Wschodu.

46 lat temu (1980). Ronald Reagan zwycięża w wyborach prezydenckich

4 listopada 1980 roku Ronald Reagan zdecydowanie wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych, pokonując urzędującego prezydenta Jimmy'ego Cartera. Były gubernator Kalifornii i dawny aktor filmowy wykorzystał społeczne niezadowolenie związane z inflacją, kryzysem gospodarczym oraz sytuacją międzynarodową.

Reagan zdobył 489 głosów elektorskich, podczas gdy Carter otrzymał 49. Było to jedno z najbardziej zdecydowanych zwycięstw wyborczych we współczesnej historii USA.

Jego prezydentura przyniosła zmiany gospodarcze, rozbudowę potencjału militarnego i zaostrzenie rywalizacji ze Związkiem Radzieckim. Jednocześnie administracja Reagana uczestniczyła później w procesie odprężenia, który przyczynił się do zakończenia zimnej wojny.

Dla Polski nazwisko Reagana pozostaje związane przede wszystkim z amerykańskim wsparciem dla demokratycznych przemian i opozycji antykomunistycznej. Jego stosunek do Solidarności oraz zdecydowana krytyka sowieckiego systemu uczyniły go jedną z najbardziej rozpoznawalnych zachodnich postaci politycznych w Polsce lat osiemdziesiątych.

45 lat temu (1981). Jaruzelski, Wałęsa i Glemp przy jednym stole. Ostatnie tygodnie przed stanem wojennym

4 listopada 1981 roku w Warszawie spotkali się Wojciech Jaruzelski, Lech Wałęsa i prymas Józef Glemp. Każdy reprezentował inną siłę ówczesnej Polski: komunistyczną władzę, niezależny ruch społeczny i Kościół katolicki. Rozmowy odbyły się w rządowej willi przy ulicy Parkowej, w atmosferze narastającego kryzysu gospodarczego i politycznego.

Jaruzelski proponował utworzenie Rady Porozumienia Narodowego, która formalnie miała umożliwić dialog między władzami i społeczeństwem. Interpretacje rzeczywistych intencji uczestników spotkania są przedmiotem historycznej debaty. W ocenie wielu badaczy działania władz komunistycznych były przede wszystkim elementem przygotowań do rozprawy z Solidarnością.

Trudno nie dostrzec dramatycznego kontrastu między nazwą proponowanej rady a tym, co nastąpiło kilka tygodni później. 13 grudnia 1981 roku wprowadzono w Polsce stan wojenny, internowano tysiące działaczy i ograniczono podstawowe prawa obywatelskie.

Spotkanie z 4 listopada do dziś pozostaje jednym z ważnych epizodów historii politycznej PRL. Powraca w dyskusjach o tym, czy w 1981 roku istniała rzeczywista możliwość kompromisu, czy też zasadnicze decyzje o zastosowaniu siły zapadły wcześniej.

37 lat temu (1989). Pół miliona ludzi na ulicach Berlina. NRD traci kontrolę

4 listopada 1989 roku na berlińskim Alexanderplatz odbyła się jedna z największych manifestacji w historii Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Według niemieckiego Archiwum Federalnego zgromadziło się około pół miliona ludzi, domagających się wolności słowa, reform i demokratyzacji życia politycznego.

Organizatorami byli przedstawiciele środowisk opozycyjnych i artystycznych, w tym ludzie teatru. Demonstracja miała pokojowy charakter, ale jej wymowa była dla komunistycznych władz jednoznaczna: społeczeństwo przestawało akceptować dyktaturę i system kontroli stworzony przez partię SED oraz Stasi.

Pięć dni później, 9 listopada 1989 roku, upadł Mur Berliński. Dwa niemieckie światy, przez dziesięciolecia oddzielone betonem, drutem kolczastym i uzbrojonymi strażnikami, zaczęły się ponownie łączyć.

Manifestacja z 4 listopada pokazała, jaką siłę może mieć pokojowy protest. Nie był to jeszcze koniec wszystkich politycznych podziałów w Europie, ale jeden z najważniejszych momentów rewolucji, która przekształciła kontynent.

31 lat temu (1995). Zamach na Icchaka Rabina. Strzały, które zmieniły Bliski Wschód

4 listopada 1995 roku w Tel Awiwie zamordowano premiera Izraela Icchaka Rabina, jednego z najważniejszych uczestników izraelsko-palestyńskiego procesu pokojowego. Polityk uczestniczył w wielkim wiecu poparcia dla porozumień z Oslo, mających stworzyć podstawy politycznego rozwiązania konfliktu izraelsko-palestyńskiego.

Po zakończeniu manifestacji do Rabina podszedł Jigal Amir, izraelski ekstremista przeciwny polityce ustępstw wobec Palestyńczyków. Oddał do premiera strzały, które okazały się śmiertelne. Zamach wywołał głęboki wstrząs w izraelskim społeczeństwie.

Rabin był byłym dowódcą wojskowym i uczestnikiem najważniejszych konfliktów w historii Izraela. W 1994 roku wraz z Szimonem Peresem i Jasirem Arafatem otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za działania na rzecz porozumienia między Izraelczykami a Palestyńczykami.

Zamach stał się symbolem niebezpieczeństwa, jakie dla procesów pokojowych stwarza radykalizacja polityczna. Nie zakończył automatycznie negocjacji, ale poważnie zmienił atmosferę społeczną i polityczną, w której miały być prowadzone.

18 lat temu (2008). Barack Obama wygrywa wybory. Historyczny moment w USA

4 listopada 2008 roku Barack Obama zwyciężył w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, stając się pierwszym Afroamerykaninem wybranym na ten urząd. Pokonał republikańskiego kandydata Johna McCaina, zdobywając 365 głosów elektorskich.

Dla milionów Amerykanów wybór Obamy miał znaczenie wykraczające poza zwykłą zmianę administracji. W państwie, którego historia obejmowała niewolnictwo, segregację rasową i wieloletnią walkę o prawa obywatelskie, czarnoskóry polityk zdobył najwyższy urząd.

Obama obejmował prezydenturę w wyjątkowo trudnym momencie. Świat przeżywał kryzys finansowy, amerykańska gospodarka wchodziła w recesję, a Stany Zjednoczone pozostawały zaangażowane militarnie w Iraku i Afganistanie.

Jego prezydentura przyniosła między innymi reformę systemu ubezpieczeń zdrowotnych, działania na rzecz odbudowy gospodarki i zmiany w amerykańskiej polityce zagranicznej. Jednocześnie kolejne lata ujawniły głębokie podziały polityczne i społeczne, których symboliczne zwycięstwo z 2008 roku nie zdołało usunąć.

10 lat temu (2016). Wchodzi w życie porozumienie paryskie

4 listopada 2016 roku weszło w życie porozumienie paryskie dotyczące zmian klimatu, przyjęte podczas konferencji klimatycznej ONZ w grudniu 2015 roku. Jego zasadniczym celem jest ograniczenie wzrostu średniej temperatury na świecie do poziomu znacznie poniżej 2°C względem epoki przedprzemysłowej, przy jednoczesnym dążeniu do ograniczenia tego wzrostu do 1,5°C.

Porozumienie było przełomem dyplomatycznym, ponieważ stworzyło wspólne ramy działania dla ogromnej liczby państw o odmiennym poziomie rozwoju gospodarczego, interesach energetycznych i odpowiedzialności za historyczne emisje.

Jego wykonanie pozostaje jednak znacznie trudniejsze niż samo podpisanie dokumentu. Zmiany klimatyczne wpływają już na bezpieczeństwo żywnościowe, gospodarkę wodną, rolnictwo i infrastrukturę.

Również mieszkańcy powiatu tomaszowskiego obserwują znaczenie tych zagadnień w debatach dotyczących suszy, powodzi, gospodarki leśnej, ochrony doliny Pilicy czy kosztów energii. Światowe porozumienia klimatyczne mają bowiem konsekwencje także dla polityki prowadzonej przez lokalne samorządy.

6 lat temu (2020). Rozpoczyna się wojna w etiopskim Tigraju

4 listopada 2020 roku władze Etiopii rozpoczęły operację wojskową w regionie Tigraj, po gwałtownym zaostrzeniu konfliktu między rządem federalnym a władzami regionu. Premier Abiy Ahmed oskarżył siły związane z Tigrajskim Ludowym Frontem Wyzwolenia o atak na federalne jednostki wojskowe.

Konflikt szybko przerodził się w wyniszczającą wojnę, której skutki odczuła przede wszystkim ludność cywilna. Walkom towarzyszyły masowe przesiedlenia, przemoc, załamanie dostaw żywności i ograniczenia dostępu do pomocy humanitarnej.

Już 4 listopada 2020 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych apelowała o deeskalację i pokojowe rozwiązanie sporu.

Wojna w Tigraju stała się kolejnym przypomnieniem, że wewnętrzne konflikty polityczne, jeżeli zostaną przeniesione na grunt militarny, mogą doprowadzić do katastrofy humanitarnej obejmującej całe regiony.

Urodzili się tego dnia

1879 – Will Rogers. Humorysta, który potrafił rozśmieszyć Amerykę

4 listopada 1879 roku urodził się Will Rogers, amerykański aktor, publicysta i satyryk. Popularność zdobył dzięki humorystycznym komentarzom dotyczącym polityki i życia społecznego. Potrafił mówić o poważnych sprawach prostym językiem, wykorzystując ironię i celne obserwacje. Zginął w katastrofie lotniczej w 1935 roku, pozostając jedną z legend amerykańskiego humoru.

1916 – Walter Cronkite. Twarz amerykańskich wiadomości

4 listopada 1916 roku urodził się Walter Cronkite, jeden z najbardziej znanych dziennikarzy telewizyjnych XX wieku. Przez lata prowadził główny serwis informacyjny CBS, relacjonując między innymi zamach na Johna F. Kennedy'ego, lądowanie człowieka na Księżycu oraz wojnę wietnamską. Jego spokojny, rzeczowy styl stał się symbolem epoki, w której telewizja była podstawowym źródłem informacji dla milionów odbiorców.

1933 – Charles K. Kao. Naukowiec, dzięki któremu świat połączyły światłowody

4 listopada 1933 roku urodził się Charles Kuen Kao, fizyk i inżynier, laureat Nagrody Nobla z fizyki za 2009 rok. W latach sześćdziesiątych wykazał, że odpowiednio czyste włókna szklane mogą skutecznie przesyłać sygnały świetlne na duże odległości. Jego prace stworzyły podstawy technologii światłowodowej, bez której trudno wyobrazić sobie współczesny internet, telekomunikację i przesyłanie ogromnych ilości danych.

1956 – Jordan Rudess. Wirtuoz klawiszy i progresywnego rocka

4 listopada 1956 roku urodził się Jordan Rudess, amerykański klawiszowiec, kompozytor i jeden z najważniejszych muzyków progresywnego metalu. Największą sławę przyniosła mu działalność w zespole Dream Theater, do którego dołączył w 1999 roku. Jego styl łączy klasyczne wykształcenie pianistyczne, jazzową improwizację, rockową ekspresję i fascynację nowoczesnymi instrumentami elektronicznymi. Współtworzył także projekt Liquid Tension Experiment, w którym muzyczna wirtuozeria spotykała się z improwizacją.

1969 – Matthew McConaughey. Od komedii romantycznych do Oscara

4 listopada 1969 roku urodził się Matthew McConaughey, amerykański aktor, który przeszedł jedną z ciekawszych przemian artystycznych we współczesnym Hollywood. Początkowo kojarzony głównie z rolami w komediach romantycznych, później zdobył uznanie dzięki filmom „Dallas Buyers Club”, „Interstellar” i serialowi „Detektyw”. Za pierwszą z tych produkcji otrzymał Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego.

1972 – Luís Figo. Piłkarz, którego transfer podzielił Hiszpanię

4 listopada 1972 roku urodził się Luís Figo, jeden z najwybitniejszych portugalskich piłkarzy. Występował między innymi w Barcelonie, Realu Madryt i Interze Mediolan. W 2000 roku zdobył Złotą Piłkę, a rok później nagrodę FIFA dla najlepszego piłkarza świata. Jego transfer z Barcelony do Realu Madryt w 2000 roku stał się jednym z najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń w historii europejskiego futbolu.

Odeszli tego dnia

2008 – Michael Crichton. Autor „Parku Jurajskiego”

4 listopada 2008 roku zmarł Michael Crichton, amerykański pisarz, scenarzysta i reżyser, autor powieści „Park Jurajski”, „Kula”, „Kongo” i „Andromeda znaczy śmierć”. Z wykształcenia był lekarzem, co miało ogromny wpływ na jego twórczość. Łączył dynamiczną fabułę z problemami dotyczącymi nauki, biologii, medycyny i zagrożeń wynikających z niekontrolowanego rozwoju technologii.

Jego największym sukcesem stał się „Park Jurajski”, przeniesiony na ekran przez Stevena Spielberga. Crichton był również twórcą serialu „Ostry dyżur”, który na lata zmienił sposób przedstawiania szpitalnej rzeczywistości w telewizji.

2011 – Andy Rooney. Publicysta, który uczynił codzienność tematem telewizyjnych felietonów

4 listopada 2011 roku zmarł Andy Rooney, amerykański dziennikarz i komentator związany z programem CBS „60 Minutes”. Jego znakiem rozpoznawczym były krótkie, często ironiczne felietony dotyczące codziennych przyzwyczajeń, języka, polityki i ludzkich słabości.

Przez ponad trzy dekady należał do najbardziej rozpoznawalnych postaci amerykańskiej telewizji. Przypominał, że wartościowe dziennikarstwo nie zawsze wymaga wielkiego wydarzenia. Czasami wystarczy uważnie obserwować zwyczajne życie i umieć o nim celnie opowiedzieć.

Tego dnia w muzyce

1956 – Urodziny Jordana Rudessa. Fortepian spotyka heavy metal

4 listopada 1956 roku urodził się Jordan Rudess, muzyk, którego nazwisko dla miłośników rocka progresywnego jest synonimem niezwykłej sprawności technicznej i nieustannych poszukiwań brzmieniowych. Jego kariera pokazuje, jak daleko muzyka rockowa oddaliła się od prostych gitarowych schematów, zachowując jednocześnie energię i ekspresję.

Rudess od najmłodszych lat rozwijał umiejętności pianistyczne, kształcąc się w środowisku muzyki klasycznej. Z czasem zainteresował się syntezatorami i muzyką elektroniczną. W jego grze pobrzmiewają zarówno inspiracje klasycznymi kompozytorami, jak i wpływy progresywnego rocka spod znaku Emerson, Lake & Palmer, Yes czy King Crimson.

Przełomem w jego karierze było dołączenie do Dream Theater. Album „Metropolis Pt. 2: Scenes from a Memory” z 1999 roku stał się pierwszą studyjną płytą grupy nagraną z jego udziałem. Znalazły się na niej kompozycje, w których instrumenty klawiszowe nie pełniły funkcji tła, lecz prowadziły równorzędny dialog z gitarą Johna Petrucciego.

Rudess uczestniczył również w nagraniach takich albumów jak „Six Degrees of Inner Turbulence”, „Octavarium” i „A Dramatic Turn of Events”. Jego sposób gry łączy skomplikowane podziały rytmiczne, rozbudowane pasaże, elektroniczne efekty i umiejętność budowania nastroju.

Dla wielu słuchaczy jest jednym z tych muzyków, którzy udowodnili, że rock progresywny pozostaje żywą formą artystyczną, zdolną rozwijać się daleko poza własną tradycją lat siedemdziesiątych.

1996 – Premiera „Spice”. Pięć dziewczyn zmienia pop (30 lat temu)

4 listopada 1996 roku w Wielkiej Brytanii ukazał się debiutancki album Spice Girls – „Spice”. Była to płyta, która przekształciła pięcioosobowy zespół w globalne zjawisko popkulturowe. Album wcześniej trafił na rynek japoński, ale listopadowa brytyjska premiera stała się jednym z przełomowych momentów kariery grupy.

Melanie Brown, Melanie Chisholm, Emma Bunton, Geri Halliwell i Victoria Adams zaproponowały muzykę opartą na melodyjności, tanecznych rytmach i wyrazistym wizerunku. Ich hasło „Girl Power” szybko przekroczyło granice przemysłu muzycznego i zaczęło funkcjonować jako popkulturowy symbol kobiecej niezależności.

Na albumie znalazły się takie przeboje jak „Wannabe”, „Say You'll Be There”, „2 Become 1”, „Who Do You Think You Are” i „Mama”. Produkcja łączyła taneczny pop, elementy R&B i inspiracje soulowe, tworząc charakterystyczne brzmienie drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych.

„Spice” nie był płytą eksperymentalną, ale okazał się niezwykle skutecznym przykładem muzyki, która idealnie trafiła w oczekiwania odbiorców. Grupa sprzedawała miliony albumów, koncertowała na całym świecie i wyznaczała trendy modowe.

Z perspektywy trzydziestu lat debiut Spice Girls pozostaje jednym z najważniejszych popowych wydawnictw dekady, w której kultura masowa zaczęła coraz silniej łączyć muzykę, modę, reklamę i telewizję.

1997 – „Spiceworld”. Drugi album Spice Girls i triumf popowej machiny (29 lat temu)

4 listopada 1997 roku ukazał się drugi album Spice Girls – „Spiceworld”. Zespół znajdował się wówczas u szczytu popularności, a oczekiwania wobec nowej płyty były ogromne. Debiut uczynił pięć wokalistek międzynarodowymi gwiazdami. Teraz musiały udowodnić, że potrafią utrzymać sukces.

Materiał zawierał przeboje „Spice Up Your Life”, „Too Much”, „Stop” i „Viva Forever”. W porównaniu z debiutem pojawiło się więcej stylistycznej różnorodności: od tanecznych rytmów inspirowanych muzyką latynoską po spokojniejsze, bardziej melodyjne kompozycje.

Album odniósł ogromny sukces komercyjny. Według oficjalnej strony grupy sprzedał się na świecie w nakładzie przekraczającym 14 milionów egzemplarzy i zdobył pierwsze miejsca na listach przebojów w wielu krajach.

„Spiceworld” był również soundtrackiem popkulturowego fenomenu. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych Spice Girls stały się czymś więcej niż zespołem muzycznym. Były marką obecną w filmie, reklamie, modzie i kulturze młodzieżowej.

W historii muzyki album pozostaje dokumentem czasów, kiedy tradycyjne listy przebojów, telewizja muzyczna i sprzedaż płyt kompaktowych tworzyły globalny system gwiazd, zdolnych dotrzeć do publiczności na niemal każdym kontynencie.

2020 – Śmierć Kena Hensleya. Uriah Heep traci jednego ze swoich najważniejszych twórców (6 lat temu)

4 listopada 2020 roku zmarł Ken Hensley, brytyjski klawiszowiec, gitarzysta, wokalista i kompozytor, jeden z filarów legendarnego zespołu Uriah Heep. Miał 75 lat. Jego nazwisko związane jest z najbardziej twórczym okresem działalności grupy, która w latach siedemdziesiątych łączyła hard rock, rock progresywny, blues i elementy muzyki klasycznej.

Hensley był współtwórcą charakterystycznego brzmienia Uriah Heep. Organy Hammonda, melodyjne partie fortepianu i bogate aranżacje klawiszowe stanowiły równie ważny składnik muzyki zespołu co gitarowe riffy Micka Boxa czy ekspresyjny śpiew Davida Byrona.

Napisał lub współtworzył wiele najważniejszych kompozycji grupy, w tym „Lady in Black”, „Easy Livin'”, „July Morning” i „Look at Yourself”. Szczególnie „July Morning” pozostaje jednym z wielkich utworów klasycznego rocka progresywnego. Rozbudowana forma, dramatyczna wokalistyka i monumentalne partie instrumentalne pokazują, jak ambitnie potrafiły brzmieć rockowe zespoły początku lat siedemdziesiątych.

Ważne miejsce w dyskografii Hensleya zajmują albumy „Demons and Wizards”, „The Magician's Birthday”, „Sweet Freedom” i „Return to Fantasy”. Każdy z nich stanowi świadectwo epoki, w której muzycy rockowi nie bali się długich form, literackich inspiracji ani łączenia pozornie odległych gatunków.

Po odejściu z Uriah Heep w 1980 roku Hensley kontynuował działalność solową, współpracował z innymi artystami i regularnie występował koncertowo. Jego późniejsze nagrania często miały bardziej refleksyjny charakter, choć zachowywały rozpoznawalną melodykę.

Ken Hensley pozostawił muzykę, która przetrwała zmiany mód i pokoleń. Dla fanów hard rocka pozostaje jednym z tych artystów, którzy udowodnili, że instrumenty klawiszowe mogą być równie potężne jak elektryczna gitara.

Tego dnia w sporcie

2007 – Paula Radcliffe triumfuje w maratonie nowojorskim (19 lat temu)

4 listopada 2007 roku Paula Radcliffe wygrała maraton w Nowym Jorku, powracając do rywalizacji na najwyższym poziomie po urodzeniu córki i dłuższej przerwie w startach na królewskim dystansie.

Brytyjska biegaczka stoczyła pasjonujący pojedynek z Etiopką Gete Wami. Rywalki przez znaczną część trasy biegły razem, a losy zwycięstwa rozstrzygnęły się dopiero na końcowych metrach w Central Parku.

Radcliffe uzyskała czas 2:23:09. Jej sukces stał się symbolem sportowej determinacji i powrotu do profesjonalnego treningu po macierzyństwie.

2009 – New York Yankees zdobywają 27. mistrzostwo MLB (17 lat temu)

4 listopada 2009 roku New York Yankees zdobyli 27. tytuł mistrzowski World Series, pokonując Philadelphia Phillies 7:3 w szóstym meczu finału.

Bohaterem spotkania został japoński zawodnik Hideki Matsui, który zdobył sześć punktów RBI, wyrównując jeden z rekordów pojedynczego meczu finałowego. Został także uznany najbardziej wartościowym zawodnikiem całej serii.

Zwycięstwo przypieczętowało dominację jednej z najbardziej rozpoznawalnych drużyn w historii amerykańskiego sportu.

2012 – Kimi Räikkönen wygrywa Grand Prix Abu Zabi (14 lat temu)

4 listopada 2012 roku Kimi Räikkönen zwyciężył w Grand Prix Abu Zabi Formuły 1, odnosząc pierwszą wygraną od powrotu do królowej sportów motorowych.

Fin startował w barwach zespołu Lotus, a jego triumf był jednym z najbardziej pamiętnych momentów sezonu. Wyścig obfitował w dramatyczne wydarzenia, wyjazdy samochodu bezpieczeństwa i problemy techniczne rywali.

Räikkönen pokonał Fernando Alonso i Sebastiana Vettela, pokazując, że po przerwie od Formuły 1 nadal potrafił rywalizować z najlepszymi kierowcami świata.

Sport dziś – środa, 4 listopada 2026 roku

Dzisiejszy dzień przyniesie kolejne spotkania czwartej kolejki fazy ligowej Ligi Mistrzów UEFA. W programie znajdują się między innymi mecze AEK Ateny – Real Madryt, Fenerbahçe – Liverpool, Borussia Dortmund – Real Betis, RB Lipsk – Manchester City oraz Slavia Praga – Arsenal. Pierwsze dwa spotkania zaplanowano na godzinę 18.45, pozostałe rozgrywane są w wieczornym terminie.

Zdecydowanie ważniejsze z lokalnego punktu widzenia wydarzenie odbędzie się jednak dzisiaj w Spale.

4 listopada 2026 roku COS–OPO w Spale gości VI Olimpiadę Powiatu Tomaszowskiego Dzieci i Młodzieży Szkolnej w Lekkiej Atletyce. Do rywalizacji przystępują szkolne reprezentacje z Tomaszowa Mazowieckiego i gmin powiatu tomaszowskiego.

Wydarzenie ma charakter sportowy i integracyjny. Dla młodych zawodników to możliwość reprezentowania własnych szkół, konfrontacji z rówieśnikami i zdobywania doświadczenia w miejscu kojarzonym z największymi sukcesami polskiego sportu. Nie podajemy niepotwierdzonej liczby uczestników ani szczegółowego programu konkurencji.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

1794–1918 – Od tragedii insurekcji kościuszkowskiej do tomaszowskiego pomnika

Dzisiejsza, 232. rocznica rzezi warszawskiej Pragi ma szczególny związek z Tomaszowem Mazowieckim. Choć wydarzenia z 4 listopada 1794 roku rozegrały się w Warszawie, należały do dramatycznego finału powstania dowodzonego przez Tadeusza Kościuszkę, którego pomnik stoi do dzisiaj w centrum Tomaszowa.

Nie sposób nie dostrzec historycznej zbieżności. 3 listopada 1918 roku, dokładnie 108 lat temu i zaledwie dzień przed dzisiejszą rocznicą, tomaszowianie uroczyście odsłonili pomnik bohatera narodowego. Manifestacja odbyła się w czasie, kiedy Polska nadal pozostawała formalnie pod niemiecką okupacją, ale jej niepodległość była już blisko.

Warto pamiętać o tym rozróżnieniu dat. Rzeź Pragi nastąpiła 4 listopada 1794 roku, natomiast odsłonięcie tomaszowskiego pomnika Kościuszki miało miejsce 3 listopada 1918 roku. Łączy je postać naczelnika insurekcji oraz pamięć o kolejnych pokoleniach walczących o odzyskanie niepodległości, a nie identyczny dzień rocznicy.

Dla mieszkańców Tomaszowa plac Kościuszki jest codzienną przestrzenią spotkań, uroczystości i miejskiego życia. Tymczasem pomnik pozostaje materialnym świadectwem epoki, w której wciąż trwała pierwsza wojna światowa, a odrodzenie państwa polskiego nie było jeszcze prawnie i politycznie przesądzone.

1942 – Tomaszowskie getto po niemieckiej akcji likwidacyjnej

Listopad jest również miesiącem szczególnie tragicznym w historii żydowskich mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego. Na przełomie października i listopada 1942 roku Niemcy przeprowadzili likwidację tomaszowskiego getta, deportując tysiące jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince.

Według kalendarium Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego główna akcja trwała od 30 października do 2 listopada 1942 roku. Wywieziono wówczas około 10 tysięcy osób, a część mieszkańców zamordowano na miejscu. Nie należy jednak utożsamiać 4 listopada z początkiem ani kulminacją deportacji.

To ważne zastrzeżenie, ponieważ lokalna historia Zagłady zasługuje na maksymalną precyzję. Za liczbami deportowanych kryją się konkretne rodziny, mieszkania, szkoły, warsztaty i sklepy. Tomaszów, który przed wojną był miastem wielokulturowym, utracił ogromną część swojej społeczności.

Dzisiaj, przypominając także rocznicę zbrodni na warszawskiej Pradze i sowieckiego ataku na Budapeszt, warto pamiętać o tych mieszkańcach miasta, których życie przerwała niemiecka polityka eksterminacyjna.

2026 – Spała ponownie staje się areną sportowych emocji

4 listopada 2026 roku w Spale odbywa się VI Olimpiada Powiatu Tomaszowskiego w Lekkiej Atletyce. To aktualne wydarzenie, a nie historyczna rocznica, ale trudno o lepszy przykład ciągłości lokalnych tradycji sportowych.

Spała od dziesięcioleci należy do najważniejszych miejsc przygotowań polskich reprezentacji. Korzystali z niej sportowcy różnych pokoleń, a Centralny Ośrodek Sportu – Ośrodek Przygotowań Olimpijskich pozostaje symbolem profesjonalnego treningu i sportowych ambicji.

Dzisiaj na obiekty COS wychodzą jednak nie olimpijscy medaliści, lecz dzieci i młodzież reprezentujące szkoły z Tomaszowa Mazowieckiego i okolicznych gmin. Dla części uczestników może to być jeden z pierwszych startów w zawodach o szerszym zasięgu.

Tak właśnie tworzy się ciągłość sportowej tradycji. Wielkie osiągnięcia nie zaczynają się wyłącznie na mistrzostwach świata czy igrzyskach olimpijskich. Często ich początek stanowi szkolna bieżnia, pierwszy medal, pierwsza porażka i pierwszy moment, kiedy młody zawodnik odkrywa, że chce trenować dalej.

NaszTomaszow.pl zachęca szkoły uczestniczące w dzisiejszej olimpiadzie do przekazywania wyników, nazwisk medalistów oraz zdjęć swoich reprezentacji. Chcemy dokumentować lokalne sukcesy, bo historia sportu powiatu tomaszowskiego powstaje również podczas takich wydarzeń.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Patriotyczny zryw w Tomaszowie i krwawy bilans okupacji – Wspominamy wydarzenia z 1918 roku, kiedy w Tomaszowie Mazowieckim uroczyście odsłonięto pomnik Tadeusza Kościuszki, co przerodziło się w wielką manifestację niepodległościową mieszkańców miasta i okolicznych wsi. W czarnych kartach historii przypada dziś rocznica rozpoczęcia przez Niemców akcji „Erntefest” (1943 r.), podczas której na Lubelszczyźnie brutalnie zamordowano około 42 tysiące Żydów.
• Narodziny kinowej legendy i kosmiczna misja Łajki – W 1954 roku na ekrany japońskich kin wszedł kultowy film „Godzilla”, stanowiący artystyczną metaforę lęku przed bronią atomową. Z kolei w historii podboju kosmosu mija kolejna rocznica wysłania przez ZSRR na orbitę suczki Łajki – pierwszego żywego stworzenia, które okrążyło Ziemię.
• Muzyczne kamienie milowe i pożegnanie giganta – W świecie muzyki wspominamy premierowy dzień z 1992 roku, w którym ukazały się przełomowe albumy „Rage Against the Machine” oraz „Keep the Faith” formacji Bon Jovi. Wspominamy również postać wybitnego producenta Quincy'ego Jonesa, współtwórcy sukcesów m.in. Michaela Jacksona, który odszedł od nas w 2024 roku.
• Początek wielkiej tradycji Hubertusa w Spale – Lokalna historia cofa nas dziś do 1930 roku. To właśnie wtedy w Spale odbyły się pierwsze oficjalne prezydenckie obchody święta św. Huberta, zainicjowane przez prezydenta Ignacego Mościckiego, co dało początek kultywowanej do dziś tradycji hubertowskiej w regionie.

Wtorek, 3 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj mamy wtorek, 3 listopada 2026 roku. Jest to 307. dzień roku, a do jego zakończenia pozostało 58 dni. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.37, natomiast zachodzi około 16.09. Dzień trwa około 9 godzin i 32 minut. Jesień coraz wyraźniej odbiera nam światło, a listopadowe popołudnia szybko przechodzą w wieczór.

Imieniny obchodzą między innymi Hubert, Sylwia, Marcin, Szymon, Cezary, Bogumił, Walenty i Teofil.

3 listopada przypada wspomnienie św. Huberta, patrona myśliwych, leśników i jeźdźców. Związane z nim obchody, nazywane Hubertusem, mają szczególne znaczenie w Spale. Właśnie tutaj w okresie międzywojennym, za prezydentury Ignacego Mościckiego, rozwinęła się tradycja uroczystości środowisk leśnych i łowieckich.

Dzisiaj obchodzony jest także Międzynarodowy Dzień Rezerwatów Biosfery, ustanowiony przez UNESCO. Jego celem jest przypominanie, że ochrona przyrody i rozwój lokalnych społeczności nie muszą stać ze sobą w sprzeczności. Rezerwaty biosfery funkcjonujące w programie UNESCO „Człowiek i Biosfera” są miejscami, w których poszukuje się praktycznych sposobów pogodzenia działalności człowieka z ochroną środowiska.

Dla mieszkańców powiatu tomaszowskiego ten dzień może być również okazją do refleksji nad znaczeniem lasów spalskich, doliny Pilicy, rezerwatu Niebieskie Źródła i przyrodniczego dziedzictwa regionu.

Kalendarium historyczne

1793 – Olympe de Gouges ginie na gilotynie (233 lata temu)

3 listopada 1793 roku w Paryżu została stracona Olympe de Gouges, francuska pisarka, publicystka i jedna z pionierek walki o prawa kobiet. Jej prawdziwe nazwisko brzmiało Marie Gouze. Dwa lata wcześniej ogłosiła „Deklarację praw kobiety i obywatelki”, będącą odpowiedzią na rewolucyjną „Deklarację praw człowieka i obywatela”. Zwracała uwagę, że hasła wolności i równości pozostają niepełne, jeżeli obejmują jedynie mężczyzn. Domagała się prawa kobiet do udziału w życiu politycznym, stanowienia prawa i sprawowania urzędów.

Była postacią niewygodną dla rewolucyjnych przywódców. Krytykowała radykalizację przemocy, występowała przeciwko politycznemu terrorowi i broniła prawa do wyrażania odmiennych poglądów. W okresie rządów jakobinów trafiła przed Trybunał Rewolucyjny i została skazana na śmierć. Jej egzekucja stała się symbolem sprzeczności francuskiej rewolucji, która obiecywała powszechne prawa człowieka, lecz często odmawiała ich własnym krytykom. Dzisiaj Olympe de Gouges należy do najważniejszych postaci w historii europejskiego feminizmu i refleksji nad obywatelską równością.

1903 – Panama ogłasza niepodległość (123 lata temu)

3 listopada 1903 roku Panama ogłosiła niepodległość od Kolumbii. Nie był to jednak wyłącznie rezultat lokalnego ruchu narodowego. Ogromną rolę odegrały Stany Zjednoczone, zainteresowane budową kanału łączącego Atlantyk z Oceanem Spokojnym. Wcześniejsze negocjacje z Kolumbią zakończyły się niepowodzeniem, ponieważ kolumbijski senat nie zaakceptował proponowanego porozumienia. Amerykańskie władze poparły więc panamskich separatystów, a 6 listopada uznały nowe państwo.

Wkrótce zawarto traktat umożliwiający Stanom Zjednoczonym budowę i kontrolowanie strategicznej drogi wodnej. Kanał Panamski otwarto w 1914 roku, zmieniając geografię światowego handlu. Statki nie musiały już opływać całej Ameryki Południowej, aby przedostać się między oceanami. Niepodległość Panamy miała jednak swoją polityczną cenę: przez dziesięciolecia amerykańska kontrola nad strefą kanału pozostawała przedmiotem sporów. Dopiero pod koniec 1999 roku Panama przejęła pełną kontrolę nad samym kanałem.

1918 – Bunt marynarzy w Kilonii. Początek końca niemieckiego cesarstwa (108 lat temu)

3 listopada 1918 roku bunt niemieckich marynarzy w Kilonii przerodził się w masowy protest przeciwko wojnie i cesarskiej władzy. Niemcy znajdowały się wówczas na skraju klęski w pierwszej wojnie światowej. Mimo beznadziejnej sytuacji militarnej dowództwo marynarki planowało jeszcze wielką operację przeciwko brytyjskiej flocie. Dla marynarzy oznaczało to możliwość bezsensownej śmierci w wojnie, której los był już praktycznie przesądzony. Odmówili wykonania rozkazów, a zatrzymanie części buntowników wywołało falę demonstracji.

3 listopada tysiące marynarzy, żołnierzy i robotników wyszły na ulice Kilonii. Protestujący domagali się zakończenia wojny, uwolnienia aresztowanych i poprawy warunków życia. Wojsko otworzyło ogień do demonstrantów. Według niemieckiego Bundestagu zginęło ośmiu uczestników protestu, a 29 zostało ciężko rannych. W kolejnych dniach rewolucja rozprzestrzeniła się na inne miasta. 9 listopada ogłoszono republikę, a dwa dni później Niemcy podpisały zawieszenie broni kończące działania wojenne na froncie zachodnim.

To wydarzenie ma również polski kontekst. Upadek cesarstwa i rozpad jego aparatu wojskowego przyspieszyły odzyskiwanie przez Polskę niepodległości. Tego samego 3 listopada, kiedy w Kilonii protestowali marynarze, w Tomaszowie Mazowieckim mieszkańcy manifestowali patriotyczne aspiracje przed pomnikiem Tadeusza Kościuszki. Europa zmieniała się na oczach ludzi, którzy przez całe życie znali tylko rzeczywistość zaborów i monarchii.

1943 – Akcja „Erntefest”. Niemcy mordują około 42 tysięcy Żydów (83 lata temu)

3 listopada 1943 roku Niemcy rozpoczęli na Lubelszczyźnie akcję eksterminacyjną o kryptonimie „Erntefest”, czyli „Dożynki”. W ciągu dwóch dni funkcjonariusze SS i niemieckiej policji zamordowali około 42 tysięcy Żydów, przede wszystkim więźniów obozów na Majdanku, w Trawnikach i Poniatowej. Był to jeden z najtragiczniejszych epizodów Holokaustu oraz ostatni wielki etap niemieckiej akcji „Reinhardt”, wymierzonej w żydowską ludność okupowanej Polski.

Na samym Majdanku 3 listopada zamordowano około 18 tysięcy osób. Ofiary prowadzono nad wcześniej przygotowane rowy egzekucyjne i rozstrzeliwano seriami z broni maszynowej. Niemcy próbowali zagłuszyć odgłosy strzałów muzyką odtwarzaną przez obozowe głośniki. Ten szczegół, wielokrotnie opisywany przez świadków, należy do najbardziej przerażających obrazów zorganizowanego ludobójstwa: mechaniczny rytm muzyki miał maskować masową śmierć.

Bezpośrednim kontekstem decyzji niemieckich władz były wcześniejsze akty oporu Żydów, między innymi powstania w gettach warszawskim i białostockim oraz bunty więźniów Treblinki i Sobiboru. Heinrich Himmler obawiał się kolejnych wystąpień i postanowił wymordować znaczną część pozostających jeszcze przy życiu żydowskich robotników przymusowych. Akcja „Erntefest” była więc nie tylko kolejnym mordem, ale także świadectwem tego, jak brutalnie niemiecki aparat terroru reagował na wszelkie próby oporu.

1954 – Premiera „Godzilli”. Potwór zrodzony z atomowego strachu (72 lata temu)

3 listopada 1954 roku odbyła się japońska premiera filmu „Godzilla” w reżyserii Ishirō Hondy. Produkcja wytwórni Tōhō opowiadała o gigantycznym potworze, który wynurza się z oceanu i zaczyna niszczyć Tokio. Dzisiaj Godzilla jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych bohaterów światowej popkultury. Początkowo jednak film miał znacznie mroczniejszy charakter niż późniejsze widowiska z udziałem słynnego jaszczura.

Japonia wciąż żyła traumą bombardowań atomowych Hiroszimy i Nagasaki oraz doświadczeniami prób nuklearnych na Pacyfiku. Filmowy potwór, obudzony i zmutowany wskutek działania promieniowania, stawał się ucieleśnieniem strachu przed technologią zdolną unicestwić całe miasta. „Godzilla” była zatem nie tylko kinem fantastycznym, ale również dramatem społeczeństwa próbującego zrozumieć skutki wojny i zagrożenie atomowe.

Film zapoczątkował jedną z najdłużej rozwijanych serii w historii kina. Kolejne produkcje przekształcały Godzillę raz w niszczycielską siłę, raz w obrońcę ludzkości, a czasami w symbol katastrof ekologicznych. Za każdą z tych interpretacji kryło się pytanie obecne już w filmie Hondy: czy człowiek potrafi kontrolować konsekwencje własnych wynalazków?

1956 – Aresztowanie węgierskich delegatów podczas negocjacji z Sowietami (70 lat temu)

3 listopada 1956 roku węgierska delegacja wojskowa prowadziła rozmowy z przedstawicielami Związku Radzieckiego dotyczące wycofania sowieckich wojsk z Węgier. Na jej czele stał minister obrony Pál Maléter, jeden z wojskowych przywódców rewolucji węgierskiej. Spotkanie odbywało się w bazie wojskowej w Tököl, niedaleko Budapesztu. Podczas wieczornych rozmów przedstawiciele radzieckich służb bezpieczeństwa aresztowali uczestników negocjacji.

Był to jeden z najbardziej cynicznych epizodów kryzysu węgierskiego. Nazajutrz wojska sowieckie rozpoczęły wielką operację zbrojną, której celem było zdławienie powstania. Premier Imre Nagy, który próbował wyprowadzić Węgry z Układu Warszawskiego i ogłosił neutralność państwa, został później aresztowany, osądzony i stracony w 1958 roku. Taki sam los spotkał Pála Malétera.

Dla Polaków wydarzenia węgierskie miały szczególne znaczenie. Zaledwie kilka tygodni wcześniej w Polsce doszło do politycznego przesilenia Października 1956 roku. Społeczeństwo polskie z ogromnym zainteresowaniem śledziło walkę Węgrów, organizując akcje solidarnościowe i pomocowe. Listopadowa interwencja pokazała brutalne granice samodzielności państw Europy Środkowej pozostających w radzieckiej strefie wpływów.

1957 – Łajka leci w kosmos. Wielki sukces nauki i tragiczny los zwierzęcia (69 lat temu)

3 listopada 1957 roku Związek Radziecki wystrzelił satelitę Sputnik 2, na którego pokładzie znajdowała się suczka Łajka. Było to zaledwie kilka tygodni po wystrzeleniu pierwszego sztucznego satelity Ziemi. Radzieckie władze chciały jak najszybciej wykazać przewagę technologiczną nad Stanami Zjednoczonymi, dlatego przygotowania do misji prowadzono w ogromnym pośpiechu. Łajka, wcześniej bezdomny pies z ulic Moskwy, została pierwszym zwierzęciem, które znalazło się na orbicie okołoziemskiej.

Przez długi czas radziecka propaganda utrzymywała, że zwierzę przeżyło w przestrzeni kosmicznej kilka dni. W rzeczywistości misja od początku nie przewidywała możliwości powrotu na Ziemię. Według później ujawnionych informacji Łajka zmarła już po kilku godzinach, prawdopodobnie wskutek przegrzania kabiny i silnego stresu.

Historia Łajki i Sputnika 2 pozostaje niejednoznacznym symbolem podboju kosmosu. Z jednej strony misja dostarczyła informacji o możliwości przetrwania organizmu w warunkach lotu orbitalnego. Z drugiej ujawniła dramatyczny koszt wyścigu technologicznego, prowadzonego w atmosferze zimnowojennej rywalizacji. Cztery lata później, w kwietniu 1961 roku, w kosmos poleciał Jurij Gagarin. Łajka nie doczekała jednak powrotu, który stał się udziałem człowieka.

1964 – Lyndon Johnson zwycięża w wyborach prezydenckich USA (62 lata temu)

3 listopada 1964 roku Lyndon B. Johnson zdecydowanie wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych, pokonując republikańskiego kandydata Barry'ego Goldwatera. Johnson objął urząd rok wcześniej, po zamordowaniu Johna F. Kennedy'ego, a teraz otrzymał własny mandat wyborczy. Zdobył ponad 61 procent głosów wyborców, osiągając jedno z najbardziej zdecydowanych zwycięstw w historii amerykańskich wyborów prezydenckich.

Jego prezydentura przyniosła wielkie reformy społeczne, w tym rozwój programów walki z ubóstwem i rozbudowę systemu ochrony zdrowia. Johnson kontynuował również działania na rzecz praw obywatelskich Afroamerykanów. Jednocześnie to za jego rządów doszło do gwałtownej eskalacji amerykańskiego zaangażowania militarnego w Wietnamie. Wojna podważyła społeczne zaufanie do administracji i stała się jednym z najbardziej traumatycznych doświadczeń Stanów Zjednoczonych w XX wieku. Polityczne dziedzictwo Johnsona pozostaje przez to pełne kontrastów: wielkie reformy wewnętrzne sąsiadują z konsekwencjami dramatycznych decyzji wojennych.

1973 – Mariner 10 wyrusza ku Merkuremu (53 lata temu)

3 listopada 1973 roku NASA wystrzeliła sondę kosmiczną Mariner 10, której celem było zbadanie Wenus i Merkurego. Misja przeszła do historii jako pierwsza, w której zastosowano manewr asysty grawitacyjnej, wykorzystując przyciąganie jednego ciała niebieskiego do zmiany trajektorii lotu ku następnemu. Rozwiązanie to pozwoliło ograniczyć ilość paliwa niezbędnego do dalekich podróży międzyplanetarnych.

Mariner 10 przeleciał obok Wenus w lutym 1974 roku, a później trzykrotnie zbliżał się do Merkurego. Przesłał tysiące fotografii, które po raz pierwszy umożliwiły naukowcom szczegółowe przyjrzenie się powierzchni planety najbliższej Słońcu. Odkryto między innymi, że Merkury posiada pole magnetyczne. Misja stała się przełomem w projektowaniu kolejnych wypraw kosmicznych, ponieważ pokazała, że odpowiednio zaplanowany przelot obok planety może stać się narzędziem napędzającym dalszą eksplorację Układu Słonecznego.

1978 – Dominika odzyskuje niepodległość (48 lat temu)

3 listopada 1978 roku Dominika uzyskała niepodległość od Wielkiej Brytanii. Niewielkie państwo karaibskie, położone między Gwadelupą a Martyniką, przez stulecia pozostawało przedmiotem rywalizacji kolonialnych mocarstw. Jego historia obejmuje zarówno obecność rdzennej ludności Kalinago, jak i okres francuskich oraz brytyjskich wpływów. Uzyskanie niepodległości pozwoliło na tworzenie własnych instytucji państwowych i samodzielne prowadzenie polityki zagranicznej.

Dominika wyróżnia się na tle wielu karaibskich wysp górzystym krajobrazem, rozległymi lasami tropikalnymi i bogactwem przyrody. Niepodległość nie oznaczała jednak końca trudności gospodarczych. Państwo pozostaje szczególnie narażone na huragany i inne skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych. Dlatego jego współczesna historia jest również opowieścią o odporności małych społeczności na katastrofy naturalne i zmianę klimatu.

1992 – Bill Clinton wygrywa wybory prezydenckie w USA (34 lata temu)

3 listopada 1992 roku Bill Clinton zwyciężył w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, pokonując urzędującego prezydenta George'a H.W. Busha oraz niezależnego kandydata Rossa Perota. Demokrata, wcześniej gubernator Arkansas, prowadził kampanię skoncentrowaną na problemach gospodarczych, zatrudnieniu i sytuacji amerykańskiej klasy średniej. Zwycięstwo oznaczało zmianę pokoleniową w Białym Domu, a także zakończenie dwunastu lat republikańskich rządów prezydenckich.

Clinton objął urząd w styczniu 1993 roku, w czasie kiedy świat dopiero dostosowywał się do upadku Związku Radzieckiego. Jego administracja uczestniczyła w kształtowaniu nowego ładu międzynarodowego, rozwijaniu współpracy gospodarczej i rozszerzaniu NATO. Polska przystąpiła do Sojuszu Północnoatlantyckiego w 1999 roku, podczas drugiej kadencji Clintona. Jego prezydentura była jednak naznaczona także licznymi sporami politycznymi i obyczajowymi.

2014 – One World Trade Center otwiera drzwi (12 lat temu)

3 listopada 2014 roku oficjalnie rozpoczęto użytkowanie biurowca One World Trade Center w Nowym Jorku. Wieżowiec powstał w miejscu kompleksu zniszczonego podczas zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 roku. Jego budowa była przedsięwzięciem architektonicznym, gospodarczym i symbolicznym. Nowy drapacz chmur miał oznaczać odrodzenie dolnego Manhattanu, a zarazem przypominać o ofiarach największego zamachu terrorystycznego w historii Stanów Zjednoczonych.

Budynek osiągnął wysokość 1776 stóp, czyli około 541 metrów, co stanowi odniesienie do roku uchwalenia amerykańskiej Deklaracji Niepodległości. W pobliżu znajdują się miejsca pamięci poświęcone ofiarom zamachów oraz muzeum dokumentujące wydarzenia z 2001 roku. One World Trade Center stało się elementem nowej panoramy Nowego Jorku, ale jego znaczenie wykracza daleko poza architekturę. To także próba odbudowania przestrzeni, którą historia naznaczyła przemocą.

Urodzili się tego dnia

1921 – Charles Bronson. Aktor, który stworzył nowy wizerunek filmowego twardziela (105 lat temu)

3 listopada 1921 roku w Pensylwanii urodził się Charles Bronson, amerykański aktor pochodzący z rodziny litewskich imigrantów. Dorastał w trudnych warunkach, pracował w kopalni, a później służył podczas drugiej wojny światowej. Wielką popularność przyniosły mu role w filmach „Siedmiu wspaniałych”, „Wielka ucieczka”, „Parszywa dwunastka” i „Życzenie śmierci”. Z charakterystyczną twarzą i oszczędną grą aktorską stał się symbolem kina akcji, w którym bohater częściej działał, niż przemawiał.

1933 – Amartya Sen. Ekonomista, który pytał, czym naprawdę jest rozwój (93 lata temu)

3 listopada 1933 roku urodził się Amartya Sen, indyjski ekonomista i filozof, laureat Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za 1998 rok. Jego prace dotyczą ubóstwa, głodu, nierówności i społecznego dobrobytu. Sen dowodził, że rozwoju kraju nie należy mierzyć wyłącznie wzrostem produkcji czy dochodów, lecz również rzeczywistymi możliwościami ludzi w zakresie edukacji, zdrowia i uczestnictwa w życiu społecznym. Jego myśl wywarła znaczący wpływ na współczesne koncepcje rozwoju człowieka.

1948 – Lulu. Szkocki głos, który podbił Amerykę (78 lat temu)

3 listopada 1948 roku urodziła się Lulu, szkocka piosenkarka znana przede wszystkim z przeboju „To Sir with Love”, pochodzącego z filmu z Sidneyem Poitierem. Jej kariera rozpoczęła się w latach sześćdziesiątych, kiedy zachwycała energetyczną interpretacją utworu „Shout”. W 1969 roku była jedną z czterech zwycięzców Konkursu Piosenki Eurowizji, wykonując „Boom Bang-a-Bang”. Z czasem udowodniła, że potrafi odnaleźć się zarówno w soulu, popie, jak i bardziej rockowych aranżacjach.

1954 – Adam Ant. Pirat nowej fali i ikona brytyjskiego popu (72 lata temu)

3 listopada 1954 roku urodził się Adam Ant, właściwie Stuart Leslie Goddard, brytyjski wokalista i lider zespołu Adam and the Ants. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych stał się jedną z najbardziej charakterystycznych postaci muzyki new wave. Łączył punkową energię, plemienne rytmy perkusyjne, teatralny wizerunek i przebojowe melodie. Piosenki „Stand and Deliver”, „Prince Charming” oraz solowa „Goody Two Shoes” uczyniły go ikoną epoki, w której muzyka pop zaczęła być równie mocno związana z obrazem jak z dźwiękiem.

1982 – Jewgienij Pluszczenko. Mistrz olimpijski w łyżwiarstwie figurowym (44 lata temu)

3 listopada 1982 roku urodził się Jewgienij Pluszczenko, rosyjski łyżwiarz figurowy, jeden z najwybitniejszych zawodników swojej dyscypliny na początku XXI wieku. Zdobywał medale olimpijskie oraz mistrzostw świata, słynąc z niezwykle trudnych elementów technicznych i widowiskowych programów. Jego rywalizacja z innymi czołowymi łyżwiarzami przyczyniła się do rozwoju technicznego męskiego łyżwiarstwa figurowego, zwłaszcza w zakresie skoków poczwórnych.

Odeszli tego dnia

1954 – Henri Matisse. Malarz, który nauczył kolory mówić (72 lata temu)

3 listopada 1954 roku zmarł Henri Matisse, francuski malarz, rzeźbiarz i grafik, jeden z najważniejszych artystów XX wieku. Był czołowym przedstawicielem fowizmu, kierunku, który zerwał z tradycyjnym traktowaniem koloru i podporządkował go emocji oraz ekspresji. Jego obrazy, między innymi „Taniec” i „Muzyka”, należą do ikon sztuki nowoczesnej. W późniejszym okresie życia tworzył niezwykłe kompozycje z wycinanych, kolorowych papierów, pokazując, że nawet ograniczenia fizyczne nie muszą oznaczać końca twórczej wyobraźni.

2002 – Lonnie Donegan. Muzyk, który zainspirował przyszłych Beatlesów (24 lata temu)

3 listopada 2002 roku zmarł Lonnie Donegan, brytyjski muzyk nazywany królem skiffle. Jego połączenie bluesa, folku, jazzu i prostej gitarowej energii stało się jedną z najważniejszych inspiracji dla pokolenia młodych brytyjskich muzyków lat pięćdziesiątych. Zainteresowanie skiffle miało ogromny wpływ na młodzieńcze początki Johna Lennona, Paula McCartneya i George'a Harrisona. Donegan przypomina, że wielkie rewolucje muzyczne często zaczynają się nie w eleganckich studiach, ale w małych pokojach, gdzie nastolatkowie po raz pierwszy próbują grać na gitarach.

2024 – Quincy Jones. Producent, który zmienił brzmienie współczesnej muzyki (2 lata temu)

3 listopada 2024 roku w wieku 91 lat zmarł Quincy Jones, amerykański producent, kompozytor, aranżer i dyrygent. Jego kariera obejmowała jazzowe orkiestry, filmowe ścieżki dźwiękowe, muzykę rozrywkową i największe przedsięwzięcia fonograficzne XX wieku. Współpracował między innymi z Frankiem Sinatrą, Rayem Charlesem, Arethą Franklin i Michaelem Jacksonem. Zdobył 28 nagród Grammy, należąc do najbardziej utytułowanych postaci w historii amerykańskiej fonografii.

Tego dnia w muzyce

1992 – Rage Against the Machine wydają debiutancki album (34 lata temu)

3 listopada 1992 roku ukazał się debiutancki album Rage Against the Machine, zatytułowany po prostu „Rage Against the Machine”. Zespół z Los Angeles stworzyli wokalista Zack de la Rocha, gitarzysta Tom Morello, basista Tim Commerford i perkusista Brad Wilk. Ich muzyka była czymś znacznie więcej niż kolejną odmianą ciężkiego rocka. Połączyli metalowe riffy, funkową rytmikę i rapową ekspresję z politycznym przekazem wymierzonym w przemoc instytucjonalną, nierówności społeczne i nadużycia władzy.

Płyta powstawała w okresie gwałtownych przemian społecznych w Stanach Zjednoczonych. Rok 1992 przyniósł między innymi zamieszki w Los Angeles, wywołane uniewinnieniem policjantów oskarżonych o brutalne pobicie Rodneya Kinga. Rage Against the Machine nie próbowali oddzielać muzyki od rzeczywistości politycznej. Dla nich gitara była narzędziem sprzeciwu, a koncert przestrzenią manifestacji.

Najbardziej znanym utworem albumu pozostaje „Killing in the Name”, oparty na potężnym riffie Toma Morello i gwałtownie narastającej ekspresji wokalnej. Równie ważne były „Bombtrack”, „Bullet in the Head”, „Know Your Enemy”, „Wake Up” i „Freedom”. Każda z tych kompozycji udowadniała, że ciężka muzyka może zachować rytmiczną swobodę i jednocześnie niezwykłą siłę przekazu.

Szczególne znaczenie miała również okładka albumu. Wykorzystano na niej fotografię przedstawiającą samospalenie buddyjskiego mnicha Thícha Quảng Đứca w Sajgonie w 1963 roku. Wybór tego obrazu był świadomym politycznym manifestem. Pokazywał, że zespół zamierza traktować rock jako sztukę zdolną do wywoływania dyskusji i konfrontowania odbiorcy z trudnymi problemami.

Debiut Rage Against the Machine stał się jedną z najważniejszych płyt alternatywnego rocka lat dziewięćdziesiątych. Zainspirował późniejsze pokolenia wykonawców łączących rock, rap i metal, ale niewielu z nich potrafiło zachować podobną intensywność oraz muzyczną oryginalność.

1992 – Bon Jovi wydają „Keep the Faith” (34 lata temu)

Tego samego dnia, 3 listopada 1992 roku, ukazał się piąty album studyjny Bon Jovi – „Keep the Faith”. Dla amerykańskiej grupy był to moment szczególny. Świat muzyki rockowej przeżywał prawdziwe trzęsienie ziemi. Popularność grunge'u, na czele z Nirvaną i Pearl Jam, podważała dominację zespołów hairmetalowych, które święciły triumfy w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Bon Jovi stanęli przed pytaniem, czy powinni pozostać wierni dawnemu stylowi, czy poszukać nowego języka muzycznego.

Zespół zdecydował się na częściową zmianę brzmienia i wizerunku. Jon Bon Jovi, Richie Sambora, David Bryan, Alec John Such i Tico Torres nagrali album dojrzalszy, mniej podporządkowany stadionowym schematom i bardziej zróżnicowany stylistycznie. Producentem był Bob Rock, znany między innymi ze współpracy z Metallicą.

Największymi przebojami płyty stały się „Keep the Faith”, „Bed of Roses”, „In These Arms” i „I'll Sleep When I'm Dead”. Szczególnie „Bed of Roses” pokazała nową twarz grupy: bardziej refleksyjną, mniej skupioną na rockowej brawurze, a mocniej na emocjonalnym przekazie. Album zawierał również niemal dziesięciominutową kompozycję „Dry County”, będącą jednym z najbardziej ambitnych utworów w dorobku zespołu.

„Keep the Faith” nie był prostym powtórzeniem sukcesu „Slippery When Wet” czy „New Jersey”. Okazał się próbą przetrwania zmian, które dla wielu wykonawców tej epoki oznaczały koniec wielkiej popularności. Bon Jovi udowodnili, że rockowa grupa może dojrzewać razem ze swoją publicznością, nie tracąc przy tym własnej tożsamości.

1993 – Umiera Leon Theremin, pionier muzyki elektronicznej (33 lata temu)

3 listopada 1993 roku w Moskwie zmarł Leon Theremin, rosyjski wynalazca i muzyk, twórca jednego z najbardziej niezwykłych instrumentów w historii. Theremin pozwalał wydobywać dźwięki bez fizycznego dotykania instrumentu. Wykonawca poruszał rękami w pobliżu anten kontrolujących wysokość i głośność dźwięku, tworząc charakterystyczne, płynne brzmienia.

Instrument wykorzystywano w muzyce klasycznej, eksperymentalnej, filmowej i popularnej. Jego niezwykły ton stał się jednym z dźwiękowych symboli fantastyki naukowej oraz kina grozy. Theremin wpłynął również na rozwój nowoczesnych instrumentów elektronicznych, a jego rozwiązania zainspirowały między innymi Roberta Mooga.

W historii rocka szczególnie interesujące są związki thereminu z poszukiwaniami brzmieniowymi lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Jimmy Page z Led Zeppelin wykorzystywał instrument podczas koncertów, tworząc charakterystyczne, kosmiczne efekty dźwiękowe. Z kolei w przeboju „Good Vibrations” The Beach Boys zastosowano elektroniczny instrument Electro-Theremin, którego brzmienie nawiązywało do wynalazku Theremina.

Jego życie było jednak znacznie bardziej dramatyczne niż historia jednego instrumentu. Po powrocie do Związku Radzieckiego został uwięziony i pracował nad rozwiązaniami technicznymi dla sowieckich służb specjalnych. Jego biografia łączy zatem historię muzyki elektronicznej z opowieścią o represjach, nauce i zimnowojennym szpiegostwie.

2024 – Śmierć Quincy Jonesa. Człowieka stojącego za „Thrillerem” (2 lata temu)

3 listopada 2024 roku zmarł Quincy Jones, którego nazwisko na zawsze pozostanie związane z największymi nagraniami Michaela Jacksona. To właśnie on wyprodukował albumy „Off the Wall”, „Thriller” i „Bad”, tworząc wraz z Jacksonem jedno z najważniejszych artystycznych partnerstw w historii muzyki popularnej.

„Thriller” z 1982 roku przekroczył tradycyjne granice gatunkowe. Łączył funk, disco, pop, rock i rhythm and blues, a przy jego powstawaniu uczestniczyli muzycy o bardzo różnym doświadczeniu. Jones potrafił połączyć doskonałą technikę studyjną z wyczuciem melodii, rytmu i emocji. Wiedział, kiedy pozwolić wybrzmieć orkiestrze, a kiedy wystarczy kilka dźwięków basu i perkusji.

Nie ograniczał się jednak do współpracy z Jacksonem. Wcześniej odnosił sukcesy jako jazzowy aranżer i dyrygent, współpracował z Frankiem Sinatrą i wieloma legendami amerykańskiej muzyki. Był także jednym z organizatorów nagrania „We Are the World” w 1985 roku, które stało się globalnym symbolem muzycznej działalności charytatywnej.

Quincy Jones należał do nielicznych twórców, którzy potrafili jednocześnie rozumieć tradycję wielkich orkiestr jazzowych i wymagania nowoczesnej produkcji popowej. Jego wpływ na muzykę ostatnich siedemdziesięciu lat jest trudny do przecenienia.

Tego dnia w sporcie

1991 – Ayrton Senna wygrywa deszczowe Grand Prix Australii (35 lat temu)

3 listopada 1991 roku Ayrton Senna zwyciężył w Grand Prix Australii Formuły 1, rozegranym na ulicznym torze w Adelaide. Był to jeden z najbardziej niezwykłych wyścigów w historii tej dyscypliny. Ulewny deszcz sprawił, że rywalizacja stała się skrajnie niebezpieczna, a samochody traciły przyczepność na zalanym asfalcie. Wyścig przerwano po zaledwie 16 okrążeniach, a oficjalną klasyfikację ustalono według wyników po 14 okrążeniach.

Senna, reprezentujący McLarena, został zwycięzcą, przed Nigelem Mansellem i Gerhardem Bergerem. Ze względu na skrócony dystans przyznano tylko połowę przewidzianych punktów. Brazylijczyk miał już wcześniej zapewniony trzeci tytuł mistrza świata, a wynik w Adelaide przypieczętował również sukces McLarena w klasyfikacji konstruktorów.

Wyścig przypomina, że Formuła 1 przez dziesięciolecia była sportem balansującym na granicy technicznych możliwości i ludzkiego bezpieczeństwa. Senna, uważany za jednego z najwybitniejszych kierowców w historii, słynął z niezwykłej umiejętności jazdy w deszczu. Tego dnia nawet jego talent nie mógł jednak zmienić faktu, że warunki na torze były zbyt niebezpieczne dla kontynuowania zawodów.

2019 – Lewis Hamilton zdobywa szósty tytuł mistrza świata (7 lat temu)

3 listopada 2019 roku Lewis Hamilton zapewnił sobie szósty tytuł mistrza świata Formuły 1, zajmując drugie miejsce w Grand Prix Stanów Zjednoczonych w Austin. Wyścig wygrał jego zespołowy partner z Mercedesa, Valtteri Bottas, ale Hamiltonowi rezultat wystarczył do przypieczętowania mistrzostwa.

Brytyjczyk dołączył wówczas do wąskiego grona kierowców, którzy zdobyli co najmniej sześć tytułów. Przed nim taki dorobek miał tylko Michael Schumacher, siedmiokrotny mistrz świata. Hamilton już wtedy należał do największych postaci współczesnego sportu motorowego, a w kolejnym sezonie wyrównał rekord niemieckiego kierowcy.

2024 – Max Verstappen wygrywa Grand Prix São Paulo z 17. pozycji (2 lata temu)

3 listopada 2024 roku Max Verstappen odniósł jedno z najbardziej imponujących zwycięstw w swojej karierze, triumfując w Grand Prix São Paulo. Holender startował dopiero z 17. pola, po nieudanych kwalifikacjach i karze za wymianę elementów jednostki napędowej. Mimo to w niezwykle trudnych warunkach pogodowych przebijał się przez stawkę, wykorzystując tempo samochodu, umiejętności jazdy w deszczu i odpowiednią strategię zespołu Red Bull.

Wyścig obfitował w neutralizacje, błędy kierowców i dramatyczne zmiany sytuacji na torze. Verstappen ostatecznie zwyciężył przed Estebanem Oconem i Pierre'em Gaslym, którzy zapewnili ekipie Alpine sensacyjne podwójne podium. Był to triumf, który umocnił Holendra na drodze do czwartego kolejnego tytułu mistrza świata.

Sport dziś – 3 listopada 2026 roku

We wtorek, 3 listopada 2026 roku, rozpoczyna się czwarta kolejka fazy ligowej UEFA Champions League. W programie znalazło się dziewięć spotkań, w tym kilka szczególnie interesujących konfrontacji.

O godzinie 18.45 zaplanowano mecze Szachtar Donieck – Sporting CP oraz Galatasaray – VfB Stuttgart. O 21.00 rozpoczną się między innymi spotkania Atlético Madryt – Bayern Monachium, FC Barcelona – Aston Villa, Manchester United – AS Roma, Feyenoord – Inter Mediolan oraz Villarreal – Paris Saint-Germain.

Z perspektywy lokalnego sportu warto także pamiętać, że jutro, 4 listopada, w COS–OPO w Spale zaplanowano VI Olimpiadę Powiatu Tomaszowskiego Dzieci i Młodzieży Szkolnej w Lekkiej Atletyce. Będzie to okazja do rywalizacji szkolnych reprezentacji z naszego powiatu w miejscu kojarzonym z tradycjami polskiego sportu olimpijskiego.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

1918 – Odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki w Tomaszowie (108 lat temu)

3 listopada 1918 roku w Tomaszowie Mazowieckim odsłonięto pomnik Tadeusza Kościuszki, stojący do dzisiaj na placu jego imienia. Było to wydarzenie o znaczeniu znacznie większym niż zwykła uroczystość patriotyczna. Polska nie odzyskała jeszcze formalnie niepodległości, a miasto pozostawało pod niemiecką okupacją. Mimo to tysiące mieszkańców wyszły na ulice, aby oddać hołd bohaterowi narodowemu i zamanifestować własne aspiracje do wolności.

Do uroczystości przygotowywano się od ponad roku. Pomysł budowy monumentu pojawił się podczas obchodów setnej rocznicy śmierci Kościuszki, przypadającej w październiku 1917 roku. Powołano specjalny komitet, w którego działalność zaangażowali się przedstawiciele miejscowych środowisk społecznych, religijnych i narodowościowych. Wśród organizatorów znalazł się lekarz i działacz społeczny dr Stanisław Kostka Narewski. Fundusze na pomnik gromadzono dzięki składkom mieszkańców.

Historia budowy monumentu nie była jednak wolna od sporów. Jak przypomina w opracowaniu dr Daniel Warzocha z Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego, pojawiały się głosy, że w czasie wojennej biedy należałoby raczej pomagać najuboższym mieszkańcom, zamiast przeznaczać pieniądze na pomnik.

Jeden z uczestników debaty argumentował, że „zamiast pomnika potrzebny jest nędzarzom tomaszowskim chleb”. Był to głos odzwierciedlający dramatyczną sytuację społeczną miasta, którego mieszkańcy odczuwali skutki wojny, braków żywności i gospodarczej zapaści.

Zwolennicy budowy monumentu odpowiadali jednak, że człowiek potrzebuje nie tylko materialnej pomocy, ale również nadziei i symboli pozwalających przetrwać najtrudniejsze czasy. Dyskusja ta brzmi zaskakująco współcześnie. Także dziś w debatach samorządowych powracają pytania o hierarchię wydatków publicznych, inwestycje w kulturę, pamięć historyczną i codzienne potrzeby mieszkańców.

Ostatecznie pomnik powstał. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło w niedzielę, 3 listopada 1918 roku, zaledwie dziewięć dni przed rozbrojeniem niemieckiego garnizonu w Tomaszowie Mazowieckim. Według opracowania Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego wydarzenie zgromadziło kilkanaście tysięcy uczestników. W manifestacji wzięli udział nie tylko mieszkańcy miasta, ale także delegacje z okolicznych miejscowości, w tym Białobrzegów i Smardzewic.

1939–1947 – Zniszczenie, ukrycie i odbudowa pomnika Kościuszki

Historia tomaszowskiego monumentu nie skończyła się na listopadowej uroczystości 1918 roku. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pomnik stał się jednym z najważniejszych symboli miasta oraz miejscem patriotycznych obchodów.

W październiku 1939 roku niemieccy okupanci zdecydowali o jego rozebraniu. Chcieli usunąć z miejskiej przestrzeni symbol polskich tradycji niepodległościowych, zanim nadejdzie 11 listopada.

Pomnik przetrwał dzięki odwadze pracowników miejskiej betoniarni. Zamiast go zniszczyć, ukryli jego elementy, ryzykując własnym życiem. W opracowaniu Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego wymieniono osoby zaangażowane w ratowanie monumentu, między innymi Stefana Smolnickiego, Franciszkę Smolnicką, Jerzego Kadowa i Józefa Kubickiego.

Po zakończeniu wojny pomnik wydobyto z ukrycia i poddano renowacji. Prace prowadził tomaszowski mistrz kamieniarski Edward Natkański. Ponowne odsłonięcie odbyło się 12 października 1947 roku.

Dzisiaj pomnik Tadeusza Kościuszki jest czymś więcej niż kamiennym monumentem stojącym w centrum miasta. To świadek trzech zasadniczo różnych okresów polskiej historii: odzyskiwania niepodległości, niemieckiej okupacji oraz powojennej odbudowy.

3 listopada 2026 roku przypada dokładnie 108. rocznica jego pierwszego odsłonięcia. Warto o tym pamiętać, przechodząc przez plac Kościuszki, który dla wielu tomaszowian jest po prostu częścią codziennej drogi do pracy, szkoły czy sklepu.

1930 – Pierwszy Spalski Hubertus z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego (96 lat temu)

3 listopada 1930 roku w Spale odbyły się pierwsze uroczyste obchody św. Huberta zainicjowane przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Był to początek tradycji, która na trwałe związała miejscowość z ogólnopolskim środowiskiem leśnym i łowieckim. Spała była wówczas jedną z najważniejszych rezydencji wypoczynkowych głowy państwa, a otaczające ją lasy stanowiły miejsce polowań, spotkań politycznych i wydarzeń reprezentacyjnych.

Prezydent Ignacy Mościcki przywiązywał dużą wagę do kontaktów ze środowiskiem leśników i myśliwych. Spalskie święto nie ograniczało się więc wyłącznie do polowań. Obejmowało również nabożeństwa, oficjalne spotkania, zawody strzeleckie i elementy ceremoniału leśnego.

W okresie międzywojennym uroczystości rozpoczynały się od mszy świętej w spalskim kościele, po której następowały spotkania prezydenta z przedstawicielami środowisk leśnych. Organizowano również zawody i pokazy umiejętności, a uczestnicy mogli otrzymywać specjalne odznaki pamiątkowe. Tradycja Spalskiego Hubertusa została przerwana przez drugą wojnę światową, ale po latach powróciła jako element życia kulturalnego i historycznego regionu.

Z dzisiejszej perspektywy Hubertus w Spale przypomina także o mniej znanym obliczu prezydentury Ignacego Mościckiego. W świadomości historycznej pozostaje on przede wszystkim głową państwa w ostatnich latach przed wybuchem drugiej wojny światowej. Tymczasem jego związki ze Spałą, miejscowymi lasami i działalnością łowiecką pozostawiły trwały ślad w regionalnej tradycji.

Również historia spalskiego kościoła, prezydenckiej rezydencji, okolicznych nadleśnictw i myśliwskiego ceremoniału stanowi ważny fragment dziejów powiatu tomaszowskiego. Nie są to jedynie opowieści o polowaniach. To część społecznej historii miejsca, w którym spotykały się wielka polityka, przyroda i codzienne życie mieszkańców.

Tomaszów i Spała – dwie historie zapisane pod datą 3 listopada

3 listopada jest szczególną datą w historii naszego powiatu. Dokładnie tego dnia, w odstępie zaledwie dwunastu lat, miały miejsce dwa wydarzenia, które do dziś są obecne w lokalnej pamięci.

W 1918 roku Tomaszów manifestował przywiązanie do polskiej niepodległości, odsłaniając pomnik Kościuszki. W 1930 roku Spała budowała swoją ogólnopolską pozycję jako miejsce ważnych wydarzeń państwowych i tradycji leśnych.

Obie rocznice pokazują dwie różne twarze regionu. Pierwszą tworzy przemysłowe miasto, którego mieszkańcy walczyli o zachowanie narodowej tożsamości w trudnych czasach. Drugą – Spała, otoczona lasami, która stała się miejscem spotkań politycznych i kultywowania szczególnych tradycji.

Nie wszystkie lokalne rocznice trafiają do podręczników historii. Niektóre pozostają zapisane w pomnikach, fotografiach, archiwalnych broszurach i wspomnieniach mieszkańców.

3 listopada 2026 roku warto przypomnieć właśnie te dwa wydarzenia. Pokazują bowiem, że historia Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego nie jest wyłącznie dodatkiem do historii Polski. Jest jej integralną częścią.

Historia 3 listopada ma wiele twarzy. W Tomaszowie Mazowieckim mieszkańcy odsłaniali pomnik Kościuszki, nie wiedząc jeszcze, że za kilka dni niemieckie panowanie w mieście dobiegnie końca. W Kilonii bunt marynarzy zapowiadał upadek cesarstwa. Na Majdanku, ćwierć wieku później, niemieccy oprawcy dokonywali masowego mordu, którego rozmiary do dzisiaj trudno objąć wyobraźnią.

W kolejnych latach człowiek nauczył się wysyłać sondy ku innym planetom i budować coraz bardziej zaawansowane instrumenty muzyczne. Godzilla stała się symbolem atomowego lęku, Rage Against the Machine zamienili gniew w muzykę, a Quincy Jones udowodnił, że studio nagraniowe może być miejscem narodzin dzieł należących do światowej kultury.

Wszystkie te historie prowadzą do podobnej refleksji: postęp techniczny nie oznacza automatycznie postępu moralnego, a wielkość człowieka nie zawsze mierzy się rozmiarem jego osiągnięć.

Czasem przejawia się w odwadze tych, którzy potrafili ocalić pomnik przed okupantem. Czasem w sprzeciwie wobec przemocy, a czasem w twórczości zdolnej przetrwać wiele pokoleń.

Historia nie musi być odległa. W Tomaszowie Mazowieckim wystarczy przejść przez plac Kościuszki, aby znaleźć jej materialny ślad.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Symbole pamięci narodowej i początki kapłaństwa papieża – mija dokładnie 101 lat od uroczystego odsłonięcia Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie, w którym spoczęły szczątki bezimiennego obrońcy Lwowa. Wspominamy również okrągłą, 80. rocznicę odprawienia pierwszych mszy świętych przez neoprezbitera Karola Wojtyłę w krypcie św. Leonarda na Wawelu.
• Deklaracja Balfoura i narodziny telewizji masowej – przypada 109. rocznica ogłoszenia brytyjskiej deklaracji Balfoura, która na zawsze zmieniła układ sił geopolitycznych na Bliskim Wschodzie. Z kolei w historii mediów mija 90 lat od momentu, gdy stacja BBC rozpoczęła pierwszą na świecie regularną transmisję telewizyjną.
• Kosmiczny przełom i legendarne albumy rockowe – świętujemy 26 lat nieprzerwanej obecności ludzi na orbicie od momentu wejścia pierwszej stałej załogi na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS). W świecie muzyki mija natomiast 59 lat od premiery płyty „Disraeli Gears” formacji Cream, a rocznice obejmują też dzieła Neila Younga, Rage Against the Machine i The Beatles.
• Zamknięcie tragicznego rozdziału w historii Tomaszowa – lokalna historia przynosi dziś bolesne wspomnienie z czasów II wojny światowej. 2 listopada 1942 roku zakończył się jeden z najtragiczniejszych etapów brutalnej likwidacji tomaszowskiego getta. Niemieccy okupanci wywieźli większość mieszkańców do obozów zagłady, a dla pozostałych przy życiu Żydów utworzyli przymusowy obóz pracy.

Poniedziałek, 2 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj mamy poniedziałek, 2 listopada 2026 roku. Jest to 306. dzień roku, do jego zakończenia pozostało 59 dni. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.35, a zachodzi o 16.10. Dzień trwa już tylko około 9 godzin i 35 minut. Jesień wyraźnie skraca nam popołudnia, a zmrok zapada szybciej, niż wielu z nas zdąży wrócić z pracy.

Imieniny obchodzą między innymi Bohdan, Jerzy, Małgorzata, Tobiasz, Ambroży, Marcjan i Wiktoryn.

2 listopada w Kościele katolickim przypada Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, nazywane powszechnie Dniem Zadusznym lub Zaduszkami. W odróżnieniu od obchodzonej wczoraj uroczystości Wszystkich Świętych, dzisiejsze wspomnienie poświęcone jest modlitwie za zmarłych. Tradycję jego obchodzenia upowszechnił w X wieku benedyktyński opat Odylon z Cluny. W Polsce oba dni tworzą szczególny okres rodzinnej i społecznej pamięci, choć 2 listopada nie jest ustawowym dniem wolnym od pracy.

Dzisiaj obchodzimy także ustanowiony przez Organizację Narodów Zjednoczonych Międzynarodowy Dzień Zakończenia Bezkarności za Przestępstwa przeciwko Dziennikarzom. Został proklamowany w 2013 roku, a datę wybrano na pamiątkę zamordowania w Mali dwojga francuskich dziennikarzy: Ghislaine Dupont i Claude'a Verlona. To dzień przypominający, że wolność słowa nie jest abstrakcyjnym hasłem, lecz prawem, za którego obronę ludzie w wielu krajach płacą życiem.

W Meksyku trwają również obchody Día de Muertos, czyli Dnia Zmarłych. Kolorowe ołtarze, kwiaty aksamitki, świece i rodzinne spotkania tworzą tam zupełnie inną wizualnie, ale podobną w swoim ludzkim sensie tradycję pamięci o tych, którzy odeszli.

Kalendarium historyczne

243 lata temu (1783). George Washington żegna żołnierzy. Armia zwyciężyła, ale państwo dopiero się rodziło

2 listopada 1783 roku George Washington wydał pożegnalny rozkaz do Armii Kontynentalnej, kończącej swoją służbę po wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Dokument powstał w Rocky Hill w stanie New Jersey, niedaleko Princeton. Osiem lat walki z Wielką Brytanią doprowadziło do narodzin nowego państwa, ale zwycięstwo nie oznaczało końca trudności. Żołnierze wracali do rodzin, często bez pieniędzy, z poczuciem niepewności i świadomością, że ich wysiłek nie zawsze został odpowiednio wynagrodzony. Washington dziękował im za wytrwałość, podkreślając znaczenie wspólnego działania ponad różnicami regionalnymi i społecznymi.

Był to ważny moment w tworzeniu amerykańskiej tradycji republikańskiej. Dowódca zwycięskiej armii nie próbował przekształcić swojego wojskowego autorytetu w osobistą dyktaturę. Kilka lat później został pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych, a po dwóch kadencjach dobrowolnie zrezygnował z ubiegania się o kolejną. Jego pożegnalny rozkaz z 1783 roku należy odróżnić od znacznie bardziej znanego politycznego przemówienia pożegnalnego z 1796 roku. Oba dokumenty pokazują jednak podobny sposób rozumienia władzy: jako służby ograniczonej odpowiedzialnością wobec państwa.

109 lat temu (1917). Deklaracja Balfoura. Kilka zdań, których konsekwencje odczuwa się do dzisiaj

2 listopada 1917 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur James Balfour skierował list do lorda Waltera Rothschilda, jednego z przywódców brytyjskiej społeczności żydowskiej. Dokument przeszedł do historii jako deklaracja Balfoura. Rząd Wielkiej Brytanii wyraził w nim poparcie dla utworzenia w Palestynie narodowej siedziby dla narodu żydowskiego. Jednocześnie deklarował, że działania te nie powinny naruszać praw obywatelskich i religijnych istniejących tam społeczności nieżydowskich. List powstał podczas pierwszej wojny światowej, kiedy przyszłość osmańskich posiadłości na Bliskim Wschodzie była przedmiotem politycznych i strategicznych kalkulacji europejskich mocarstw.

Deklaracja Balfoura stała się jednym z fundamentów brytyjskiej polityki mandatowej w Palestynie oraz ważnym punktem odniesienia dla ruchu syjonistycznego. Jej znaczenie pozostaje jednak głęboko sporne. Zwolennicy żydowskiej państwowości postrzegają ją jako ważny krok na drodze do powstania Izraela w 1948 roku. W perspektywie palestyńskiej jest natomiast symbolem decyzji podjętej przez obce mocarstwo bez uznania politycznych aspiracji arabskiej większości mieszkańców ówczesnej Palestyny. Historia pokazuje, jak bardzo różne znaczenia może mieć ten sam dokument dla dwóch społeczności, których przyszłość została z nim związana.

106 lat temu (1920). Narodziny nowoczesnego radia. Wybory prezydenckie na antenie KDKA

2 listopada 1920 roku amerykańska stacja KDKA z Pittsburgha nadała wyniki wyborów prezydenckich, w których zwyciężył republikanin Warren G. Harding. Była to jedna z pierwszych przełomowych transmisji w historii regularnej radiofonii komercyjnej. Za przedsięwzięciem stała firma Westinghouse, związana z rozwojem technologii radiowej, oraz inżynier Frank Conrad. Wcześniej istniały już eksperymentalne i regularne audycje innych nadawców, dlatego określanie tej transmisji jako absolutnie pierwszej w historii radia byłoby uproszczeniem. Nie ulega jednak wątpliwości, że KDKA przyczyniła się do narodzin nowego modelu masowego przekazywania informacji.

Radio zmieniło politykę, dziennikarstwo, kulturę i codzienność. Dotychczas człowiek musiał kupić gazetę albo udać się na publiczne zebranie, aby usłyszeć najnowsze wiadomości. Teraz informacja mogła dotrzeć bezpośrednio do jego domu. Wkrótce radio stało się medium muzycznym, edukacyjnym i propagandowym, a także ważnym narzędziem komunikacji podczas wojen oraz kryzysów. Z dzisiejszej perspektywy transmisja wyborcza z 1920 roku przypomina początek rewolucji, którą później kontynuowały telewizja, internet i media społecznościowe.

101 lat temu (1925). Grób Nieznanego Żołnierza. Polska oddaje hołd bohaterowi bez nazwiska

2 listopada 1925 roku w Warszawie uroczyście odsłonięto Grób Nieznanego Żołnierza, umieszczony w arkadach Pałacu Saskiego. W grobie złożono szczątki bezimiennego żołnierza poległego podczas walk o Lwów. W uroczystości uczestniczyli najwyżsi przedstawiciele władz państwowych, wojska, duchowieństwa i tysiące mieszkańców stolicy. Trumna przyjechała ze Lwowa specjalnym pociągiem, a następnie została przewieziona na lawecie armatniej do warszawskiej katedry św. Jana. Po nabożeństwie kondukt ruszył na plac Saski, gdzie odbyła się ceremonia pochówku.

Historia wyboru szczątków była szczególnie przejmująca. Na miejsce ich ekshumacji wskazano losowo wybrane pobojowisko lwowskie. Spośród trzech trumien wyboru dokonała Jadwiga Zarugiewiczowa, matka poległego żołnierza, którego ciała nie odnaleziono. Wybrany przez nią nieznany obrońca był bardzo młody, a jego osobistej tożsamości nigdy nie ustalono. Właśnie anonimowość uczyniła go symbolem wszystkich poległych za niepodległość Polski.

Pomnik przetrwał drugą wojnę światową w niezwykłych okolicznościach. Niemcy wysadzili w powietrze większość Pałacu Saskiego, lecz fragment arkad z grobem ocalał. Dzisiaj Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie jest jednym z najważniejszych miejsc państwowej pamięci. Odbywają się przy nim uroczystości narodowe, wizyty zagranicznych delegacji i ceremonie wojskowe. Sto jeden lat po odsłonięciu przypomina, że historia wielkich konfliktów nie składa się wyłącznie z nazwisk dowódców. Tworzą ją przede wszystkim losy ludzi, którzy często pozostają bezimienni.

90 lat temu (1936). Telewizja zaczyna nadawać regularnie. BBC otwiera nową epokę

2 listopada 1936 roku BBC uruchomiła regularny serwis telewizyjny ze studiów w Alexandra Palace w Londynie. Był to jeden z najważniejszych momentów rozwoju nowoczesnej telewizji i początek pierwszej regularnej publicznej usługi telewizyjnej wykorzystującej ówczesny standard wysokiej rozdzielczości. W początkowym okresie rywalizowały ze sobą dwa systemy techniczne, opracowane przez Johna Logiego Bairda oraz firmę Marconi-EMI. Ostatecznie większe perspektywy rozwoju okazała się mieć technologia elektroniczna.

Telewizja była wtedy luksusową nowinką, dostępną dla bardzo niewielkiej części społeczeństwa. Odbiorniki były drogie, a możliwości nadawcze ograniczone. Nikt nie mógł jeszcze przewidzieć, że w ciągu kilku dekad telewizor stanie się jednym z najważniejszych urządzeń domowych, wpływającym na politykę, modę, sport, rozrywkę i język kultury. To właśnie telewizja uczyniła z wielkich wydarzeń historycznych wspólne widowiska oglądane przez miliony ludzi. Później pojawiły się transmisje satelitarne, telewizja kolorowa, kanały informacyjne nadające całą dobę i platformy streamingowe.

88 lat temu (1938). Arbitraż wiedeński. Hitler i Mussolini zmieniają granice Czechosłowacji

2 listopada 1938 roku w Wiedniu ogłoszono decyzję znaną jako pierwszy arbitraż wiedeński. Ministrowie spraw zagranicznych Niemiec i Włoch, Joachim von Ribbentrop i Galeazzo Ciano, rozstrzygnęli spór terytorialny między Czechosłowacją a Węgrami. W rezultacie Węgry otrzymały znaczną część południowej Słowacji i obszary Rusi Zakarpackiej. Decyzję podjęto zaledwie kilka tygodni po układzie monachijskim, który zmusił Czechosłowację do oddania Niemcom terenów sudeckich.

Europa Środkowa znajdowała się wówczas w stanie coraz głębszego politycznego kryzysu. Adolf Hitler wykorzystywał narodowe i terytorialne konflikty regionu do osłabiania sąsiednich państw. Arbitraż wiedeński nie był neutralnym rozstrzygnięciem międzynarodowym, ale elementem polityki prowadzonej przez dwa państwa faszystowskie. Dla Węgier oznaczał odzyskanie terenów utraconych po pierwszej wojnie światowej, natomiast dla Czechosłowacji kolejne osłabienie i utratę ważnych obszarów gospodarczych. W marcu 1939 roku państwo czechosłowackie zostało ostatecznie rozbite.

80 lat temu (1946). Karol Wojtyła odprawia prymicje. Początek drogi przyszłego papieża

2 listopada 1946 roku młody ksiądz Karol Wojtyła odprawił pierwsze msze kapłańskie w krypcie św. Leonarda na Wawelu. Święcenia kapłańskie otrzymał dzień wcześniej, 1 listopada, z rąk kardynała Adama Stefana Sapiehy. Wojtyła miał wówczas 26 lat. Za sobą pozostawił doświadczenia okupacyjnej pracy fizycznej, tajnego seminarium i dramatycznych wydarzeń drugiej wojny światowej. Wybór krypty św. Leonarda nie był przypadkowy. To jedno z miejsc na Wawelu najmocniej związanych z historią polskiej państwowości.

Pierwszą mszę młody kapłan odprawił między innymi w intencji zmarłych członków najbliższej rodziny: matki Emilii, ojca Karola oraz brata Edmunda. W tym geście osobista pamięć spotkała się z historią narodu. Karol Wojtyła wielokrotnie wracał później do znaczenia wawelskiej katedry w swoim życiu duchowym. W 1978 roku został papieżem, przyjmując imię Jan Paweł II. Jego pontyfikat odegrał ogromną rolę w życiu Kościoła katolickiego i miał znaczący wpływ na przemiany społeczne oraz polityczne końca XX wieku. Warto pamiętać, że ta wielka historia zaczęła się również od cichej modlitwy odprawionej w Dzień Zaduszny.

79 lat temu (1947). „Spruce Goose” unosi się nad wodą. Największy drewniany samolot w historii

2 listopada 1947 roku Howard Hughes odbył jedyny lot gigantycznego wodnosamolotu Hughes H-4 Hercules, znanego jako „Spruce Goose”. Konstrukcja powstała z myślą o transportowaniu ludzi i sprzętu podczas drugiej wojny światowej, kiedy alianckie statki były zagrożone atakami niemieckich okrętów podwodnych. Samolot miał rozpiętość skrzydeł sięgającą niemal 98 metrów, co czyniło go jednym z najbardziej niezwykłych przedsięwzięć lotniczych XX wieku. Hughes osobiście zasiadł za sterami i oderwał ogromną maszynę od powierzchni wody w pobliżu Long Beach w Kalifornii.

Lot trwał bardzo krótko i odbywał się na niewielkiej wysokości. Samolot nie wszedł nigdy do regularnej eksploatacji, ponieważ wojna już się zakończyła, a koszty oraz techniczne ograniczenia projektu były ogromne. Hughes H-4 Hercules pozostał jednak symbolem epoki, w której konstruktorzy próbowali przesuwać granice możliwości lotnictwa niemal bez oglądania się na ekonomiczne konsekwencje. Dziś jest eksponatem muzealnym, a jego historia bywa przywoływana jako przykład zarówno wielkiej technicznej ambicji, jak i ryzyka związanego z gigantycznymi przedsięwzięciami inżynieryjnymi.

78 lat temu (1948). Truman wygrywa wybory, których miał nie wygrać

2 listopada 1948 roku Harry S. Truman zwyciężył w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, pokonując republikańskiego kandydata Thomasa E. Deweya. Zwycięstwo było ogromnym zaskoczeniem. Większość sondaży i komentatorów przewidywała porażkę urzędującego prezydenta. Jedna z gazet, „Chicago Daily Tribune”, przygotowała nawet słynny przedwczesny nagłówek informujący o zwycięstwie Deweya. Fotografia uśmiechniętego Trumana trzymającego egzemplarz gazety stała się jedną z ikon amerykańskiej historii politycznej.

Truman objął prezydenturę w 1945 roku po śmierci Franklina Delano Roosevelta. To za jego kadencji zakończyła się druga wojna światowa, rozpoczęła zimna wojna, ogłoszono doktrynę Trumana i uruchomiono plan Marshalla. Zwycięstwo w 1948 roku pozwoliło mu kontynuować politykę odbudowy Europy oraz powstrzymywania ekspansji Związku Radzieckiego. Wybory te pozostają również jednym z najczęściej przywoływanych przykładów zawodności prognoz politycznych. Historia przypomina, że nawet pewne zwycięstwo może istnieć wyłącznie w wyobraźni komentatorów.

63 lata temu (1963). Zamach stanu w Wietnamie Południowym. Ginie prezydent Ngô Đình Diệm

2 listopada 1963 roku podczas wojskowego zamachu stanu w Wietnamie Południowym zamordowano prezydenta Ngô Đình Diệma oraz jego brata Ngô Đình Nhu. Przewrót rozpoczął się poprzedniego dnia i był skutkiem narastającego niezadowolenia z autorytarnych rządów Diệma, konfliktów religijnych oraz coraz trudniejszej sytuacji militarnej. Stany Zjednoczone, które wcześniej wspierały jego administrację jako przeciwwagę dla komunistycznego Wietnamu Północnego, coraz krytyczniej oceniały działania południowowietnamskiego przywódcy. Amerykańscy przedstawiciele utrzymywali kontakty z organizatorami przewrotu, choć administracja Johna F. Kennedy'ego nie zakładała oficjalnie, że Diệm zostanie zamordowany.

Śmierć prezydenta nie doprowadziła do stabilizacji kraju. Przeciwnie, Wietnam Południowy pogrążył się w serii kryzysów politycznych i zmian władzy. Stany Zjednoczone coraz silniej angażowały się militarnie w konflikt, który ostatecznie stał się jedną z najbardziej dramatycznych wojen drugiej połowy XX wieku. Zaledwie dwadzieścia dni po zamordowaniu Diệma w Dallas zginął również prezydent John F. Kennedy. Listopad 1963 roku okazał się jednym z najbardziej tragicznych miesięcy współczesnej historii politycznej.

50 lat temu (1976). Jimmy Carter zostaje prezydentem USA. Ameryka szuka odbudowy zaufania

2 listopada 1976 roku Jimmy Carter wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych, pokonując urzędującego republikańskiego prezydenta Geralda Forda. Carter, wcześniej gubernator Georgii, przedstawiał się jako polityk spoza waszyngtońskiego establishmentu. Jego zwycięstwo nastąpiło w atmosferze społecznego rozczarowania po wojnie wietnamskiej i aferze Watergate, która doprowadziła do dymisji Richarda Nixona. Amerykanie potrzebowali przywódcy, który przywróci zaufanie do instytucji państwowych.

Kadencja Cartera przyniosła ważne osiągnięcia dyplomatyczne, szczególnie porozumienia z Camp David między Egiptem a Izraelem oraz nawiązanie pełnych stosunków dyplomatycznych z Chińską Republiką Ludową. Jednocześnie jego prezydentura była naznaczona problemami gospodarczymi, kryzysem energetycznym i dramatem amerykańskich zakładników przetrzymywanych w Iranie. Carter przegrał wybory w 1980 roku z Ronaldem Reaganem, lecz później zyskał międzynarodowe uznanie jako działacz humanitarny i mediator. W 2002 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

43 lata temu (1983). Martin Luther King otrzymuje swoje święto. Ameryka uznaje dziedzictwo walki o prawa obywatelskie

2 listopada 1983 roku prezydent Ronald Reagan podpisał ustawę ustanawiającą federalne święto upamiętniające Martina Luthera Kinga Jr. Lider amerykańskiego ruchu praw obywatelskich został zamordowany w 1968 roku, ale starania o ustanowienie jego święta trwały jeszcze kilkanaście lat. Decyzja Reagana oznaczała uznanie roli Kinga w walce przeciwko segregacji rasowej oraz dyskryminacji Afroamerykanów.

Martin Luther King Jr. pozostaje symbolem pokojowej walki o równość, godność człowieka i obywatelskie prawa. Jego słynne przemówienie z 1963 roku, znane jako „I Have a Dream”, stało się jednym z najważniejszych wystąpień politycznych XX wieku. Federalne święto zaczęto obchodzić w 1986 roku, w trzeci poniedziałek stycznia. Jego ustanowienie nie zakończyło oczywiście problemu nierówności rasowych, ale utrwaliło miejsce Kinga w narodowej pamięci Stanów Zjednoczonych.

26 lat temu (2000). Ludzie zamieszkują kosmos. Początek stałej obecności na ISS

2 listopada 2000 roku pierwsza stała załoga weszła na pokład Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Amerykański astronauta William Shepherd oraz rosyjscy kosmonauci Jurij Gidzenko i Siergiej Krikalow dotarli do stacji statkiem Sojuz TM-31, który wystartował z Bajkonuru 31 października. O godzinie 10.23 czasu GMT członkowie ekspedycji otworzyli właz i rozpoczęli pracę w orbitalnym laboratorium. Był to początek nowego etapu eksploracji przestrzeni kosmicznej: człowiek zyskał miejsce, w którym mógł przebywać nieprzerwanie przez kolejne lata.

W pierwszych dniach astronauci musieli przygotować stację do normalnego funkcjonowania. Instalowano systemy łączności, organizowano miejsca do spania, uruchamiano wyposażenie i rozpoczynano pierwsze badania. ISS stała się później wspólnym przedsięwzięciem Stanów Zjednoczonych, Rosji, państw europejskich, Japonii i Kanady. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna pozostaje jednym z najważniejszych przykładów naukowej współpracy międzynarodowej, prowadzonej mimo głębokich sporów politycznych na Ziemi.

22 lata temu (2004). Zabójstwo Theo van Gogha. Wolność słowa pod presją fanatyzmu

2 listopada 2004 roku w Amsterdamie zamordowano Theo van Gogha, holenderskiego reżysera filmowego, publicystę i krytyka religijnego ekstremizmu. Zabójcą był Mohammed Bouyeri, radykalny islamista, który zaatakował twórcę podczas jego porannej jazdy rowerem. Bezpośrednim kontekstem zbrodni był między innymi film „Submission”, podejmujący temat przemocy wobec kobiet w niektórych środowiskach muzułmańskich.

Zabójstwo wywołało w Holandii wielką debatę o wolności słowa, granicach krytyki religii, integracji migrantów oraz bezpieczeństwie twórców i dziennikarzy. Theo van Gogh był postacią kontrowersyjną, znaną z ostrego języka i prowokacyjnych wypowiedzi. Jednak niezależnie od oceny jego publicystyki, przemoc nie może stanowić odpowiedzi na słowa ani dzieła artystyczne. Dzisiejszy Międzynarodowy Dzień Zakończenia Bezkarności za Przestępstwa przeciwko Dziennikarzom przypomina o tym szczególnie mocno.

Urodzili się tego dnia

271 lat temu (1755). Maria Antonina. Królowa, która stała się symbolem upadku monarchii

2 listopada 1755 roku w Wiedniu urodziła się Maria Antonina, przyszła królowa Francji i żona Ludwika XVI. Austriacka arcyksiężniczka trafiła na francuski dwór jako nastolatka, stając się częścią dyplomatycznego sojuszu między Habsburgami a Burbonami. Jej wystawny styl życia i wizerunek odległej od problemów społeczeństwa monarchini uczyniły ją jednym z symboli kryzysu ancien régime'u. Podczas rewolucji francuskiej została oskarżona o zdradę i stracona na gilotynie w 1793 roku.

211 lat temu (1815). George Boole. Matematyk, bez którego trudno wyobrazić sobie komputery

2 listopada 1815 roku urodził się George Boole, brytyjski matematyk, twórca podstaw algebry logicznej. Jego badania nad formalnym przedstawianiem praw logiki stworzyły fundamenty teorii układów cyfrowych i współczesnej informatyki. System operacji logicznych, oparty na wartościach prawdy i fałszu, znajduje zastosowanie w programowaniu, elektronice oraz wyszukiwaniu informacji. W tym sensie idee człowieka urodzonego ponad dwa stulecia temu pozostają obecne w każdym współczesnym komputerze i smartfonie.

113 lat temu (1913). Burt Lancaster. Od akrobaty do wielkiej gwiazdy Hollywood

2 listopada 1913 roku w Nowym Jorku urodził się Burt Lancaster, jeden z najważniejszych aktorów amerykańskiego kina XX wieku. Zaczynał jako artysta cyrkowy, a później stworzył wiele znakomitych kreacji filmowych. Wystąpił między innymi w „Stąd do wieczności”, „Słodkim zapachu sukcesu”, „Lamparcie” Luchina Viscontiego oraz „Elmerze Gantrym”, za którego otrzymał Oscara. Potrafił równie przekonująco przedstawiać bohaterów romantycznych, cynicznych i moralnie skomplikowanych.

85 lat temu (1941). Jerzy Osiatyński. Ekonomista czasu polskiej transformacji

2 listopada 1941 roku urodził się Jerzy Osiatyński, ekonomista, profesor nauk ekonomicznych i polityk. W rządzie Tadeusza Mazowieckiego kierował Centralnym Urzędem Planowania, a w gabinecie Hanny Suchockiej pełnił funkcję ministra finansów. Brał udział w debatach dotyczących przebudowy polskiej gospodarki po 1989 roku, polityki budżetowej i społecznych kosztów transformacji. Zmarł w lutym 2022 roku, pozostawiając bogaty dorobek naukowy i publicystyczny.

82 lata temu (1944). Keith Emerson. Człowiek, który zamienił syntezator w rockowy instrument pierwszego planu

2 listopada 1944 roku urodził się Keith Emerson, brytyjski klawiszowiec, kompozytor i współtwórca grupy Emerson, Lake & Palmer. Był jednym z najważniejszych pionierów rocka progresywnego, łącząc klasyczne wykształcenie muzyczne z improwizacją jazzową i energią rocka. Jego partie organowe i syntezatorowe na albumach „Tarkus”, „Trilogy” i „Brain Salad Surgery” do dziś stanowią punkt odniesienia dla muzyków grających rock progresywny. Emerson był nie tylko wirtuozem, ale także scenicznym eksperymentatorem, który udowodnił, że instrumenty klawiszowe mogą dorównać ekspresją gitarze elektrycznej.

65 lat temu (1961). k.d. lang. Głos, który przekracza granice gatunków

2 listopada 1961 roku urodziła się k.d. lang, kanadyjska wokalistka i autorka piosenek, jedna z najbardziej charakterystycznych postaci współczesnego country i popu. Jej interpretacje łączą emocjonalną bezpośredniość muzyki tradycyjnej z elegancją klasycznych ballad. Szczególną popularność przyniosły jej „Constant Craving” oraz interpretacja „Hallelujah” Leonarda Cohena. Lang zdobyła liczne nagrody muzyczne, w tym Grammy, a jej twórczość pozostaje przykładem artystycznej niezależności.

Odeszli tego dnia

76 lat temu (1950). George Bernard Shaw. Dramaturg, który nie wierzył w społeczną świętość

2 listopada 1950 roku zmarł George Bernard Shaw, irlandzki dramaturg, krytyk teatralny i laureat Literackiej Nagrody Nobla za 1925 rok. Autor „Pigmaliona”, „Świętej Joanny” i „Profesji pani Warren” zasłynął jako bezlitosny obserwator społecznych konwenansów i ludzkiej hipokryzji. Jego sztuki łączyły błyskotliwy dialog, humor oraz poważną refleksję nad nierównością, moralnością i polityką. Shaw udowodnił, że teatr może być jednocześnie znakomitą rozrywką i narzędziem społecznej krytyki.

51 lat temu (1975). Pier Paolo Pasolini. Śmierć, która do dziś pozostawia pytania

2 listopada 1975 roku w Ostii pod Rzymem odnaleziono ciało Pier Paolo Pasoliniego, włoskiego reżysera, poety, pisarza i publicysty. Twórca filmów „Ewangelia według świętego Mateusza”, „Teoremat” i „Salò, czyli 120 dni Sodomy” został brutalnie zamordowany. Za zbrodnię skazano młodego Giuseppe Pelosiego, który później odwołał swoje wcześniejsze zeznania, a okoliczności zabójstwa przez dziesięciolecia pozostawały przedmiotem kontrowersji. Pasolini był jednym z najbardziej niepokornych intelektualistów powojennej Europy. Krytykował faszyzm, konsumpcjonizm, obłudę społeczną i mechanizmy politycznej przemocy, często prowokując zarówno konserwatystów, jak i własne środowisko ideowe.

30 lat temu (1996). Artur Międzyrzecki. Poeta, tłumacz i świadek polskiego XX wieku

2 listopada 1996 roku zmarł Artur Międzyrzecki, polski poeta, prozaik, tłumacz i krytyk literacki. Był żołnierzem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, uczestniczył w kampanii włoskiej i bitwie o Monte Cassino. W powojennej Polsce aktywnie uczestniczył w życiu literackim, należąc do ważnych przedstawicieli środowiska pisarskiego. Wspólnie z żoną Julią Hartwig tłumaczył literaturę francuską i anglojęzyczną, przybliżając polskim czytelnikom dzieła światowej poezji.

Tego dnia w muzyce

59 lat temu (1967). Cream wydają „Disraeli Gears”. Blues wchodzi do świata psychodelii

2 listopada 1967 roku ukazał się album „Disraeli Gears” grupy Cream, jednego z pierwszych prawdziwych rockowych superzespołów. Eric Clapton, Jack Bruce i Ginger Baker nagrali płytę, która pokazała, że blues może zostać przekształcony w muzykę znacznie bardziej kolorową, eksperymentalną i psychodeliczną. Album powstał w nowojorskim Atlantic Studios, a jego producentem był Felix Pappalardi. W nagraniach muzycy wykorzystali intensywne gitarowe przestery, niezwykłe rozwiązania rytmiczne i charakterystyczne dla końca lat sześćdziesiątych zainteresowanie psychodeliczną wyobraźnią.

Najbardziej rozpoznawalnym utworem płyty stał się „Sunshine of Your Love”, oparty na jednym z najważniejszych gitarowych riffów w historii rocka. Równie istotne były „Strange Brew”, „Tales of Brave Ulysses”, „SWLABR” i „We're Going Wrong”. Każdy z nich pokazywał nieco inne oblicze tria. Clapton potrafił prowadzić gitarę z bluesową precyzją, Bruce wnosił jazzową swobodę harmoniczną i charakterystyczny wokal, a Baker nadawał utworom rytmiczną nieprzewidywalność.

„Disraeli Gears” należy do albumów, które w znacznym stopniu ukształtowały brzmienie hard rocka i blues-rocka kolejnej dekady. Jego wpływy można odnaleźć w muzyce Led Zeppelin, Free, Mountain oraz wielu późniejszych wykonawców łączących blues z ciężkim gitarowym brzmieniem. Charakterystyczna, psychodeliczna okładka autorstwa Martina Sharpa stała się równie rozpoznawalna jak sama muzyka.

Płyta była drugim studyjnym albumem Cream, ale już wówczas pokazała ogromną dojrzałość zespołu. Wystarczy przypomnieć, że grupa istniała zaledwie od 1966 roku, a zakończyła działalność w 1968. Niewiele zespołów pozostawiło tak istotny ślad w historii rocka w równie krótkim czasie.

34 lata temu (1992). Neil Young i „Harvest Moon”. Powrót do akustycznych korzeni

2 listopada 1992 roku ukazał się album „Harvest Moon” Neila Younga, jedna z najbardziej osobistych i nastrojowych płyt w jego bogatej dyskografii. Artysta powrócił do muzycznego języka znanego z legendarnego „Harvest” z 1972 roku, ale nie próbował po prostu odtworzyć dawnego sukcesu. Zamiast tego stworzył zbiór kompozycji pełnych refleksji nad miłością, przemijaniem, wolnością i pamięcią. Nagrania zrealizowano z udziałem muzyków znanych między innymi z wcześniejszej współpracy z Youngiem, a w partiach wokalnych pojawili się Linda Ronstadt, James Taylor i Nicolette Larson.

Album powstał po intensywnym okresie gitarowych eksperymentów i współpracy z Crazy Horse. W porównaniu z ciężkim brzmieniem „Ragged Glory” oraz koncertowej płyty „Weld”, „Harvest Moon” był niemal muzycznym oddechem. Akustyczne gitary, fortepian, harmonijka ustna, delikatne smyczki i subtelne partie instrumentalne stworzyły przestrzeń dla piosenek, których największą siłą była szczerość.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „Unknown Legend”, „From Hank to Hendrix”, „You and Me”, „Harvest Moon”, „War of Man” i „Natural Beauty”. Szczególnie utwór tytułowy zdobył wyjątkowe miejsce w repertuarze Younga. To ballada o miłości, która nie potrzebuje młodzieńczej gwałtowności, aby zachować swoją intensywność. Jej oszczędna aranżacja i charakterystyczne brzmienie gitary stworzyły jedną z najpiękniejszych kompozycji w karierze artysty.

„Harvest Moon” potwierdził, że Neil Young nie musi udowadniać swojej wielkości gitarowym hałasem. Potrafił mówić równie przekonująco szeptem, jak wcześniej krzykiem. Płyta zdobyła szerokie uznanie i do dzisiaj jest jednym z najważniejszych przykładów dojrzałego folk-rocka lat dziewięćdziesiątych.

27 lat temu (1999). Rage Against the Machine wydają „The Battle of Los Angeles”. Gitara jako polityczny manifest

2 listopada 1999 roku ukazał się trzeci album studyjny Rage Against the Machine zatytułowany „The Battle of Los Angeles”. Amerykański zespół, kierowany przez wokalistę Zacka de la Rochę, ponownie połączył potężne gitarowe riffy, hip-hopową rytmikę i zdecydowanie polityczne teksty. Za charakterystyczne brzmienie odpowiadali również gitarzysta Tom Morello, basista Tim Commerford i perkusista Brad Wilk. Produkcją zajął się Brendan O'Brien, mający już w dorobku współpracę z wieloma ważnymi wykonawcami rockowymi.

W odróżnieniu od wielu zespołów końca lat dziewięćdziesiątych, Rage Against the Machine nie wykorzystywali agresywnego brzmienia wyłącznie dla efektu. Ich muzyka była narzędziem społecznego protestu, podejmującym tematykę nierówności, przemocy, ekonomicznego wyzysku i politycznej manipulacji. Morello tworzył na gitarze dźwięki przypominające scratching DJ-a, syreny, elektroniczne zakłócenia oraz industrialne efekty, ale korzystał przy tym przede wszystkim z tradycyjnego instrumentarium rockowego.

Płyta przyniosła takie utwory jak „Testify”, „Guerrilla Radio”, „Calm Like a Bomb”, „Sleep Now in the Fire” i „Born of a Broken Man”. Szczególnie „Guerrilla Radio” stała się jednym z hymnów alternatywnego rocka przełomu tysiącleci, zdobywając później nagrodę Grammy w kategorii najlepsze wykonanie hardrockowe.

„The Battle of Los Angeles” zadebiutował na pierwszym miejscu amerykańskiej listy Billboard 200. Jest albumem, który znakomicie oddaje niepokój ostatnich miesięcy XX wieku: fascynację technologią, narastające napięcia społeczne i brak zaufania do politycznych oraz gospodarczych elit. Nawet dzisiaj jego muzyka brzmi zadziwiająco aktualnie, choć od premiery minęło już 27 lat.

3 lata temu (2023). The Beatles wydają „Now and Then”. Ostatnie spotkanie czterech muzyków

2 listopada 2023 roku ukazała się piosenka „Now and Then”, przedstawiana jako ostatni utwór The Beatles. Jej historia rozpoczęła się kilkadziesiąt lat wcześniej, kiedy John Lennon nagrał domowe demo fortepianowe. W latach dziewięćdziesiątych pozostali członkowie zespołu próbowali dokończyć nagranie, ale ówczesna technologia nie pozwalała na odpowiednie oddzielenie głosu Lennona od dźwięku instrumentu. Dopiero nowoczesne narzędzia przetwarzania dźwięku umożliwiły wykorzystanie historycznego materiału.

W finalnym nagraniu znalazły się partie zarejestrowane przez wszystkich czterech Beatlesów: Johna Lennona, Paula McCartneya, George'a Harrisona i Ringo Starra. McCartney i Starr dokończyli utwór, wykorzystując zachowane nagrania Lennona oraz gitarowe partie Harrisona z lat dziewięćdziesiątych.

„Now and Then” nie była rewolucją stylistyczną na miarę „Strawberry Fields Forever”, „A Day in the Life” czy „Tomorrow Never Knows”. Jej znaczenie było inne. Stała się pożegnaniem i symbolicznym zamknięciem historii zespołu, który odmienił muzykę popularną.

Towarzyszący piosence teledysk wyreżyserował Peter Jackson, autor filmowej trylogii „Władca Pierścieni” oraz dokumentu „The Beatles: Get Back”. Połączył współczesne ujęcia z historycznym materiałem filmowym, tworząc wzruszającą opowieść o czasie, przyjaźni i przemijaniu.

Tego dnia w sporcie

18 lat temu (2008). Lewis Hamilton mistrzem świata na ostatnich metrach. Jeden z najbardziej dramatycznych finałów Formuły 1

2 listopada 2008 roku Lewis Hamilton zdobył swój pierwszy tytuł mistrza świata Formuły 1, zajmując piąte miejsce w Grand Prix Brazylii na torze Interlagos. Wyścig wygrał Felipe Massa z Ferrari, który jeszcze przez kilkadziesiąt sekund mógł wierzyć, że został mistrzem świata. Hamilton potrzebował piątej pozycji, lecz pod koniec wyścigu, w trudnych warunkach pogodowych, znalazł się poza miejscem gwarantującym tytuł.

Dramat rozegrał się na ostatnim okrążeniu. Hamilton wyprzedził jadącego na zużytych oponach Timo Glocka, odzyskując piąte miejsce i zdobywając mistrzostwo świata przewagą zaledwie jednego punktu. W garażu Ferrari przez chwilę trwała euforia, która niemal natychmiast zamieniła się w rozczarowanie.

Dla Hamiltona był to pierwszy z późniejszych wielkich sukcesów, ale ten finał zapisał się w historii sportu przede wszystkim z powodu swojej dramaturgii. Pokazał, że o losach całego sezonu mogą zdecydować ostatnie sekundy i jeden zakręt. Rzadko sport tak dosłownie realizuje scenariusze, które nawet w kinie mogłyby wydawać się przesadzone.

10 lat temu (2016). Chicago Cubs kończą 108 lat oczekiwania. Baseballowy sen spełnia się po ponad wieku

2 listopada 2016 roku Chicago Cubs zdobyli mistrzostwo World Series, pokonując Cleveland Indians 8:7 po dziesięciu inningach w siódmym, decydującym meczu finału. Dla drużyny z Chicago był to pierwszy tytuł od 1908 roku, co oznaczało zakończenie 108-letniego oczekiwania. Spotkanie było niezwykle dramatyczne. Indians doprowadzili do wyrównania, a deszcz wymusił krótką przerwę przed dodatkową częścią rywalizacji. W dziesiątym inningu Cubs zdobyli dwa punkty i ostatecznie utrzymali minimalną przewagę.

Zwycięstwo stało się jednym z największych wydarzeń w historii amerykańskiego baseballu. Kolejne pokolenia kibiców Chicago Cubs dorastały, słuchając opowieści o dawnej wielkości klubu, ale nigdy nie widziały jego mistrzowskiego triumfu. Rok 2016 odmienił tę historię. Pokazał również, że sportowe tradycje mogą trwać znacznie dłużej niż kariery zawodników, trenerów, a nawet życie kibiców.

Sport dziś. Trzy mecze Ekstraklasy po Wszystkich Świętych

W poniedziałek, 2 listopada 2026 roku, zaplanowano trzy spotkania 13. kolejki PKO BP Ekstraklasy. Organizator rozgrywek nie wyznaczył meczów na niedzielę, 1 listopada, a część rywalizacji przeniósł na poniedziałek.

O godzinie 18.00 zaplanowano spotkania Radomiak Radom – Śląsk Wrocław oraz Zagłębie Lubin – Korona Kielce. O 20.30 ma rozpocząć się mecz Raków Częstochowa – Pogoń Szczecin.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

84 lata temu (1942). Drugi listopada. Koniec wielkiego getta, początek kolejnego etapu tragedii

2 listopada 1942 roku był jednym z najtragiczniejszych dni w historii Tomaszowa Mazowieckiego. Niemieccy okupanci kończyli masową akcję deportacyjną, która niemal całkowicie zniszczyła miejscową społeczność żydowską. Ostateczna likwidacja tomaszowskiego getta trwała na przełomie października i listopada. Źródła podają nieco różne daty rozpoczęcia działań: Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego wskazuje okres od 30 października do 2 listopada 1942 roku, natomiast Wirtualny Sztetl Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN datuje zasadniczą akcję na 31 października – 2 listopada. Różnice wynikają z odmiennego sposobu wyznaczania początku akcji i jej poszczególnych etapów.

Według kalendarium Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego w tych dniach Niemcy wywieźli do Treblinki około 10 tysięcy Żydów, a około 80 osób zamordowali na miejscu. W innych opracowaniach pojawiają się odmienne liczby deportowanych, dlatego dokładny bilans nie powinien być przedstawiany jako definitywnie ustalony. Niezależnie od statystyk skala tragedii była ogromna. W ciągu zaledwie kilku dni zniszczono świat, który rozwijał się w Tomaszowie przez ponad sto lat.

Przed wojną żydowscy mieszkańcy stanowili jedną z najważniejszych części lokalnej społeczności. Według danych przytaczanych przez Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w 1939 roku Tomaszów Mazowiecki liczył około 45 tysięcy mieszkańców, w tym około 12 tysięcy Żydów. Byli wśród nich fabrykanci, robotnicy, lekarze, kupcy, nauczyciele, działacze społeczni i przedstawiciele inteligencji. Wraz z polskimi, niemieckimi i innymi mieszkańcami tworzyli wielokulturowy charakter przemysłowego miasta nad Pilicą i Wolbórką.

2 listopada 1942 roku powstało „małe getto”

Dzisiejsza data ma jeszcze jedno, niezwykle ważne znaczenie, które łatwo przeoczyć w ogólnych opisach likwidacji tomaszowskiego getta.

Fundacja Pasaże Pamięci wskazuje, że właśnie 2 listopada 1942 roku wyodrębniono tzw. małe getto, czyli obóz pracy przymusowej dla Żydów pozostawionych w Tomaszowie. Był to kolejny etap niemieckiej polityki okupacyjnej. Spośród tych, których nie zamordowano lub nie wywieziono podczas głównej akcji deportacyjnej, wybrano grupę przeznaczoną do dalszej pracy przymusowej. Według Wirtualnego Sztetla w Tomaszowie pozostawiono około 920 osób.

Małe getto nie było powrotem do normalnego życia. Było kolejną formą niewoli, podporządkowaną niemieckim potrzebom gospodarczym i wojennym. Przebywający w nim ludzie żyli w ciągłym zagrożeniu, pozbawieni bezpieczeństwa, wolności oraz pewności, czy doczekają następnego dnia. W 1943 roku Niemcy kontynuowali deportacje ostatnich więźniów do obozów pracy, między innymi w Starachowicach. Nawet po zakończeniu głównej akcji eksterminacyjnej dramat tomaszowskich Żydów trwał dalej.

Warto podkreślić również, że Wirtualny Sztetl wskazuje 4 grudnia 1942 roku jako datę formalnego zakończenia istnienia getta. Oznacza to, że nie należy utożsamiać końca masowych deportacji z administracyjnym zamknięciem całego procesu likwidacyjnego.

174 dzieci. Imiona, które ocalały w dokumentach

Fundacja Pasaże Pamięci od lat prowadzi niezwykle ważne badania nad historią żydowskich mieszkańców Tomaszowa. Jednym z najbardziej przejmujących przedsięwzięć był projekt „Dzieci tomaszowskiego getta”, którego celem stało się odtworzenie imion i historii dzieci urodzonych w okresie niemieckiej okupacji.

Badaczom udało się ustalić dane 174 dzieci urodzonych w getcie od 1 stycznia 1941 roku do czasu jego likwidacji. Wśród nich były dzieci o imionach Salomon, Mordechaj, Jenta, Miriam, Melech i Perla. Każde z tych imion stanowi ślad konkretnego ludzkiego życia, które rozpoczęło się w warunkach niewyobrażalnego zagrożenia.

Szczególnie przejmujący jest los najmłodszego odnotowanego dziecka. 2 października 1942 roku, dokładnie miesiąc przed wydarzeniami dzisiejszej rocznicy, urodziła się Basia, córka Minki Landsberg i Pinkusa Klejnmana. Jej przyjście na świat zapisano pod adresem Radomerstrasse 11, czyli przy dzisiejszej ulicy Bohaterów Getta, noszącej przed wojną nazwę Bóżniczna.

Nie sposób czytać tej informacji wyłącznie jako statystyki. Miesiąc wcześniej w domu przy jednej z tomaszowskich ulic urodziło się dziecko. Teraz ta sama społeczność była wywożona do komór gazowych. W jednym z najczarniejszych rozdziałów historii miasta zapisano jednak również świadectwo narodzin i nadziei.

Halina Aronson i Henryk Bierzyński. Ostatni ślub w getcie

W tym kontekście warto raz jeszcze przypomnieć historię, którą niedawno opisywaliśmy na łamach NaszTomaszow.pl.

30 października 1942 roku 22-letnia Halina Aronson i 22-letni Henryk Bierzyński zawarli religijny związek małżeński. Ceremonii przewodniczył Icek Warszawski, związany z miejscowym rabinatem. W tym samym czasie rozpoczynały się już działania niemieckich okupantów prowadzące do likwidacji getta. Informację o ślubie potwierdzają dokumenty odtworzone przez badaczy i rodzinę Henryka Bierzyńskiego.

Henryk przeżył wojnę. Halina zmarła w 1945 roku po wyzwoleniu obozu Neustadt-Glewe. Historia ich krótkiego małżeństwa stała się jednym z najbardziej przejmujących symboli zagłady żydowskiej społeczności Tomaszowa. Przypomina, że w getcie mieszkali nie anonimowi bohaterowie historycznych opracowań, ale ludzie, którzy kochali, pragnęli zakładać rodziny, mieli swoje marzenia i nadzieje na przyszłość.

Pamięć pozostaje naszym obowiązkiem

2 listopada 2026 roku, w Dzień Zaduszny, warto przypomnieć nie tylko żydowskie ofiary niemieckiej okupacji, ale również ludzi, którzy przez dziesięciolecia współtworzyli Tomaszów Mazowiecki. W miejskich archiwach, rodzinnych fotografiach, księgach metrykalnych i wspomnieniach ocalały ślady życia, które niemiecka polityka Zagłady próbowała całkowicie unicestwić.

Cmentarz żydowski przy ulicy Smutnej, zachowane macewy, nieliczne dokumenty oraz działalność lokalnych historyków i organizacji społecznych pozwalają odzyskiwać kolejne fragmenty utraconego świata. Szczególnie ważna jest praca Fundacji Pasaże Pamięci, która przywraca pamięć konkretnym osobom, a nie jedynie abstrakcyjnym liczbom ofiar.

Historia Tomaszowa Mazowieckiego to nie tylko fabryki, pałac Ostrowskich, rozwój przemysłu włókienniczego czy sportowe sukcesy. To również dzieje mieszkańców różnych wyznań i narodowości, których wspólna praca stworzyła miasto znane nam dzisiaj.

2 listopada 1942 roku przypomina, jak łatwo ten świat można było zniszczyć. I jak wielkiego wysiłku wymaga jego późniejsze przywracanie pamięci.

Dzień Zaduszny nadaje dzisiejszemu kalendarium wyjątkowe znaczenie. W Warszawie przed 101 laty Polska oddawała hołd nieznanemu żołnierzowi. W Tomaszowie Mazowieckim przed 84 laty niemieccy okupanci kończyli jedną z najtragiczniejszych akcji deportacyjnych. Na Wawelu, 80 lat temu, młody Karol Wojtyła modlił się za swoich zmarłych najbliższych.

Jednocześnie świat nie zatrzymywał się ani na chwilę. Powstawało radio, rodziła się telewizja, samoloty osiągały niewyobrażalne wcześniej rozmiary, a człowiek w końcu zamieszkał na orbicie. Muzyka przechodziła od psychodelicznych eksperymentów Cream przez folkową melancholię Neila Younga po polityczny gniew Rage Against the Machine i pożegnalny utwór The Beatles.

Wszystkie te wydarzenia łączy jeden szczególny element: ludzka pamięć.

Pamięć o tych, którzy walczyli o wolność. O twórcach, których dzieła przetrwały ich samych. O wynalazcach przesuwających granice ludzkich możliwości. I o zwykłych mieszkańcach Tomaszowa, którym nie pozwolono doczekać końca wojny.

Historia nie potrafi przywrócić życia.

Może jednak ocalić nazwiska, twarze, opowieści i pamięć o ludziach, którzy kiedyś byli częścią naszego świata.

Nasz artykuł w skrócie

• Stanowisko KE w sprawie Trybunału i incydent w Warszawie – Komisja Europejska zabrała głos w sporze o Trybunał Konstytucyjny, potwierdzając kompetencje Sejmu do wyboru sędziów, lecz nie zamykając wszystkich dyskusji prawnych. Tymczasem Kancelaria Prezydenta zapowiedziała zawiadomienia do prokuratury po nocnym incydencie z udziałem Karola Nawrockiego.
• Koniec rozejmu w Ukrainie i apel papieża – w rejonie Ołeszek i Chersonia dobiega końca kilkudniowy rozejm humanitarny, który umożliwił ewakuację ludności cywilnej przed rosyjskimi atakami. Papież Leon XIV wezwał społeczność międzynarodową do wykorzystania tej operacji jako fundamentu pod szersze negocjacje pokojowe.
• Zaduszki i dalszy ciąg politycznego sporu – po obchodach Wszystkich Świętych w poniedziałek przypada Dzień Zaduszny. W polskiej polityce kolejny tydzień upłynie pod znakiem intensywnego, dalszego ciągu sporu o obsadę i legalność sędziów Trybunału Konstytucyjnego.
• Akcja Wszystkich Świętych w Tomaszowie – w rejonie tomaszowskich cmentarzy obowiązuje czasowa organizacja ruchu kołowego, a pasażerów wożą dodatkowe, specjalne linie autobusowe MZK. Nad bezpieczeństwem odwiedzających groby bliskich czuwają wzmożone patrole łódzkiej policji.

Stan informacji: niedziela, 1 listopada 2026 r., około godz. 21.00. Niektóre wydarzenia pozostają rozwojowe.

Polska. Kryzys konstytucyjny nie zna świątecznej przerwy

Podczas gdy miliony Polaków odwiedzały cmentarze, w Warszawie trwał spór, którego konsekwencje mogą wykraczać daleko poza partyjne interesy.

Chodzi o Trybunał Konstytucyjny, jego kierownictwo, możliwość wykonywania obowiązków przez sędziów wybranych przez obecną większość parlamentarną oraz granice kompetencji prezydenta.

Źródłem najnowszej eskalacji były wydarzenia z piątku, 30 października. Na stronie Trybunału pojawiła się informacja o odsunięciu od wykonywania czynności prezesa Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Kierowanie instytucją miała przejąć Anna Korwin-Piotrowska.

Decyzja spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem prezydenta Karola Nawrockiego i polityków Prawa i Sprawiedliwości. Przedstawiciele większości parlamentarnej przekonują natomiast, że działania mają umożliwić funkcjonowanie sędziom, których dotychczas nie dopuszczano do orzekania.

W sobotę premier Donald Tusk wygłosił orędzie, zapowiadając kontynuowanie działań na rzecz przywracania praworządności. Prezydent i jego współpracownicy przedstawiają te wydarzenia jako bezprawne przejęcie kontroli nad Trybunałem.

Są to przeciwstawne oceny prawne i polityczne. Samo wystąpienie premiera ani stanowisko prezydenta nie stanowi rozstrzygnięcia wszystkich spornych kwestii.

Komisja Europejska zabiera głos. Poparcie dla kompetencji Sejmu, ale bez zatwierdzenia wszystkich działań

W niedzielę, 1 listopada, pojawiło się ważne stanowisko z Brukseli.

Unijny komisarz do spraw demokracji, sprawiedliwości i praworządności Michael McGrath podkreślił, że wybór nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego należy do kompetencji polskiego Sejmu.

Przypomniał również znaczenie opinii Komisji Weneckiej i konieczność zapewnienia niezależności sądownictwa zgodnie z polską Konstytucją oraz europejskimi standardami prawnymi.

Wypowiedź została odebrana jako korzystna dla stanowiska rządu Donalda Tuska.

Istotne jest jednak zastrzeżenie: komisarz nie udzielił jednoznacznego poparcia samej procedurze odsunięcia Bogdana Święczkowskiego i Bartłomieja Sochańskiego.

To rozróżnienie powinno pozostać wyraźne w każdej rzetelnej relacji.

Można popierać konstytucyjną kompetencję Sejmu do wyboru sędziów, nie przesądzając jednocześnie legalności wszystkich konkretnych działań podejmowanych w celu zmiany kierownictwa Trybunału.

Kancelaria Prezydenta zapowiada zawiadomienia do prokuratury

Wieczorem pojawiła się kolejna wiadomość.

Rzecznik prezydenta Rafał Leśkiewicz zapowiedział skierowanie zawiadomień do prokuratury w związku z nocnymi wydarzeniami w siedzibie TK.

Chodzi o wizytę Karola Nawrockiego w nocy z piątku na sobotę, podczas której doszło do sporu i kontaktu fizycznego między uczestnikami zajścia.

Przedstawiciele Kancelarii Prezydenta twierdzą, że doszło do naruszenia nietykalności cielesnej głowy państwa. Wśród osób, wobec których formułowane są zarzuty, wymieniono Annę Korwin-Piotrowską, Macieja Berka i Krystiana Markiewicza.

Druga strona przedstawia odmienne okoliczności wydarzeń.

Nie można zatem pisać, że przestępstwo zostało już stwierdzone. Na obecnym etapie mamy do czynienia z zapowiedzią działań prawnych i sprzecznymi relacjami uczestników.

Dlaczego ten konflikt dotyczy również mieszkańców Tomaszowa?

Trybunał Konstytucyjny nie jest instytucją zajmującą się jedynie rozstrzyganiem sporów między politykami.

Na podstawie art. 188 Konstytucji RP bada między innymi zgodność ustaw z Konstytucją.

Dotyczy to również przepisów regulujących podatki, gospodarkę, prawa obywatelskie, ustrój samorządu terytorialnego i zasady działania organów publicznych.

Niepewność dotycząca składu i funkcjonowania Trybunału oznacza zatem coś więcej niż polityczny konflikt w Warszawie.

Jest pytaniem o przewidywalność prawa.

Również tego, na podstawie którego działają samorządy Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego.

We wtorek, 3 listopada, zaplanowano zgromadzenie sędziów Trybunału zwołane przez Annę Korwin-Piotrowską. Jej uprawnienia do takiego działania są kwestionowane przez drugą stronę sporu.

Może to oznaczać kolejną fazę konfrontacji.

W „Procesie” Franza Kafki człowiek zderza się z instytucją, której reguł nie potrafi zrozumieć. Demokratyczne państwo powinno być przeciwieństwem tego świata: procedury muszą być czytelne, kompetencje określone, a decyzje podlegać prawnej kontroli.

Im dłużej trwa konflikt o organ stojący na straży Konstytucji, tym trudniejsze staje się przekonanie obywateli, że prawo rzeczywiście obowiązuje wszystkich jednakowo.

Ukraina. Ostatnie godziny rozejmu w Ołeszkach. Ewakuacja, która uratowała ludzi

Jedna z najważniejszych międzynarodowych historii niedzieli rozgrywa się nad Dnieprem.

W okupowanych przez Rosję Ołeszkach, położonych niedaleko Chersonia, przez kilka dni obowiązywał lokalny rozejm humanitarny.

Porozumienie wynegocjowano przy udziale Stanów Zjednoczonych. W działania na rzecz cywilów zaangażowały się również Watykan oraz przedstawiciele obu stron konfliktu.

Rozejm rozpoczął się 27 października i zgodnie z ogłoszonym harmonogramem ma obowiązywać do 1 listopada, godz. 22.59 czasu ukraińskiego, czyli 21.59 czasu polskiego.

Jego celem było umożliwienie ewakuacji mieszkańców i dostarczenia pomocy humanitarnej.

Około dwóch tysięcy mieszkańców w dramatycznych warunkach

Ołeszki przez długi czas znajdowały się praktycznie w izolacji.

Według informacji przytaczanych przez media w mieście pozostawało około dwóch tysięcy cywilów, w tym kilkadziesiąt dzieci.

Brakowało żywności, wody, lekarstw i podstawowych usług.

Drogi prowadzące do miejscowości były zaminowane, a aktywność dronów utrudniała poruszanie się.

W ramach porozumienia mieszkańcy otrzymali możliwość ewakuacji na terytorium kontrolowane przez Ukrainę lub Rosję. Osoby pozostające w miejscowości miały otrzymać dodatkowe zaopatrzenie.

Część ewakuowanych przedostała się przez Krym, rosyjską Anapę i Białoruś na terytorium ukraińskie.

Nie wszyscy wybrali tę samą drogę.

Nie należy też utożsamiać uruchomienia ewakuacji z potwierdzeniem, że wszystkie dwie tysiące osób opuściły miasto.

Rozejm tylko lokalny. Wojna nie została zatrzymana

Associated Press zwraca uwagę na wyjątkowość tej operacji: było to jedno z najważniejszych uzgodnionych lokalnie wstrzymań walk od początku pełnoskalowej rosyjskiej inwazji.

Ale porozumienie nie obejmowało całej Ukrainy.

W niedzielę nadal dochodziło do rosyjskich ataków w innych regionach.

Według ukraińskich informacji rosyjski dron uderzył w szkołę zawodową w Winnicy. Zginęły trzy osoby, w tym 13-letnie dziecko, a cztery zostały ranne.

Nocny atak miał obejmować ponad 400 rosyjskich dronów.

Pojawiły się również doniesienia o ukraińskich uderzeniach na rosyjskie obiekty przemysłowe i wojskowe.

To właśnie największy paradoks niedzieli.

W jednym miejscu strony konfliktu potrafiły uzgodnić działania ratujące życie.

W innych nadal prowadziły operacje zbrojne.

Pytanie o przyszłość Ołeszek jest więc jednocześnie pytaniem o to, czy lokalny sukces humanitarny można przekształcić w szersze porozumienie.

Na razie takich gwarancji nie ma.

Papież Leon XIV apeluje: niech ewakuacja stanie się początkiem pokoju

W południe podczas modlitwy Anioł Pański na placu Świętego Piotra papież Leon XIV odniósł się do ewakuacji mieszkańców Ołeszek.

Podkreślił znaczenie współpracy, która umożliwiła przeprowadzenie operacji humanitarnej.

Zaapelował, by strony konfliktu potraktowały to doświadczenie jako zachętę do dalszego dialogu.

Papież mówił o potrzebie nowych, konkretnych inicjatyw pokojowych.

Watykan był wcześniej zaangażowany w rozmowy dotyczące sytuacji mieszkańców okupowanej miejscowości.

W tej sprawie warto oddzielić nadzieję od politycznej rzeczywistości.

Ewakuacja cywilów jest rzeczywistym sukcesem, jeżeli pozwoliła ludziom bezpiecznie opuścić zagrożony teren.

Nie oznacza jednak, że Moskwa i Kijów osiągnęły porozumienie dotyczące zakończenia wojny.

Nie ma również potwierdzenia, że lokalne zawieszenie broni zostanie przedłużone.

To historia przypominająca, że nawet podczas wojny dyplomacja może ocalić konkretne ludzkie życie.

Nie musi od razu zakończyć całego konfliktu, żeby jej działania miały znaczenie.

Tomaszów Mazowiecki. Wszystkich Świętych w cieniu zniczy i zmienionej organizacji ruchu

W Tomaszowie Mazowieckim niedziela przebiegała przede wszystkim pod znakiem odwiedzania grobów najbliższych.

Cmentarze przy ulicach Smutnej i Dąbrowskiej, podobnie jak nekropolie w całym powiecie tomaszowskim, znalazły się w centrum świątecznych podróży.

W mieście obowiązywała specjalna organizacja ruchu, wprowadzona na okres od 31 października do 3 listopada, do godz. 8.00.

Zmiany dotyczą głównie ulic Długiej, Cmentarnej, Cegielnianej, Ugaj, Cekanowskiej, Smutnej oraz dojazdów do cmentarza przy Dąbrowskiej.

Część ulic została wyłączona z ruchu ogólnego, na innych wprowadzono przejazd jednokierunkowy lub zakazy zatrzymywania pojazdów.

Cmentarz przy Smutnej. Na pamięć trzeba było znaleźć także drogę dojazdu

W rejonie cmentarza przy Smutnej wyłączono z ruchu określone odcinki ulic Smutnej i Ugaj.

Na Długiej, Cegielnianej i Cmentarnej wprowadzono ograniczenia oraz ruch jednokierunkowy.

Policjanci kierowali ruchem i pomagali kierowcom poruszać się po zmienionym układzie drogowym.

W rejonie cmentarza przy Dąbrowskiej wyznaczono natomiast miejsca parkingowe w pobliżu lądowiska Lotniczego Pogotowia Ratunkowego, z dojazdem od ulicy Podleśnej.

Na samej Dąbrowskiej obowiązywał zakaz parkowania.

Warto przypomnieć, że zmieniona organizacja ruchu nie kończy się wraz z niedzielnym wieczorem. Część ograniczeń pozostanie w mocy również w poniedziałek, podczas Zaduszek.

MZK uruchomił dodatkowe połączenia

Tomaszowska komunikacja miejska przygotowała specjalną ofertę na okres Wszystkich Świętych.

1 listopada kursowały dodatkowe linie autobusowe: CM, 15 i 17.

Linia CM łączyła rejony cmentarzy przy Ugaj i Dąbrowskiej, linia 15 zapewniała dodatkowe połączenie z osiedla Niebrów w kierunku cmentarza komunalnego, a linia 17 obsługiwała trasę z rejonu Niebieskich Źródeł do Ciebłowic.

Dodatkowe kursy miały ułatwić dotarcie na nekropolie bez konieczności korzystania z samochodów.

Szczególnie ważne jest rozróżnienie między specjalnymi rozkładami niedzielnymi a komunikacją obowiązującą jutro. Zapowiedziane dodatkowe kursy odnosiły się do 31 października i 1 listopada; nie należy zakładać ich automatycznego przedłużenia na 2 listopada.

Polska na drogach. Policyjne kontrole i ofiary wypadków

Wszystkich Świętych to jedno z największych corocznych wyzwań dla policjantów ruchu drogowego.

Wiele osób pokonuje setki kilometrów, aby odwiedzić groby bliskich. Na drogach spotykają się kierowcy podróżujący lokalnie i osoby wracające do rodzinnych miejscowości po długiej nieobecności.

Ogólnopolskie działania policji związane ze świętem trwają od 30 października do 2 listopada.

Według statystyk zamieszczonych na policyjnym portalu w zestawieniu oznaczonym datą 1 listopada odnotowano 61 wypadków drogowych, cztery ofiary śmiertelne i 73 osoby ranne.

W zestawieniu znalazło się również 301 kierujących po spożyciu alkoholu.

Nie należy jednak mylić policyjnego zestawienia dobowego z ostatecznym bilansem całego weekendu.

Pełne podsumowanie działań związanych z Wszystkimi Świętymi będzie wymagało uwzględnienia również poniedziałkowego ruchu powrotnego.

Łódzcy policjanci przypominają o bezpieczeństwie także poza drogą

W niedzielę funkcjonariusze łódzkiej policji zorganizowali briefing na cmentarzu Doły.

Podkomisarz Kamila Sowińska przypomniała o zabezpieczaniu mieszkań na czas wyjazdów, pilnowaniu dokumentów i portfeli oraz zachowaniu ostrożności w tłumie.

Policjanci zwracali uwagę, że okres świąteczny może być wykorzystywany przez kieszonkowców oraz osoby dokonujące kradzieży z niezamieszkanych czasowo domów.

To ważne również dla mieszkańców Tomaszowa i okolic, szczególnie tych, którzy na groby rodzinne wyjechali do innych województw.

Łódź. Bezpłatna komunikacja, specjalne linie i wieczorne powroty z cmentarzy

W stolicy województwa 1 listopada wprowadzono specjalną organizację transportu publicznego.

Autobusy i tramwaje MPK Łódź były dostępne bezpłatnie, a w rejonie największych nekropolii kursowały dodatkowe linie cmentarne.

Część z nich zakończyła kursowanie około godz. 17.00, podczas gdy wybrane połączenia funkcjonowały dłużej.

Od poniedziałku, 2 listopada, wracają zwykłe zasady odpłatności za przejazdy, choć niektóre zmiany organizacji ruchu mogą nadal obowiązywać.

Dla osób dojeżdżających do Łodzi z powiatu tomaszowskiego ma to praktyczne znaczenie.

Warto sprawdzić poniedziałkowy rozkład, zamiast zakładać, że obowiązuje jeszcze świąteczna organizacja komunikacji.

W dniu, w którym tak wielu mieszkańców odwiedza groby najbliższych, sprawna komunikacja zbiorowa nie jest luksusem.

Jest sposobem na ograniczenie korków i ułatwienie podróży osobom starszym oraz niezmotoryzowanym.

Od listopada nowe obowiązki dla szpitali. NFZ chce dokładniejszych informacji o czasie pracy medyków

W krajowej ochronie zdrowia rozpoczyna się ważny etap zmian dotyczących dokumentowania rzeczywistego czasu pracy personelu medycznego.

Narodowy Fundusz Zdrowia przygotował rozwiązania umożliwiające przekazywanie miesięcznych zestawień obecności osób wykonujących zawody medyczne w szpitalach.

Nowe zasady mają zwiększyć dokładność informacji o pracy personelu i ułatwić weryfikowanie świadczeń finansowanych ze środków publicznych.

Komunikaty NFZ z 16 i 21 października wskazują na wprowadzenie odpowiednich formatów elektronicznych oraz nowego obowiązku raportowania.

Jednocześnie Fundusz zapowiedział udostępnienie zmian w systemach informatycznych na 30 listopada 2026 roku.

Co z Tomaszowskim Centrum Zdrowia?

Dla szpitali, w tym Tomaszowskiego Centrum Zdrowia, znaczenie będą miały zasady przekazywania danych, poprawność rozliczeń i rzeczywista dostępność personelu.

Precyzyjniejsze raportowanie może ułatwić identyfikowanie nakładających się harmonogramów pracy.

Nie oznacza jednak, że sam obowiązek sprawozdawczy automatycznie zwiększy liczbę lekarzy lub skróci kolejki do specjalistów.

To narzędzie kontroli i zarządzania systemem, a nie program zwiększający zatrudnienie.

Warto też odróżnić początek okresu objętego nowymi obowiązkami od technicznego udostępnienia pełnej funkcjonalności raportowania.

W tej sprawie szczególne znaczenie będą miały kolejne wyjaśnienia NFZ i zasady wdrożenia w konkretnych placówkach.

Pogoda. Bez ostrzeżeń meteorologicznych, ale problem suszy nie zniknął

Wszystkich Świętych upływało pod znakiem jesiennej pogody.

W wielu częściach kraju dominowało zachmurzenie, miejscami występowały słabe opady i zamglenia.

Najważniejszą informacją z punktu widzenia bezpieczeństwa pozostaje jednak niedzielny raport Rządowego Centrum Bezpieczeństwa.

1 listopada RCB nie wykazało obowiązujących ostrzeżeń meteorologicznych.

Nie odnotowano również przekroczeń stanów alarmowych wód.

Jednocześnie w raporcie utrzymano informację o suszy hydrologicznej związanej z niskimi przepływami wody. Ostrzeżenie ma obowiązywać do odwołania.

To przypomnienie, że jesienny chłód i sporadyczne opady nie rozwiązują automatycznie problemu deficytu wody.

Dla terenów położonych w dolinie Pilicy oraz wokół Zalewu Sulejowskiego sytuacja hydrologiczna pozostaje ważnym elementem gospodarki wodnej.

Nie ma jednak podstaw, aby na podstawie ogólnopolskiego raportu formułować twierdzenia o nowym, lokalnym zagrożeniu dla Tomaszowa.

Lechia pokonała wicelidera. Tomaszów ma sportowy powód do zadowolenia

W sportowym podsumowaniu weekendu nie sposób pominąć zwycięstwa Lechii Tomaszów Mazowiecki.

Zespół pokonał w sobotę, 31 października, Wigry Suwałki 2:0 (1:0) w meczu 15. kolejki III ligi.

Pierwszą bramkę w 15. minucie zdobył Miłosz Pawlusiński.

Drugie trafienie padło w 52. minucie, gdy po akcji tomaszowian Oliwier Kucharczyk skierował piłkę do własnej bramki.

Lechia pokonała drużynę przyjeżdżającą do Tomaszowa jako wicelider rozgrywek.

Był to ważny rezultat po serii mniej udanych spotkań.

Trzeba jednak jasno zaznaczyć: mecz odbył się w sobotę. Niedziela przyniosła jego szersze podsumowanie, a nie kolejne zwycięstwo.

Dla tomaszowskich kibiców wynik ma jednak znaczenie również dzisiaj.

Pokazuje, że zespół potrafi skutecznie rywalizować z wymagającym przeciwnikiem.

O przyszłości Lechii zdecyduje oczywiście nie pojedynczy triumf, lecz utrzymanie odpowiedniego poziomu w kolejnych spotkaniach.

Ekstraklasa zrobiła przerwę na Wszystkich Świętych. Mecze wracają jutro

W niedzielę, 1 listopada, nie rozgrywano spotkań PKO BP Ekstraklasy.

Organizatorzy ligi uwzględnili święto w terminarzu, przenosząc trzy mecze 13. kolejki na poniedziałek.

2 listopada zaplanowano spotkania Radomiaka ze Śląskiem Wrocław, Zagłębia Lubin z Koroną Kielce oraz Rakowa Częstochowa z Pogonią Szczecin.

Dwa pierwsze rozpoczną się o godz. 18.00, natomiast mecz w Częstochowie o godz. 20.30.

Dla kibiców Widzewa Łódź weekend przyniósł wcześniej rozczarowanie.

W sobotę łodzianie przegrali na wyjeździe z GKS Katowice 2:3.

Niedzielny dzień bez meczów ligowych jest więc również czasem analizy wyników poprzednich spotkań i przygotowań do kolejnej części sezonu.

2 listopada. Zaduszki i dalsze odwiedziny na cmentarzach

Jutro, w poniedziałek, przypada Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, nazywane popularnie Dniem Zadusznym.

W tradycji katolickiej różni się ono od uroczystości Wszystkich Świętych.

1 listopada Kościół wspomina wszystkich zbawionych.

2 listopada modli się za zmarłych, którzy według nauczania katolickiego potrzebują oczyszczenia.

W polskiej tradycji obydwa dni są silnie związane z odwiedzaniem cmentarzy.

Nie należy jednak zapominać, że 2 listopada nie jest w Polsce ustawowym dniem wolnym od pracy.

Dla większości mieszkańców będzie to normalny poniedziałek.

W Tomaszowie część czasowych zmian w organizacji ruchu w sąsiedztwie cmentarzy pozostanie w mocy, dlatego kierowcy powinni nadal zwracać uwagę na oznakowanie.

Niedziela kończy się między pamięcią a niepokojem

1 listopada 2026 roku był dniem szczególnym.

Na tomaszowskich cmentarzach paliły się tysiące zniczy.

Ludzie wracali do nazwisk zapisanych na nagrobkach, wspominali rodziców, dziadków, przyjaciół i tych, których odejście pozostawiło po sobie ciszę.

W wielu domach przy rodzinnym stole powtarzano historie opowiadane już dziesiątki razy.

A jednak każdy chciał ich wysłuchać jeszcze raz.

W tym samym czasie w Warszawie politycy nadal spierali się o Trybunał Konstytucyjny.

Z Brukseli płynęły stanowiska dotyczące polskiego sądownictwa.

W Ołeszkach kończył się rozejm, który pozwolił uratować część ludzi przed życiem w odciętym od świata mieście.

W innych regionach Ukrainy trwały bombardowania.

W Łodzi policjanci przypominali o bezpieczeństwie na drogach.

A w Tomaszowie mieszkańcy próbowali po prostu spokojnie odwiedzić groby swoich bliskich.

Jest w tym niezwykły kontrast.

Świat nie zatrzymuje się nawet wtedy, kiedy człowiek najbardziej potrzebuje ciszy.

W „Trenach” Jan Kochanowski pokazał, że żałoba potrafi zburzyć najtrwalszy porządek myślenia. Człowiek, który wcześniej rozumiał świat, nagle staje wobec pytań, na które nie zna odpowiedzi.

Może dlatego Wszystkich Świętych wciąż ma tak wielką siłę.

Przypomina, że za każdą wielką decyzją, wojną, politycznym sporem i gospodarczym kryzysem znajdują się ludzie.

Ich rodziny.

Ich losy.

Ich pamięć.

A gdy zapada wieczór, nawet najgłośniejsza polityczna deklaracja brzmi mniej ważnie niż jedno imię wypowiedziane przy grobie.

Bo historia państw zapisuje się w ustawach i traktatach. Historia człowieka pozostaje przede wszystkim w pamięci tych, którzy go kochali.

I może właśnie o tym warto pamiętać, kończąc dzisiejszy dzień.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Arcydzieło renesansu i wielki kataklizm w Lizbonie – mija dokładnie 514 lat od dnia, w którym Michał Anioł ukończył monumentalne freski na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. W historii powszechnej to również rocznica tragicznego trzęsienia ziemi, które w 1755 roku wraz z falami tsunami i pożarami zrównało z ziemią stolicę Portugalii, zabijając dziesiątki tysięcy osób.
• Walki o Lwów oraz węgierska próba wolności – przypada 108. rocznica wybuchu polsko-ukraińskiego konfliktu o Lwów, w którym bohaterską kartę zapisały legendarne Orlęta Lwowskie. Wspominamy także dramatyczny zwrot z 1956 roku, gdy powstańcze Węgry ogłosiły neutralność i wystąpienie z Układu Warszawskiego.
• Legendarny dzień premier płytowych i emocje w F1 – w świecie muzyki mija 32 lata od niezwykłego dnia, w którym równolegle zadebiutowały trzy kultowe albumy: „MTV Unplugged in New York” Nirvany, „Wildflowers” Toma Petty'ego oraz „Youthanasia” formacji Megadeth. Fani motosportu wspominają też mistrzowski tytuł Miki Häkkinena z 1998 roku, śledząc dzisiejsze zmagania o Grand Prix Meksyku.
• Bolesna karta i pomnik pamięci w Tomaszowie – lokalna historia przynosi dziś głębokie wspomnienie związane z dniem Wszystkich Świętych. Dokładnie 84 lata temu trwał dramatyczny proces likwidacji tomaszowskiego getta. Pięć lat po tych wydarzeniach, 1 listopada 1947 roku, w mieście uroczyście odsłonięto pomnik poświęcony pamięci tysięcy zgładzonych ofiar.

Niedziela, 1 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dziś mamy niedzielę, 1 listopada 2026 roku. To 305. dzień roku, a do sylwestra pozostało 60 dni. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.33, a zachodzi około 16.13. Dzień trwa około 9 godzin i 40 minut. Do grudniowego przesilenia pozostało jeszcze kilka tygodni, a jesień coraz wyraźniej zamienia popołudnia w wieczory.

Imieniny obchodzą między innymi Andrzej, Seweryn, Wiktoryna, Nikola i Warcisław.

Dzisiaj w Polsce przypada uroczystość Wszystkich Świętych, będąca również dniem ustawowo wolnym od pracy. W tradycji katolickiej poświęcona jest wszystkim, którzy osiągnęli zbawienie, także osobom oficjalnie niewyniesionym na ołtarze. W polskiej obyczajowości jest jednak przede wszystkim dniem odwiedzania cmentarzy, zapalania zniczy, spotkań rodzinnych i wspominania zmarłych. Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, popularnie nazywane Zaduszkami, przypada 2 listopada.

Na świecie obchodzony jest również Światowy Dzień Weganizmu, ustanowiony w 1994 roku przez The Vegan Society. W Algierii przypada natomiast Dzień Rewolucji, upamiętniający rozpoczęcie walk o niepodległość w 1954 roku.

W Polsce 1 listopada ma szczególną atmosferę. Miliony świateł rozjaśniają cmentarne alejki, a na mogiłach pojawiają się kwiaty. Pamiętamy nie tylko o najbliższych, lecz również o bohaterach narodowych, ofiarach wojen i ludziach, których grobów nikt już nie odwiedza. Jest w tym piękny zwyczaj przekraczania granic czasu. Przez jeden dzień przeszłość staje się niemal fizycznie obecna.

Kalendarium historyczne

514 lat temu (1512). Michał Anioł odsłania niebo. Kaplica Sykstyńska otrzymuje swoje arcydzieło

1 listopada 1512 roku papież Juliusz II odprawił uroczystą mszę w Kaplicy Sykstyńskiej, której sklepienie zostało właśnie pokryte freskami Michała Anioła Buonarrotiego. Artysta pracował nad monumentalnym dziełem od 1508 roku. Choć sam uważał się przede wszystkim za rzeźbiarza, stworzył jeden z najważniejszych cyklów malarskich w historii sztuki. Sceny zaczerpnięte z Księgi Rodzaju, w tym słynne „Stworzenie Adama”, stały się ikonami europejskiej kultury. Charakterystyczne zbliżenie dłoni Boga i człowieka należy dziś do najczęściej reprodukowanych przedstawień religijnych na świecie. Czteroletnia praca nad sklepieniem wymagała ogromnego wysiłku i umiejętności technicznych, a jej rezultat odmienił sposób przedstawiania ludzkiego ciała w malarstwie.

Warto pamiętać, że Kaplica Sykstyńska była już wówczas miejscem o wielkim znaczeniu religijnym i artystycznym. Michał Anioł nie stworzył nowej świątyni, lecz nadał istniejącemu wnętrzu zupełnie inny wymiar. Ponad dwadzieścia lat później powrócił do niej, aby namalować monumentalny „Sąd Ostateczny”. Dzisiejsza rocznica doskonale współbrzmi z uroczystością Wszystkich Świętych, ponieważ dotyczy sztuki próbującej opowiedzieć o tym, co znajduje się poza granicą ludzkiego życia.

415 lat temu (1611). Shakespeare wywołuje burzę. Teatr, w którym rzeczywistość spotyka się z magią

1 listopada 1611 roku na dworze króla Jakuba I w londyńskim pałacu Whitehall wystawiono „Burzę” Williama Shakespeare'a. Było to najwcześniejsze zachowane świadectwo wystawienia dramatu, choć utwór prawdopodobnie grano już wcześniej. Sztuka opowiada historię Prospera, pozbawionego władzy księcia Mediolanu, który dzięki wiedzy i magicznym umiejętnościom kieruje losami rozbitków trafiających na tajemniczą wyspę. Pod powierzchnią baśniowej fabuły kryje się opowieść o zdradzie, zemście, przebaczeniu oraz naturze politycznej władzy.

„Burza” bywa interpretowana jako artystyczne pożegnanie Shakespeare'a ze sceną. Prospero rezygnujący z magicznych zdolności przypomina autora odkładającego pióro po latach tworzenia niezwykłych światów. Sam dramat stał się inspiracją dla niezliczonych przedstawień teatralnych, filmów i interpretacji literackich. Co ciekawe, dokładnie siedem lat wcześniej, 1 listopada 1604 roku, w Whitehall odbyło się również pierwsze udokumentowane przedstawienie „Otella”. Początek listopada ma więc w kalendarium teatralnym wyjątkowo szekspirowski charakter.

271 lat temu (1755). Lizbona znika w gruzach. Katastrofa, która wstrząsnęła europejską filozofią

1 listopada 1755 roku, około godziny 9.40, Lizbonę nawiedziło jedno z najpotężniejszych trzęsień ziemi w historii Europy. Był dzień Wszystkich Świętych. Kościoły wypełniały się wiernymi, a na ołtarzach paliły się świece. Wstrząsy doprowadziły do zawalenia tysięcy budynków, w tym świątyń, pałaców i domów mieszkalnych. Ci, którzy zdołali uciec spod walących się murów, szukali ratunku nad brzegiem Tagu. Tam jednak nadeszła kolejna katastrofa. Potężne tsunami zalało nadbrzeżne dzielnice, a ogień trawił miasto przez następne dni. Liczbę ofiar szacuje się na dziesiątki tysięcy, przy czym dokładny bilans pozostaje niepewny.

Trzęsienie ziemi w Lizbonie zmieniło sposób myślenia o katastrofach naturalnych. Europejscy filozofowie zaczęli pytać, jak pogodzić ogrom ludzkiego cierpienia z przekonaniem o racjonalnym i dobrym porządku świata. Wolter odniósł się do katastrofy między innymi w swoim słynnym „Kandydzie”, kwestionując powierzchowny optymizm filozoficzny. Immanuel Kant próbował natomiast zrozumieć przyczyny trzęsień ziemi, poszukując naturalnych wyjaśnień zjawisk, które wcześniej często interpretowano wyłącznie w kategoriach religijnych. Lizbonę odbudowano według nowoczesnych założeń urbanistycznych, a przedsięwzięciem kierował markiz de Pombal. Katastrofa stała się paradoksalnie impulsem do rozwoju naukowego myślenia o zagrożeniach naturalnych.

226 lat temu (1800). Pierwszy prezydent wprowadza się do Białego Domu. Rezydencja jeszcze pachnie zaprawą

1 listopada 1800 roku prezydent John Adams jako pierwszy amerykański przywódca zamieszkał w budynku, który znamy dzisiaj jako Biały Dom. Rezydencja w Waszyngtonie nie była jeszcze ukończona. W części pomieszczeń trwały prace budowlane, a warunki mieszkalne dalekie były od współczesnych wyobrażeń o prezydenckim luksusie. Stany Zjednoczone były wówczas młodym państwem, którego instytucje dopiero nabierały kształtu. Sam Adams znajdował się u schyłku kadencji i wkrótce przegrał wybory z Thomasem Jeffersonem.

Od tego momentu rezydencja stała się jednym z najważniejszych symboli amerykańskiej państwowości. To tutaj podejmowano decyzje dotyczące wojen, kryzysów gospodarczych, praw obywatelskich i polityki światowej. Dzisiaj Biały Dom jest nie tylko siedzibą prezydenta USA, ale również instytucją o znaczeniu symbolicznym znacznie przekraczającym granice Stanów Zjednoczonych. Trudno uwierzyć, że jego historia jako domu urzędującego prezydenta zaczęła się od niewykończonych pokoi i konieczności nieustannego ogrzewania wilgotnych pomieszczeń.

115 lat temu (1911). Pierwsze bomby spadają z samolotu. Początek nowej epoki wojny

1 listopada 1911 roku włoski pilot wojskowy Giulio Gavotti przeprowadził pierwszy udokumentowany atak bombowy z samolotu. Podczas wojny włosko-tureckiej nad Libią zrzucił ręcznie niewielkie ładunki wybuchowe na pozycje wojsk osmańskich. Wydarzenie nie miało znaczącego wpływu na przebieg samej wojny, ale otworzyło zupełnie nowy rozdział historii militarnej. Samolot, który zaledwie kilka lat wcześniej był przede wszystkim technologiczną sensacją, stawał się narzędziem prowadzenia działań bojowych.

Nie minęło wiele czasu, a bombardowania lotnicze stały się stałym elementem konfliktów zbrojnych. Podczas pierwszej wojny światowej lotnictwo wykorzystywano już do rozpoznania, walk powietrznych i ataków na cele naziemne. W drugiej wojnie światowej bombardowania całych miast doprowadziły do niewyobrażalnych zniszczeń. Historia pierwszego nalotu bombowego z 1911 roku przypomina, jak szybko techniczne osiągnięcia człowieka mogą zostać podporządkowane przemocy. Z perspektywy współczesnych konfliktów, w których ogromną rolę odgrywają drony, wydarzenie sprzed 115 lat nabiera dodatkowego znaczenia.

108 lat temu (1918). Orlęta Lwowskie chwytają za broń. Niepodległość ma również swoją tragiczną cenę

1 listopada 1918 roku rozpoczęły się polsko-ukraińskie walki o Lwów. W nocy oddziały ukraińskie zajęły strategiczne punkty miasta, dążąc do ustanowienia władzy Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Polscy mieszkańcy odpowiedzieli zorganizowaniem samoobrony. Wśród jej uczestników znajdowali się nie tylko żołnierze i doświadczeni konspiratorzy, ale również uczniowie, studenci i bardzo młodzi ochotnicy. To właśnie oni przeszli do historii jako Orlęta Lwowskie. Walki rozgrywały się na ulicach, wokół budynków publicznych, szkół, dworców i ważnych skrzyżowań.

Starcie o Lwów było częścią znacznie szerszego konfliktu dotyczącego przynależności Galicji Wschodniej. Zarówno Polacy, jak i Ukraińcy uważali miasto za ważną część własnej historii i przyszłej państwowości. 22 listopada oddziały polskie przejęły kontrolę nad Lwowem, ale wojna polsko-ukraińska trwała jeszcze przez kolejne miesiące. Szczególnie bolesnym symbolem wydarzeń stał się udział młodzieży, dla której odzyskiwanie niepodległości oznaczało często konieczność podejmowania decyzji o życiu i śmierci. Cmentarz Obrońców Lwowa do dziś pozostaje ważnym miejscem polskiej pamięci historycznej, ale dzieje konfliktu wymagają również uwzględnienia ukraińskiej perspektywy narodowej. Niepodległość, tak wyczekiwana po pierwszej wojnie światowej, nie wszędzie przychodziła w atmosferze wspólnego świętowania.

104 lata temu (1922). Koniec sułtanatu. Imperium Osmańskie przechodzi do historii

1 listopada 1922 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji zniosło sułtanat osmański, kończąc wielowiekową tradycję monarchicznej władzy dynastii Osmanów. Decyzja była rezultatem głębokiego kryzysu imperium, jego porażki w pierwszej wojnie światowej oraz sukcesów tureckiego ruchu narodowego kierowanego przez Mustafę Kemala. Ostatni sułtan, Mehmed VI, utracił władzę, a kilkanaście dni później opuścił Konstantynopol. Rok później proklamowano Republikę Turcji, której pierwszym prezydentem został Mustafa Kemal Atatürk.

Upadek Imperium Osmańskiego był jednym z najważniejszych wydarzeń politycznych początku XX wieku. Przez stulecia państwo to wpływało na losy Bałkanów, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Europy Środkowej. Jego rozpad pozostawił po sobie skomplikowany układ granic, konfliktów narodowych i problemów politycznych. Atatürk przystąpił do modernizacji nowego państwa, ograniczając rolę instytucji religijnych i budując świecki system władzy. Turcja zaczęła szukać własnej drogi między europejską nowoczesnością a dziedzictwem osmańskim.

98 lat temu (1928). Turcja zmienia alfabet. Reforma, która miała odmienić społeczeństwo

1 listopada 1928 roku turecki parlament przyjął ustawę wprowadzającą nowy alfabet oparty na literach łacińskich. Dotychczasowe pismo osmańskie, wywodzące się z tradycji arabskiej, zostało zastąpione systemem lepiej dostosowanym do fonetyki języka tureckiego. Reforma stanowiła część programu modernizacyjnego Mustafy Kemala Atatürka. Władze zakładały, że zmiana ułatwi naukę czytania i pisania, zwiększy poziom wykształcenia oraz zbliży Turcję do europejskich standardów administracyjnych i edukacyjnych.

Była to operacja niezwykle ambitna, ponieważ dotyczyła całego państwa i wymagała przestawienia szkolnictwa, urzędów, wydawnictw oraz prasy na zupełnie nowy system zapisu. Organizowano kursy dla dorosłych, drukowano nowe podręczniki i prowadzono szeroką kampanię edukacyjną. Reforma alfabetu w Turcji pokazuje, że polityka może oddziaływać na najbardziej podstawowe elementy codziennego życia, nawet na sposób zapisywania imion, nazwisk i rodzinnych wspomnień. Jednocześnie zerwanie z dawnym systemem pisma utrudniło późniejszym pokoleniom bezpośredni dostęp do wielu tekstów osmańskich.

76 lat temu (1950). Papież Pius XII ogłasza dogmat o Wniebowzięciu

1 listopada 1950 roku papież Pius XII ogłosił konstytucję apostolską „Munificentissimus Deus”, w której zdefiniował dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny. Dokument stanowił uroczyste potwierdzenie katolickiego przekonania, że Maryja po zakończeniu ziemskiego życia została wzięta do chwały niebieskiej z duszą i ciałem. Ogłoszenie dogmatu nastąpiło w trakcie obchodów Roku Świętego 1950 i należało do najważniejszych wydarzeń religijnych pontyfikatu Piusa XII.

Warto odróżnić tę rocznicę od przypadającej 15 sierpnia uroczystości Wniebowzięcia. 1 listopada jest datą ogłoszenia dogmatu, natomiast samo święto obchodzone było w chrześcijaństwie od wielu stuleci. Dla Kościoła katolickiego decyzja papieża miała znaczenie doktrynalne i podkreślała szczególną pozycję Maryi w teologii. W Polsce kult maryjny od dawna odgrywał ważną rolę w życiu religijnym, społecznym i narodowym. Dlatego wydarzenie z 1950 roku miało również duży oddźwięk wśród polskich wiernych.

74 lata temu (1952). Pierwsza bomba wodorowa. Człowiek buduje broń zdolną niszczyć całe miasta

1 listopada 1952 roku czasu lokalnego na atolu Enewetak na Pacyfiku Stany Zjednoczone przeprowadziły próbę pierwszego urządzenia termojądrowego „Ivy Mike”. W czasie uniwersalnym eksplozja nastąpiła jeszcze 31 października, stąd w niektórych amerykańskich kalendariach pojawia się wcześniejsza data. Siła wybuchu wyniosła około 10,4 megatony trotylu. Była to moc wielokrotnie większa od energii bomb atomowych zrzuconych na Hiroszimę i Nagasaki.

Test nie dotyczył jeszcze bomby nadającej się do wykorzystania przez zwykły samolot bojowy. Urządzenie było ogromne, skomplikowane i miało charakter eksperymentalny. Pokazało jednak, że Stany Zjednoczone opanowały technologię znacznie potężniejszą od dotychczasowej broni jądrowej. Próba stała się kolejnym etapem zimnowojennego wyścigu zbrojeń, w którym Związek Radziecki i Stany Zjednoczone próbowały zdobyć przewagę strategiczną. Kilka lat później obie strony dysponowały już arsenałami zdolnymi do doprowadzenia do globalnej katastrofy. „Ivy Mike” pozostaje jednym z symboli epoki, w której rozwój nauki zaczął bezpośrednio zagrażać przetrwaniu cywilizacji.

72 lata temu (1954). Krwawy Dzień Wszystkich Świętych. Początek wojny o niepodległość Algierii

1 listopada 1954 roku algierski Front Wyzwolenia Narodowego rozpoczął serię zbrojnych ataków przeciwko francuskiej administracji kolonialnej. Wydarzenie uznaje się za początek wojny o niepodległość Algierii, która trwała do 1962 roku. Konflikt miał wyjątkowo brutalny charakter. Zarówno siły francuskie, jak i różne ugrupowania walczące o niepodległość stosowały przemoc wobec ludności cywilnej, a tortury, zamachy i represje pozostawiły głębokie rany w pamięci społeczeństw.

Data rozpoczęcia walk nie była przypadkowa. Dzień Wszystkich Świętych był świętem w katolickiej Francji, a ataki miały również wymiar symboliczny. Wydarzenia z 1 listopada przeszły do historii pod francuską nazwą „Toussaint Rouge”, czyli Krwawe Wszystkich Świętych. Po ośmiu latach wojny Algieria uzyskała niepodległość, a Francja musiała zmierzyć się z końcem jednej z najważniejszych części swojego imperium kolonialnego. Konflikt pozostaje do dziś przedmiotem sporów historycznych i politycznych, a pamięć o nim wpływa na relacje między oboma państwami.

70 lat temu (1956). Węgry ogłaszają neutralność. Moskwa odpowie czołgami

1 listopada 1956 roku premier Imre Nagy ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i neutralność państwa. Był to jeden z najważniejszych momentów powstania węgierskiego 1956 roku, które rozpoczęło się 23 października jako protest przeciwko komunistycznej dyktaturze i sowieckiej dominacji. W pierwszych dniach listopada wydawało się, że Węgrom uda się osiągnąć coś, co wcześniej wydawało się całkowicie niemożliwe: wyrwać się z politycznej i militarnej kontroli Moskwy. Nagy zwrócił się również do Organizacji Narodów Zjednoczonych o pomoc w zagwarantowaniu neutralności kraju.

Nadzieja trwała jednak zaledwie kilka dni. 4 listopada Armia Radziecka rozpoczęła wielką interwencję, brutalnie tłumiąc węgierskie powstanie. Tysiące ludzi zginęły lub zostały ranne, a setki tysięcy obywateli opuściły kraj. Imre Nagy został później aresztowany, skazany w tajnym procesie i stracony w 1958 roku. Dla Polaków dramat Węgier miał znaczenie szczególne, ponieważ oba społeczeństwa przeżywały w 1956 roku okres gwałtownych przemian i nadziei na wolność. Polski Październik zakończył się częściową liberalizacją systemu, natomiast Węgry zapłaciły za podobne aspiracje ogromną cenę.

33 lata temu (1993). Powstaje Unia Europejska. Maastricht zmienia kontynent

1 listopada 1993 roku wszedł w życie Traktat z Maastricht, na mocy którego oficjalnie powstała Unia Europejska. Dokument został podpisany 7 lutego 1992 roku przez przedstawicieli dwunastu państw członkowskich ówczesnych Wspólnot Europejskich. Ustanawiał nowe zasady współpracy politycznej, gospodarczej i prawnej oraz przygotowywał podstawy przyszłej unii walutowej. Wprowadził również obywatelstwo Unii Europejskiej i zwiększył znaczenie Parlamentu Europejskiego w procesie stanowienia prawa.

Był to moment przełomowy dla Europy, która dopiero co wyszła z epoki zimnej wojny. Upadek żelaznej kurtyny stworzył możliwość stopniowego rozszerzania integracji na państwa Europy Środkowo-Wschodniej. Polska przystąpiła do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku, stając się uczestnikiem projektu, którego podstawy ustrojowe ukształtował właśnie traktat z Maastricht. Dzisiaj, niezależnie od sporów dotyczących zakresu integracji, pozostaje on jednym z najważniejszych dokumentów współczesnej historii europejskiej.

Urodzili się tego dnia

155 lat temu (1871). Stephen Crane. Pisarz, który rozumiał strach przed wojną

1 listopada 1871 roku urodził się Stephen Crane, amerykański pisarz i dziennikarz, autor powieści „Szkarłatne godło odwagi”. Utwór, opowiadający o doświadczeniach młodego żołnierza podczas wojny secesyjnej, stał się jednym z najwybitniejszych literackich przedstawień psychologii człowieka na polu bitwy. Crane zmarł w wieku zaledwie 28 lat, pozostawiając dorobek, który wywarł duży wpływ na rozwój amerykańskiej prozy realistycznej.

146 lat temu (1880). Alfred Wegener. Człowiek, który poruszył kontynenty

1 listopada 1880 roku urodził się Alfred Wegener, niemiecki meteorolog, geofizyk i badacz polarny. W 1912 roku przedstawił teorię dryfu kontynentów, sugerując, że lądy nie są nieruchome, lecz przemieszczają się w czasie geologicznym. Początkowo wielu naukowców odnosiło się do jego pomysłów sceptycznie. Dopiero rozwój badań nad dnem oceanicznym i tektoniką płyt w XX wieku potwierdził zasadniczą trafność jego intuicji.

91 lat temu (1935). Edward Said. Intelektualista, który zmienił sposób opowiadania o kolonializmie

1 listopada 1935 roku urodził się Edward Said, palestyńsko-amerykański literaturoznawca i krytyk kultury. Jego książka „Orientalizm” z 1978 roku stała się jednym z fundamentalnych dzieł współczesnych studiów postkolonialnych. Said analizował, w jaki sposób zachodnie wyobrażenia o Bliskim Wschodzie i Azji kształtowały politykę oraz stosunki władzy. Pozostaje jednym z najbardziej wpływowych, ale i dyskutowanych humanistów XX wieku.

69 lat temu (1957). Lyle Lovett. Country, które nie chce być tylko country

1 listopada 1957 roku urodził się Lyle Lovett, amerykański wokalista, gitarzysta i kompozytor. Jego muzyka łączy country, folk, jazz, blues i swing, a charakterystyczny głos oraz zamiłowanie do inteligentnych, często ironicznych tekstów uczyniły go jednym z najbardziej oryginalnych amerykańskich autorów piosenek. Czterokrotny laureat Grammy udowodnił, że tradycyjna muzyka może być jednocześnie nowoczesna i literacko wyrafinowana.

64 lata temu (1962). Anthony Kiedis. Funk, rock i kalifornijskie słońce

1 listopada 1962 roku urodził się Anthony Kiedis, wokalista Red Hot Chili Peppers. Jego styl, oparty na połączeniu rytmicznej melorecytacji, rapu i melodyjnego śpiewu, stał się jednym z fundamentów brzmienia zespołu. Albumy „Blood Sugar Sex Magik”, „Californication” i „By the Way” przyniosły grupie światową sławę, a Kiedis został jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci rocka alternatywnego.

63 lata temu (1963). Rick Allen. Perkusista, który udowodnił, że ograniczenia można pokonać

1 listopada 1963 roku urodził się Rick Allen, perkusista brytyjskiego zespołu Def Leppard. W wyniku wypadku samochodowego w grudniu 1984 roku stracił lewą rękę, ale nie zrezygnował z muzyki. Dzięki specjalnie skonstruowanemu zestawowi perkusyjnemu powrócił na scenę i uczestniczył w nagraniu wielkiego przeboju zespołu, albumu „Hysteria”. Jego historia stała się jednym z najbardziej niezwykłych przykładów determinacji w dziejach rocka.

Odeszli tego dnia

326 lat temu (1700). Karol II Hiszpański. Śmierć króla wywołuje wielką europejską wojnę

1 listopada 1700 roku zmarł Karol II, ostatni hiszpański monarcha z dynastii Habsburgów. Nie pozostawił potomka, co doprowadziło do międzynarodowego konfliktu o dziedzictwo hiszpańskiej monarchii. Wojna o sukcesję hiszpańską, rozpoczęta w 1701 roku, objęła znaczną część Europy i przyczyniła się do nowego podziału sił między największymi mocarstwami. Śmierć jednego człowieka stała się w ten sposób bezpośrednim impulsem do wieloletniego konfliktu.

54 lata temu (1972). Ezra Pound. Wielki poeta z politycznie mrocznym życiorysem

1 listopada 1972 roku zmarł Ezra Pound, amerykański poeta i jeden z najważniejszych przedstawicieli modernizmu literackiego. Wspierał rozwój twórczości takich autorów jak T.S. Eliot, James Joyce i Ernest Hemingway, a jego własne „Pieśni” („The Cantos”) należą do najbardziej ambitnych eksperymentów poetyckich XX wieku. Życiorys Pounda pozostaje jednak naznaczony poparciem dla włoskiego faszyzmu i antysemicką propagandą. Jest przykładem tego, że wybitne osiągnięcia artystyczne nie zwalniają z oceny moralnych i politycznych wyborów twórcy.

20 lat temu (2006). William Styron. Autor „Wyboru Zofii”

1 listopada 2006 roku zmarł William Styron, amerykański pisarz, autor powieści „Wybór Zofii”. Historia polskiej ocalałej z Auschwitz, zmuszonej do życia z traumą i poczuciem winy, stała się jednym z najbardziej znanych literackich obrazów następstw Holokaustu. Filmowa adaptacja z 1982 roku przyniosła Meryl Streep Oscara za rolę tytułowej bohaterki. Styron pisał również o depresji, której sam doświadczył, między innymi w autobiograficznym eseju „Dotyk ciemności”.

5 lat temu (2021). Aaron Beck. Psychiatria zmienia sposób rozumienia ludzkich myśli

1 listopada 2021 roku w wieku 100 lat zmarł Aaron T. Beck, amerykański psychiatra, jeden z twórców terapii poznawczej i współczesnej terapii poznawczo-behawioralnej. Jego badania nad depresją, automatycznymi myślami i sposobami interpretowania rzeczywistości zmieniły psychoterapię na całym świecie. Beck wykazał, że praca nad schematami myślenia może mieć duże znaczenie w leczeniu zaburzeń psychicznych. Jego dorobek pozostaje jednym z fundamentów współczesnej psychologii klinicznej.

Tego dnia w muzyce

58 lat temu (1968). George Harrison wydaje „Wonderwall Music”. Pierwszy Beatle idzie własną drogą

1 listopada 1968 roku w Wielkiej Brytanii ukazał się album „Wonderwall Music” George'a Harrisona, pierwsza solowa płyta wydana przez członka The Beatles i zarazem pierwszy długogrający album wytwórni Apple Records. Krążek powstał jako ścieżka dźwiękowa do filmu „Wonderwall” w reżyserii Joe Massota. Zamiast tradycyjnych piosenek Harrison zaproponował przede wszystkim krótkie kompozycje instrumentalne łączące rock, muzykę indyjską i eksperymentalne struktury dźwiękowe.

Była to muzyka daleka od przebojowego języka Beatlesów. W nagraniach pojawiały się sitary, tabla, instrumenty smyczkowe, organy i elektroniczne eksperymenty. Harrison nie próbował przekonać słuchaczy kolejnym chwytliwym refrenem. Znacznie bardziej interesowało go budowanie nastroju i łączenie odległych tradycji muzycznych.

Wśród najciekawszych fragmentów albumu znajdują się „Microbes”, „Red Lady Too”, „Dream Scene” oraz „Ski-ing”. Dzisiaj „Wonderwall Music” można potraktować jako zapowiedź późniejszego zainteresowania Harrisona muzyką duchową, indyjską filozofią i ambitną produkcją studyjną. To album historycznie ważny również dlatego, że pokazał, iż członkowie The Beatles mogą rozwijać własne artystyczne światy bez konieczności podporządkowywania się stylistyce macierzystego zespołu.

32 lata temu (1994). Nirvana wydaje „MTV Unplugged in New York”. Rockowy testament Kurta Cobaina

1 listopada 1994 roku ukazał się album „MTV Unplugged in New York” zespołu Nirvana, dokumentujący akustyczny koncert nagrany 18 listopada 1993 roku w Nowym Jorku. Płyta trafiła do sklepów siedem miesięcy po śmierci Kurta Cobaina i natychmiast nabrała szczególnego, niemal testamentowego charakteru. Zespół, którego znakiem rozpoznawczym były hałaśliwe gitary, eksplodująca energia i punkowa bezkompromisowość, pokazał tutaj zupełnie inne oblicze.

Nie było charakterystycznych zniszczonych instrumentów ani stadionowej demonstracji rockowej siły. Była za to muzyka oszczędna, mroczna i wyjątkowo emocjonalna. Cobain śpiewał z niezwykłą intensywnością, a delikatniejsze aranżacje ujawniały kompozytorską wartość utworów, które wcześniej kojarzono przede wszystkim z gitarowym brudem.

Na albumie znalazły się „About a Girl”, „Come as You Are”, „Pennyroyal Tea”, „All Apologies” oraz przejmująca wersja „The Man Who Sold the World” Davida Bowiego. Zespół wykonał również kompozycje Meat Puppets i tradycyjny utwór „Where Did You Sleep Last Night”, kojarzony między innymi z repertuarem Lead Belly'ego.

Finałowy występ Cobaina należy do najbardziej poruszających momentów w historii koncertów telewizyjnych. Szczególnie ostatnie sekundy, gdy głos wokalisty przechodzi w niemal rozpaczliwy krzyk, nadają wykonaniu wymiar, którego trudno słuchać bez świadomości późniejszej tragedii.

„MTV Unplugged in New York” dotarł na pierwsze miejsce listy Billboard 200 i zdobył nagrodę Grammy. Dzisiaj jest uznawany za jeden z najwybitniejszych albumów koncertowych lat dziewięćdziesiątych. Pokazał, że prawdziwa siła rocka nie musi wynikać z głośności instrumentów. Czasami wystarczy głos, gitara i człowiek, który ma coś ważnego do powiedzenia.

32 lata temu (1994). Tom Petty wydaje „Wildflowers”. Płyta o wolności, samotności i dojrzewaniu

1 listopada 1994 roku ukazał się również album „Wildflowers” Toma Petty'ego, drugie solowe wydawnictwo amerykańskiego wokalisty, przygotowane we współpracy z producentem Rickiem Rubinem. Choć na płycie występowało wielu muzyków związanych z The Heartbreakers, album miał wyraźnie bardziej osobisty i kameralny charakter niż wcześniejsze zespołowe nagrania artysty.

Petty nie próbował konkurować z dominującym wówczas grunge'em ani modnymi eksperymentami elektronicznymi. Zwrócił się ku prostym, znakomicie napisanym piosenkom, w których rock spotykał się z folkiem, country i bluesem. Produkcja Rubina podkreślała naturalne brzmienie instrumentów i emocjonalną szczerość wykonania.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „Wildflowers”, „You Don't Know How It Feels”, „You Wreck Me”, „It's Good to Be King”, „Time to Move On” i „Crawling Back to You”. Płyta opowiadała o potrzebie wolności, przemijaniu i niełatwych relacjach międzyludzkich. Petty śpiewał bez patosu, ale właśnie ta powściągliwość nadawała jego kompozycjom szczególną siłę.

„Wildflowers” spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem krytyków i publiczności. Utwór „You Don't Know How It Feels” przyniósł Petty'emu nagrodę Grammy. Po latach album stał się jednym z najważniejszych punktów w jego dyskografii. W 2020 roku ukazała się rozszerzona edycja „Wildflowers & All the Rest”, prezentująca również dodatkowe nagrania z sesji. Dzisiaj można powiedzieć, że 1 listopada 1994 roku świat otrzymał jednocześnie dwa wyjątkowe albumy o samotności, choć ich autorzy opowiadali o niej zupełnie innymi muzycznymi językami.

32 lata temu (1994). Megadeth wydają „Youthanasia”. Thrash metal szuka nowego języka

1 listopada 1994 roku swoją szóstą płytę studyjną „Youthanasia” wydała grupa Megadeth. Był to album nagrany w klasycznym składzie: Dave Mustaine, Marty Friedman, David Ellefson i Nick Menza. Zespół odchodził wówczas od najbardziej gwałtownej, technicznie skomplikowanej odmiany thrash metalu, stawiając na ciężkie, rytmiczne kompozycje, wyraziste melodie i bardziej przystępne aranżacje.

Nie oznaczało to całkowitej rezygnacji z metalowej agresji. Mustaine nadal śpiewał z charakterystyczną zjadliwością, a gitarowe partie Friedmana zachowywały precyzję i pomysłowość. Zmienił się jednak sposób budowania utworów. Zamiast nieustannego przyspieszania tempa grupa częściej wykorzystywała ciężar riffów, melodyjne refreny i bardziej przejrzystą produkcję.

Album przyniósł kompozycje „Train of Consequences”, „A Tout le Monde”, „Reckoning Day”, „The Killing Road” i „Victory”. Szczególną popularność zdobyła balladowa „A Tout le Monde”, pokazująca bardziej melancholijną stronę zespołu. Teksty poruszały tematykę przemocy, kryzysów społecznych, śmierci i moralnego chaosu.

„Youthanasia” dotarła do czwartego miejsca listy Billboard 200 i uzyskała w Stanach Zjednoczonych status platynowej płyty. Dzisiaj album pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów przemian ciężkiej muzyki w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Dla części fanów był zbyt melodyjny, dla innych stanowił dowód, że Megadeth potrafią się rozwijać bez utraty własnej tożsamości.

Tego dnia w sporcie

129 lat temu (1897). Powstaje Juventus. Grupa uczniów tworzy piłkarską legendę

1 listopada 1897 roku w Turynie grupa młodych uczniów założyła klub sportowy, który z czasem przyjął nazwę Juventus. Początki były wyjątkowo skromne. Młodzi pasjonaci spotykali się na ławce przy Corso Re Umberto, a futbol był we Włoszech dopiero rozwijającą się dyscypliną. Nazwa klubu pochodziła od łacińskiego słowa oznaczającego młodość. Pierwsze stroje drużyny były różowe, a charakterystyczne czarno-białe barwy pojawiły się dopiero kilka lat później.

Juventus Turyn stał się jednym z najbardziej utytułowanych klubów włoskiej piłki nożnej. W jego barwach występowały takie gwiazdy jak Michel Platini, Alessandro Del Piero, Zinedine Zidane, Gianluigi Buffon i Cristiano Ronaldo. Historia klubu obejmuje wielkie sukcesy, ale również kryzysy sportowe i skandale, w tym aferę Calciopoli z 2006 roku. Dzisiaj Juventus pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek futbolowych świata, a jego początki przypominają, że nawet największe sportowe instytucje rodzą się czasami z pomysłu grupy nastolatków.

80 lat temu (1946). Pierwszy mecz w historii NBA. Knicks pokonują Toronto Huskies

1 listopada 1946 roku w Toronto rozegrano pierwszy mecz Basketball Association of America, ligi będącej bezpośrednią poprzedniczką NBA. Na parkiecie spotkały się drużyny New York Knicks i Toronto Huskies. Spotkanie odbyło się w Maple Leaf Gardens, a nowojorczycy zwyciężyli 68:66. Pierwsze punkty zdobył Ossie Schectman, zapisując się w historii koszykówki.

Wówczas nikt nie mógł jeszcze przypuszczać, że nowa liga stanie się jednym z największych przedsięwzięć sportowych i medialnych świata. Koszykówka zawodowa musiała konkurować z popularniejszymi w Stanach Zjednoczonych baseballem, futbolem amerykańskim i boksem. W 1949 roku BAA połączyła się z National Basketball League, tworząc NBA. Później pojawili się Bill Russell, Wilt Chamberlain, Kareem Abdul-Jabbar, Magic Johnson, Larry Bird, Michael Jordan, Kobe Bryant i LeBron James. Dzisiejsza globalna popularność ligi ma swój symboliczny początek właśnie w niewielkim zwycięstwie Knicks sprzed osiemdziesięciu lat.

28 lat temu (1998). Mika Häkkinen mistrzem świata. Schumacher przegrywa dramatyczny finał sezonu

1 listopada 1998 roku Mika Häkkinen wygrał Grand Prix Japonii na torze Suzuka, zdobywając pierwszy w karierze tytuł mistrza świata Formuły 1. Głównym rywalem Fina był Michael Schumacher, który wywalczył pole position, ale podczas procedury startowej zgasił silnik i musiał ruszać z końca stawki. Niemiec próbował odrabiać straty, lecz jego wyścig zakończył się po uszkodzeniu opony. Häkkinen kontrolował sytuację i zwyciężył przed Eddiem Irvine'em oraz Davidem Coulthardem.

Był to triumf zespołu McLaren-Mercedes, który w sezonie 1998 odzyskał pozycję jednej z największych potęg Formuły 1. Häkkinen imponował szybkością, opanowaniem i umiejętnością jazdy pod presją. Rok później zdobył drugi tytuł, tworząc ze Schumacherem jedną z najciekawszych rywalizacji końca XX wieku. Grand Prix Japonii 1998 pozostaje przykładem tego, jak jeden nieudany start może zdecydować o losach całego sezonu.

Sport dziś. Grand Prix Meksyku Formuły 1

W niedzielę, 1 listopada 2026 roku, o godzinie 21.00 czasu polskiego rozpocznie się Grand Prix Meksyku Formuły 1. Kierowcy pokonają 71 okrążeń toru Autódromo Hermanos Rodríguez, położonego na wysokości około 2240 metrów nad poziomem morza. Rzadsze powietrze stawia zespołom szczególne wymagania dotyczące aerodynamiki oraz chłodzenia samochodów.

To kolejne ważne wydarzenie końcówki sezonu 2026, w którym każdy punkt może mieć znaczenie dla ostatecznej klasyfikacji mistrzostw świata.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

84 lata temu (1942). Pierwszy listopada, którego Tomaszów nie powinien zapomnieć

1 listopada 1942 roku Tomaszów Mazowiecki przeżywał jedną z największych tragedii w swojej historii. Niemieccy okupanci prowadzili likwidację miejscowego getta, deportując żydowskich mieszkańców miasta do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. W opracowaniach historycznych występują różnice dotyczące dokładnego początku i zakończenia akcji. Najczęściej wskazywany jest okres od 30 lub 31 października do początku listopada 1942 roku. Na pomniku znajdującym się na tomaszowskim cmentarzu żydowskim zapisano daty 31 października – 1 listopada 1942 roku.

Przed wojną Tomaszów Mazowiecki był miastem wielokulturowym, w którym Polacy, Żydzi, Niemcy i przedstawiciele innych społeczności uczestniczyli w rozwoju miejscowego przemysłu, handlu, rzemiosła oraz życia społecznego. Żydowscy fabrykanci, przedsiębiorcy, nauczyciele, lekarze, działacze polityczni i religijni przez dziesięciolecia współtworzyli miejscową gospodarkę. W 1940 roku niemieckie władze okupacyjne utworzyły getto, do którego trafiło kilkanaście tysięcy osób. Wcześniej część żydowskich mieszkańców miasta była już ofiarami represji, przemocy i grabieży.

Warunki życia w getcie stawały się coraz trudniejsze. Brakowało żywności, opału i podstawowych środków higieny. Ludzie mieszkali w przepełnionych pomieszczeniach, a choroby zakaźne dodatkowo zwiększały liczbę ofiar. Niemiecki terror dotykał wszystkich grup społecznych, niezależnie od wieku czy zajmowanego wcześniej stanowiska. Kolejne akcje represyjne przygotowywały grunt pod ostateczne zniszczenie społeczności.

Na przełomie października i listopada 1942 roku niemieccy okupanci przystąpili do masowej deportacji Żydów z Tomaszowa. Wypędzano ludzi z domów, gromadzono ich w wyznaczonych miejscach, a następnie kierowano do transportów kolejowych. Dla zdecydowanej większości deportowanych podróż kończyła się w Treblince, gdzie mordowano ich w komorach gazowych.

Dokładna liczba ofiar pozostaje przedmiotem badań. Na pomniku upamiętniającym tragedię zapisano liczbę 15 tysięcy zamordowanych tomaszowskich Żydów. Jest to liczba funkcjonująca w lokalnej pamięci i historycznych upamiętnieniach, ale nie powinna być traktowana jako bezspornie ustalony bilans każdej fazy deportacji i wszystkich ofiar.

79 lat temu (1947). Pierwszego listopada odsłonięto pomnik pomordowanych Żydów Tomaszowa

Dzisiejsza data przynosi również inną, niezwykle ważną dla historii miasta rocznicę.

1 listopada 1947 roku, pięć lat po likwidacji getta, na cmentarzu żydowskim w Tomaszowie Mazowieckim odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika poświęconego pamięci 15 tysięcy tomaszowskich Żydów zamordowanych przez niemieckich okupantów.

To wydarzenie zostało udokumentowane w publikacji „Pasaże pamięci. Śladami kultury tomaszowskich Żydów”, wydanej w Tomaszowie Mazowieckim w 2014 roku pod redakcją Krzysztofa Tomasza Witczaka. W książce zamieszczono archiwalną fotografię przedstawiającą Stanisława (Samuela) Talmana podczas uroczystości odsłonięcia pomnika. Zdjęcie, pochodzące ze zbiorów Jerzego Wojniłowicza, zostało jednoznacznie datowane na 1 listopada 1947 roku.

Trudno nie dostrzec symboliki tego wydarzenia. Pięć lat wcześniej niemieccy okupanci wywozili mieszkańców Tomaszowa na śmierć. Teraz ci, którzy ocaleli, próbowali przywrócić pamięć o swoich bliskich i sąsiadach. Nie mogli odbudować zniszczonych rodzin, przywrócić życia zamordowanym ani odtworzyć całego społecznego świata, który przestał istnieć. Mogli jednak postawić pomnik.

Cmentarz żydowski przy ulicy Smutnej jest jednym z najważniejszych miejsc historycznej pamięci Tomaszowa Mazowieckiego. Według najczęściej przyjmowanych ustaleń został założony w 1831 roku na gruncie przekazanym społeczności żydowskiej przez hrabiego Antoniego Ostrowskiego, choć w opracowaniach występują również inne daty jego powstania. Nekropolia należy do najlepiej zachowanych żydowskich cmentarzy w województwie łódzkim.

Podczas okupacji Niemcy dokonywali na jej terenie egzekucji. Chowano tam osoby zamordowane oraz zmarłe w getcie, często w bezimiennych mogiłach zbiorowych. Część nagrobków została zniszczona lub wykorzystana przez okupantów jako materiał budowlany. Po wojnie niektóre macewy odnajdywano w różnych częściach Tomaszowa i przywracano na cmentarz.

Do dzisiaj zachowało się około tysiąca nagrobków, a wśród nich miejsca pochówku ludzi zasłużonych dla rozwoju miasta. To nie tylko nekropolia, ale również niezwykłe archiwum społeczne, gospodarcze i kulturowe Tomaszowa.

Halina i Henryk. Miłość w ostatnich godzinach dawnego świata

Warto przypomnieć również historię, o której NaszTomaszow.pl pisał w ostatnich dniach.

30 października 1942 roku 22-letnia Halina Aronson i 22-letni Henryk Bierzyński zawarli religijny związek małżeński. Była godzina 17.00. Ślubu udzielił im Icek Warszawski, związany z miejscowym rabinatem. W tym samym czasie trwały już przygotowania do masowych deportacji ludności żydowskiej z Tomaszowa.

Dokument potwierdzający zawarcie małżeństwa zachował się w rodzinnych archiwach. Po latach opublikował go Tony Bernard, syn Henryka Bierzyńskiego. Historia młodej pary stała się także inspiracją dla spektaklu „Halinka”, przygotowanego w 2025 roku przez Fundację Pasaże Pamięci i młodzież I Liceum Ogólnokształcącego w Tomaszowie Mazowieckim.

Losy małżonków potoczyły się tragicznie. Henryk przeżył wojnę, natomiast Halina została deportowana do niemieckich obozów i zmarła w 1945 roku, już po wyzwoleniu obozu Neustadt-Glewe.

Ich opowieść pozostaje jednym z najbardziej przejmujących świadectw tamtych dni. Dwoje młodych ludzi, którzy mieli przed sobą całe życie, próbowało zachować prawo do miłości w świecie podporządkowanym niemieckiej machinie zagłady.

Nie byli dowódcami, politykami ani bohaterami wielkich bitew. Byli mieszkańcami Tomaszowa, którzy chcieli przeżyć życie razem.

Wszystkich Świętych w Tomaszowie. Nekropolie opowiadają historię miasta

Dzisiaj cmentarze w Tomaszowie Mazowieckim, podobnie jak w całej Polsce, wypełnią się ludźmi odwiedzającymi groby bliskich. W świetle zniczy łatwo dostrzec przede wszystkim prywatny wymiar pamięci. Każdy nagrobek jest czyjąś historią. Każde nazwisko przywołuje relacje, których nie sposób zapisać w oficjalnych dokumentach.

Warto jednak pamiętać, że tomaszowskie nekropolie są również świadectwem wielokulturowej przeszłości miasta. Cmentarze katolickie, ewangelickie, prawosławne i żydowskie przypominają o ludziach różnych wyznań oraz narodowości, którzy przez pokolenia mieszkali nad Pilicą i Wolbórką. Ich nagrobki opowiadają o fabrykantach, robotnikach, nauczycielach, lekarzach, powstańcach, żołnierzach i zwykłych rodzinach.

Szczególnie ważna jest pamięć o tych, którzy nie mają własnych grobów. O ofiarach wojen, egzekucji i deportacji, których szczątki spoczywają daleko od rodzinnego miasta lub których miejsca pochówku nigdy nie udało się ustalić.

W tym kontekście 1 listopada 1947 roku, kiedy odsłonięto pomnik ku czci zamordowanych Żydów Tomaszowa, nabiera znaczenia wykraczającego poza samą rocznicę historyczną. Był to akt pamięci o ludziach, których nie można już było pochować w tradycyjny sposób.

Historia Tomaszowa Mazowieckiego nie kończy się na przemysłowych kominach, dawnych fabrykach, pałacach ani miejskich placach. Jest przede wszystkim historią mieszkańców. Tych, którzy tworzyli jego bogactwo, i tych, których losy przerwały wojny, prześladowania oraz polityczna przemoc. 

Dziś mamy sobotę, 31 października 2026 roku. To 304. dzień roku, do końca którego pozostało 61 dni. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.31, a zachodzi o 16.14. Dzień trwa około 9 godzin i 43 minut. Jesień coraz śmielej odbiera nam światło, a zbliżający się listopad przypomina, że czas bywa najbardziej bezlitosnym ze wszystkich zegarmistrzów.

Imieniny obchodzą między innymi Krzysztof, Łukasz, Urban, Wolfgang, Augusta, Narcyz i Saturnin.

Dzisiejszy dzień przynosi kilka ważnych obchodów. Przypada Światowy Dzień Miast, ustanowiony przez ONZ. Obchodzimy również Światowy Dzień Oszczędzania, ustanowiony w 1924 roku podczas międzynarodowego kongresu kas oszczędnościowych w Mediolanie. Dla Kościołów protestanckich to Święto Reformacji, przypominające działalność Marcina Lutra.

Jest wreszcie Halloween, wieczór poprzedzający uroczystość Wszystkich Świętych. Zwyczaj, który współczesna popkultura zamieniła w święto dyń, kostiumów i filmowych potworów, ma znacznie starsze europejskie korzenie. W Polsce spotyka się zarówno z zainteresowaniem, jak i krytyką, a jego popularność szczególnie wśród młodszych pokoleń pozostaje jednym z przykładów przenikania się tradycji i globalnej kultury masowej.

Kalendarium historyczne

509 lat temu (1517). Marcin Luter i 95 tez. Początek rewolucji, której Europa nie potrafiła zatrzymać

31 października 1517 roku Marcin Luter, augustiański zakonnik i profesor teologii w Wittenberdze, skierował do kościelnych zwierzchników swoje słynne 95 tez dotyczących odpustów. Według rozpowszechnionej tradycji miał także przybić ich tekst do drzwi kościoła zamkowego. Historycy zwracają jednak uwagę, że sam fakt przybicia tez właśnie tego dnia nie jest bezspornie udokumentowany. Nie ulega natomiast wątpliwości, że Luter rozpoczął dyskusję, która szybko przekroczyła granice akademickiego sporu o praktyki religijne. Krytykował nadużycia związane ze sprzedażą odpustów, podważał dotychczasową interpretację autorytetu Kościoła i postulował powrót do źródeł chrześcijaństwa.

Reformacja odmieniła nie tylko religijną mapę Europy, ale również jej politykę, edukację i kulturę. Zapoczątkowała rozwój nowych wspólnot wyznaniowych, przyczyniła się do upowszechniania przekładów Biblii na języki narodowe i wywołała konflikty, które przez kolejne pokolenia dzieliły kontynent. Na ziemiach polskich protestantyzm odegrał szczególnie ważną rolę w XVI wieku, znajdując zwolenników wśród szlachty, mieszczaństwa i części elit intelektualnych. Historia Lutra pokazuje, że czasem jeden tekst wystarcza, aby poruszyć konstrukcję społeczną budowaną przez stulecia.

108 lat temu (1918). Kraków odzyskuje niepodległość. Austriackie orły ustępują biało-czerwonym barwom

31 października 1918 roku Kraków wyzwolił się spod władzy Austro-Węgier, stając się jednym z pierwszych dużych polskich miast, które odzyskały niepodległość. Akcję przygotowywali polscy wojskowi, wśród których kluczową rolę odegrał porucznik Antoni Stawarz. Wczesnym rankiem jego oddział przystąpił do rozbrajania austriackich żołnierzy w podgórskich koszarach. Dysponując znacznie mniejszą siłą, Polacy potrafili wykorzystać zaskoczenie i rozpad dyscypliny w wojsku monarchii Habsburgów. Wkrótce biało-czerwone flagi pojawiły się na kolejnych budynkach, a polska warta zajęła odwach na Rynku Głównym.

Nie było wielkiej bitwy ani długotrwałego oblężenia. Imperium rozpadało się niemal na oczach jego obywateli, a narody dotychczas podporządkowane Wiedniowi przejmowały władzę w miastach i regionach. Krakowski 31 października 1918 roku przypomina, że odzyskanie niepodległości nie zaczęło się dopiero 11 listopada. W różnych częściach dawnej Rzeczypospolitej następowało ono w różnym czasie. Tomaszów Mazowiecki pozostawał wtedy jeszcze pod okupacją niemiecką, a jego mieszkańcy musieli czekać na rozbrojenie garnizonu do listopada. Do tej lokalnej historii wrócimy w dalszej części artykułu.

102 lata temu (1924). Narodziny Światowego Dnia Oszczędzania. Bankierzy namawiają do odkładania pieniędzy

31 października 1924 roku podczas międzynarodowego kongresu kas oszczędnościowych w Mediolanie ustanowiono Światowy Dzień Oszczędzania. Pomysłodawcy chcieli przekonywać społeczeństwa, że regularne gromadzenie nawet niewielkich sum może poprawić bezpieczeństwo ekonomiczne rodzin. Po pierwszej wojnie światowej, inflacji i kryzysach finansowych kwestia stabilności pieniądza miała znaczenie szczególne. Oszczędzanie miało być nie tylko sposobem budowania indywidualnego majątku, lecz również elementem odpowiedzialności społecznej. Promocją idei zajmowały się banki, szkoły i organizacje społeczne.

Z polskiego punktu widzenia to data niepozbawiona ironii. Zaledwie 26 lat później komunistyczna reforma walutowa z 1950 roku pozbawiła wielu obywateli znacznej części wartości ich gotówkowych oszczędności. Dzisiaj, gdy mówimy o inflacji, bezpieczeństwie depozytów i emeryturach, temat ten pozostaje równie aktualny. Zmieniły się jedynie instrumenty finansowe i język, którym banki zachęcają nas do odkładania pieniędzy.

86 lat temu (1940). Koniec bitwy o Anglię. Hitler nie zdobywa panowania w powietrzu

31 października 1940 roku uznaje się za oficjalną datę zakończenia bitwy o Anglię, jednego z przełomowych starć drugiej wojny światowej. Niemiecka Luftwaffe próbowała zniszczyć brytyjskie lotnictwo i stworzyć warunki do ewentualnej inwazji na Wyspy Brytyjskie. Plan ten zakończył się niepowodzeniem. Royal Air Force nie tylko przetrwały niemiecką ofensywę, lecz także zdołały utrzymać zdolność obrony kraju. Nie oznaczało to końca bombardowań. Niemieckie naloty na brytyjskie miasta trwały nadal, szczególnie nocą, ale zasadniczy cel ofensywy powietrznej nie został osiągnięty.

W zwycięstwie uczestniczyli również polscy piloci, wśród nich lotnicy słynnego Dywizjonu 303. Ich udział stał się jednym z najważniejszych symboli polskiego wysiłku wojennego na Zachodzie. Bitwa o Anglię miała znaczenie strategiczne: Wielka Brytania pozostała w wojnie, a Hitler nie zdołał podporządkować sobie całej Europy Zachodniej. Cztery lata później właśnie z brytyjskich baz wyruszyła operacja lądowania aliantów w Normandii.

85 lat temu (1941). Mount Rushmore ukończone. Czterech prezydentów wyrzeźbionych w skale

31 października 1941 roku oficjalnie zakończono prace nad pomnikiem Mount Rushmore w amerykańskim stanie Dakota Południowa. Na skalnym zboczu wyrzeźbiono monumentalne twarze czterech prezydentów Stanów Zjednoczonych: George’a Washingtona, Thomasa Jeffersona, Theodore’a Roosevelta i Abrahama Lincolna. Przedsięwzięcie realizowane według koncepcji rzeźbiarza Gutzona Borgluma trwało kilkanaście lat i wymagało ogromnego wysiłku technicznego. Sam Borglum zmarł kilka miesięcy przed oficjalnym zakończeniem projektu, a ostatni etap nadzorował jego syn Lincoln.

Pomnik stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Ameryki, regularnie pojawiającym się w kinie, literaturze i materiałach turystycznych. Jest również miejscem sporów o pamięć historyczną, ponieważ powstał na obszarze Black Hills, mającym szczególne znaczenie dla rdzennych mieszkańców regionu, zwłaszcza Lakotów. W tym sensie Mount Rushmore stanowi nie tylko opowieść o wielkości amerykańskiej demokracji, ale także o złożoności jej historii.

70 lat temu (1956). Kryzys sueski. Wielka Brytania i Francja bombardują Egipt

31 października 1956 roku Wielka Brytania i Francja rozpoczęły ataki lotnicze na Egipt, przystępując bezpośrednio do konfliktu, który przeszedł do historii jako kryzys sueski. Kilka miesięcy wcześniej egipski prezydent Gamal Abdel Naser ogłosił nacjonalizację spółki zarządzającej Kanałem Sueskim. Dla Londynu i Paryża oznaczało to utratę kontroli nad strategicznym szlakiem morskim i dotkliwy cios w ich międzynarodowe wpływy. W porozumieniu z Izraelem przygotowano interwencję wojskową, która miała wymusić zmianę sytuacji politycznej w Egipcie.

Operacja zakończyła się politycznym niepowodzeniem dawnych europejskich mocarstw. Zarówno Stany Zjednoczone, jak i Związek Radziecki wywierały presję na wycofanie sił interwencyjnych. Kryzys doprowadził również do utworzenia pierwszych sił pokojowych ONZ, które miały nadzorować wycofanie wojsk i stabilizację sytuacji. Suez stał się symbolem końca epoki, w której Londyn i Paryż mogły samodzielnie decydować o losach wielkich obszarów świata.

65 lat temu (1961). Stalin znika z mauzoleum. Związek Radziecki próbuje rozliczyć własnego dyktatora

31 października 1961 roku ciało Józefa Stalina usunięto z mauzoleum Lenina na placu Czerwonym w Moskwie. Jeszcze kilka lat wcześniej Stalin przedstawiany był w Związku Radzieckim jako niemal nieomylny przywódca, ojciec narodów i budowniczy komunistycznego imperium. Po jego śmierci w 1953 roku rozpoczął się jednak proces stopniowego ujawniania części zbrodni i krytyki kultu jednostki. Najważniejszym politycznym impulsem stało się wystąpienie Nikity Chruszczowa podczas XX Zjazdu KPZR w 1956 roku. Usunięcie zwłok Stalina z mauzoleum miało więc znaczenie wyraźnie symboliczne.

Nie oznaczało jednak pełnego rozliczenia systemu. Związek Radziecki pozostawał państwem jednopartyjnym, ograniczającym wolności obywatelskie i kontrolującym podporządkowane sobie kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Destalinizacja przyniosła pewne zmiany, ale nie zakończyła komunistycznej dyktatury. Historia pokazała, że usunięcie dyktatora z pomnika jest znacznie prostsze niż usunięcie skutków jego rządów z życia społeczeństwa.

58 lat temu (1968). Ameryka ogłasza wstrzymanie bombardowań Wietnamu Północnego

31 października 1968 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Lyndon B. Johnson ogłosił całkowite wstrzymanie bombardowań Wietnamu Północnego. Decyzja miała wejść w życie następnego dnia i była próbą przełamania impasu w rozmowach pokojowych. Wojna wietnamska od lat pochłaniała życie żołnierzy i cywilów, wywołując coraz silniejsze protesty społeczne w Stanach Zjednoczonych i na świecie. Johnson liczył, że przerwanie nalotów umożliwi postęp rokowań w Paryżu.

Pokój jednak nie nadszedł szybko. Walki trwały jeszcze przez kilka lat, a amerykańskie wojska wycofywały się stopniowo. W 1975 roku siły komunistycznego Wietnamu Północnego zajęły Sajgon, kończąc wojnę zwycięstwem. 31 października 1968 roku pozostaje jedną z ważnych dat w historii konfliktu, który głęboko zmienił amerykańską politykę, kulturę i społeczne postrzeganie wojny.

42 lata temu (1984). Zamach na Indirę Gandhi. Indie pogrążają się w przemocy

31 października 1984 roku w Nowym Delhi zamordowano premier Indirę Gandhi, jedną z najważniejszych postaci politycznych powojennych Indii. Sprawcami byli dwaj funkcjonariusze jej osobistej ochrony, należący do społeczności sikhijskiej. Zamach miał związek z napięciami, które nasiliły się po operacji wojskowej przeprowadzonej w czerwcu 1984 roku w kompleksie Złotej Świątyni w Amritsarze, najważniejszym miejscu religijnym sikhów.

Śmierć premier wywołała falę przemocy skierowanej przeciwko sikhom, w której zginęły tysiące ludzi. Władzę objął jej syn Rajiv Gandhi. Indira pozostaje postacią niejednoznaczną: z jednej strony była symbolem silnego przywództwa i modernizacji Indii, z drugiej odpowiadała za autorytarne decyzje, szczególnie podczas stanu wyjątkowego w latach siedemdziesiątych. Jej nazwisko nie wynikało z pokrewieństwa z Mahatmą Gandhim, lecz z małżeństwa z Ferozem Gandhim. Historia zamachu przypomina, że konflikty religijne i narodowościowe mogą błyskawicznie przerodzić się w tragedię całych społeczności.

34 lata temu (1992). Jan Paweł II i sprawa Galileusza. Nauka oraz wiara po wiekach sporu

31 października 1992 roku papież Jan Paweł II wygłosił przemówienie do uczestników sesji Papieskiej Akademii Nauk, poświęcając szczególną uwagę sprawie Galileusza. Włoski uczony został w 1633 roku skazany przez inkwizycję za obronę teorii heliocentrycznej, zgodnie z którą Ziemia krąży wokół Słońca. Papież odniósł się do historycznych nieporozumień między przedstawicielami nauki a teologami, wskazując na błędy w interpretacji wyników badań i tekstów religijnych.

Wydarzenie bywa opisywane jako symboliczna rehabilitacja Galileusza, chociaż nie stanowiło prostego, współczesnego procesu sądowego zakończonego uniewinnieniem uczonego. Miało przede wszystkim wymiar historyczny i intelektualny. Dla polskiego czytelnika warto przypomnieć, że w centrum sporu znajdowała się również teoria Mikołaja Kopernika, opublikowana w 1543 roku. Historia Galileusza pokazuje, jak trudne bywają relacje między utrwalonymi przekonaniami a wiedzą, która zmusza do zmiany obrazu świata.

26 lat temu (2000). Trzech ludzi wyrusza na orbitę. Początek nieprzerwanej obecności człowieka na ISS

31 października 2000 roku z kosmodromu Bajkonur wystartował statek Sojuz TM-31, na którego pokładzie znajdowali się członkowie pierwszej stałej załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Byli to amerykański astronauta William Shepherd oraz rosyjscy kosmonauci Siergiej Krikalow i Jurij Gidzenko. Dwa dni później, 2 listopada, załoga dotarła na stację, rozpoczynając okres nieprzerwanej obecności ludzi w tym orbitalnym laboratorium.

ISS stała się jednym z najbardziej niezwykłych przedsięwzięć międzynarodowej współpracy naukowej. Niezależnie od sporów politycznych na Ziemi astronauci i kosmonauci przez kolejne lata prowadzili eksperymenty w warunkach mikrograwitacji, badali organizm człowieka i obserwowali naszą planetę z wysokości kilkuset kilometrów. Start Sojuza TM-31 był początkiem nowego etapu eksploracji kosmosu. Od listopada 2000 roku człowiek nie musiał już każdorazowo zaczynać swojej obecności na orbicie od zera.

18 lat temu (2008). Satoshi Nakamoto ogłasza bitcoina. Pieniądze bez banku centralnego?

31 października 2008 roku osoba lub grupa ukrywająca się pod pseudonimem Satoshi Nakamoto rozesłała do środowiska specjalistów od kryptografii dokument zatytułowany „Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System”. Był to opis elektronicznego systemu płatności, który miał umożliwiać przekazywanie wartości bez konieczności korzystania z centralnego pośrednika finansowego. Rozwiązanie opierało się między innymi na kryptografii, rozproszonej sieci komputerowej i mechanizmie proof of work.

Dokument pojawił się w czasie światowego kryzysu finansowego, kiedy zaufanie do banków i instytucji gospodarczych było poważnie zachwiane. Początkowo interesował stosunkowo niewielkie środowisko programistów i kryptografów. Z czasem stał się podstawą rozwoju rynku kryptowalut, który wywołał zarówno ogromny entuzjazm inwestorów, jak i liczne kontrowersje związane ze spekulacją, bezpieczeństwem oraz zużyciem energii. Tożsamość autora pozostaje niepotwierdzona. 31 października 2008 roku jest jednak jedną z dat symbolizujących początek nowej epoki w finansach cyfrowych.

11 lat temu (2015). Katastrofa nad Synajem. 224 osoby giną w zamachu terrorystycznym

31 października 2015 roku rosyjski samolot pasażerski Airbus A321, wykonujący lot Metrojet 9268 z Szarm el-Szejk do Petersburga, rozbił się nad półwyspem Synaj. Na pokładzie znajdowały się 224 osoby, w tym pasażerowie wracający z wakacji i członkowie załogi. Nikt nie przeżył. Początkowo okoliczności tragedii budziły wiele pytań. Rosyjskie służby śledcze ustaliły następnie, że do katastrofy doprowadziła eksplozja ładunku wybuchowego umieszczonego w samolocie.

Do zamachu przyznała się organizacja terrorystyczna związana z tzw. Państwem Islamskim. Katastrofa wywołała ogromny wstrząs w Rosji i Egipcie, a także poważnie uderzyła w turystykę na Synaju. Wiele państw i przewoźników zmieniło zasady połączeń lotniczych z regionem. Był to kolejny tragiczny przykład tego, że terroryzm może dotknąć ludzi całkowicie niezwiązanych z konfliktami politycznymi, którzy po prostu wracają do domu.

Urodzili się tego dnia

231 lat temu (1795). John Keats. Poeta, który zdążył przeżyć tylko 25 lat

31 października 1795 roku w Londynie urodził się John Keats, jeden z najważniejszych przedstawicieli angielskiego romantyzmu. Jego twórczość, obejmująca między innymi „Odę do słowika” i „Odę do jesieni”, przyniosła niezwykle dojrzałą refleksję nad pięknem, przemijaniem i śmiercią. Keats zmarł na gruźlicę w wieku zaledwie 25 lat, ale pozostawił dorobek, który wpłynął na kolejne pokolenia poetów.

76 lat temu (1950). John Candy. Komik, który potrafił wzruszać

31 października 1950 roku urodził się John Candy, kanadyjski aktor i komik znany z filmów „Wujaszek Buck”, „Samoloty, pociągi i samochody” oraz „Cool Runnings”. Był mistrzem komedii opartej na ciepłym, nieco nieporadnym bohaterze, którego łatwo polubić mimo jego wad. Potrafił jednak nadawać postaciom emocjonalną głębię. Zmarł przedwcześnie w 1994 roku.

65 lat temu (1961). Larry Mullen Jr. Człowiek, od którego zaczęło się U2

31 października 1961 roku urodził się Larry Mullen Jr., perkusista i współzałożyciel zespołu U2. To on w 1976 roku zamieścił szkolne ogłoszenie o poszukiwaniu muzyków, co doprowadziło do powstania jednej z najważniejszych grup rockowych ostatnich pięćdziesięciu lat. Jego oszczędny, charakterystyczny sposób gry stał się istotnym składnikiem brzmienia takich albumów jak „War”, „The Joshua Tree” i „Achtung Baby”.

63 lata temu (1963). Johnny Marr. Gitara, która zmieniła muzykę alternatywną

31 października 1963 roku w Manchesterze urodził się Johnny Marr, gitarzysta i współtwórca The Smiths. Jego jasne, wielowarstwowe partie gitarowe, pełne melodyjnych ozdobników, stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów brytyjskiego indie rocka. Po rozpadzie The Smiths współpracował między innymi z Electronic, The The, Modest Mouse i prowadził działalność solową.

62 lata temu (1964). Marco van Basten. Holenderski artysta futbolu

31 października 1964 roku urodził się Marco van Basten, jeden z najwybitniejszych napastników w historii europejskiej piłki nożnej. Zdobył z reprezentacją Holandii mistrzostwo Europy w 1988 roku, a jego bramka w finale przeciwko Związkowi Radzieckiemu stała się jednym z najpiękniejszych trafień w historii turnieju. W barwach AC Milan trzykrotnie zdobywał Złotą Piłkę, lecz karierę na najwyższym poziomie przerwały mu poważne kontuzje.

29 lat temu (1997). Marcus Rashford. Piłkarz zaangażowany społecznie

31 października 1997 roku urodził się Marcus Rashford, angielski piłkarz, wychowanek Manchesteru United i reprezentant Anglii. Jego znaczenie wykracza poza boisko. Podczas pandemii COVID-19 zaangażował się w kampanię na rzecz zapewnienia posiłków dzieciom z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, przyczyniając się do zmiany decyzji brytyjskich władz dotyczących pomocy żywnościowej.

Odeszli tego dnia

100 lat temu (1926). Harry Houdini. Człowiek, który uciekał ze wszystkiego, poza śmiercią

31 października 1926 roku zmarł Harry Houdini, najsłynniejszy iluzjonista i mistrz ucieczek swoich czasów. Wydostawał się z kajdan, skrzyń, zamkniętych zbiorników z wodą i pozornie niemożliwych pułapek. Przyczyną jego śmierci było zapalenie otrzewnej związane z pęknięciem wyrostka robaczkowego. Uderzenia w brzuch, które otrzymał przed zachorowaniem, stały się częścią legendy, choć ich bezpośredni związek z zapaleniem wyrostka nie został pewnie ustalony. Houdini zasłynął również jako przeciwnik oszustów podających się za osoby zdolne kontaktować się ze zmarłymi.

33 lata temu (1993). River Phoenix. Przedwcześnie przerwana kariera

31 października 1993 roku zmarł River Phoenix, jeden z najbardziej obiecujących aktorów młodego pokolenia Hollywood. Miał zaledwie 23 lata. Zasłynął dzięki rolom w filmach „Stań przy mnie”, „Moje własne Idaho” i „Stracone lata”. Zmarł wskutek przypadkowego przedawkowania narkotyków po zasłabnięciu przed klubem Viper Room w Los Angeles. Jego śmierć stała się symbolem tragicznej strony życia młodych gwiazd filmowych.

6 lat temu (2020). Sean Connery. James Bond, który nie chciał pozostać wyłącznie Bondem

31 października 2020 roku zmarł Sean Connery, szkocki aktor, który stworzył jedną z najbardziej rozpoznawalnych filmowych interpretacji Jamesa Bonda. Jego kariera wykraczała jednak daleko poza serię o agencie 007. Wystąpił między innymi w filmach „Imię róży”, „Nietykalni”, „Indiana Jones i ostatnia krucjata” oraz „Polowanie na Czerwony Październik”. Potrafił nadać postaciom autorytet i charakter jednym spojrzeniem albo krótką, oszczędną kwestią dialogową.

6 lat temu (2020). MF DOOM. Zamaskowany poeta hip-hopu

Tego samego dnia zmarł MF DOOM, właściwie Daniel Dumile, amerykański raper i producent muzyczny brytyjskiego pochodzenia. Słynął z charakterystycznej metalowej maski, gęstych, wielopiętrowych rymów oraz nietypowych podkładów muzycznych. Jego album „Madvillainy”, nagrany wspólnie z producentem Madlibem, należy do najważniejszych płyt alternatywnego hip-hopu XXI wieku. Informację o jego śmierci rodzina ujawniła dopiero 31 grudnia 2020 roku, dwa miesiące po wydarzeniu.

Tego dnia w muzyce

56 lat temu (1970). Led Zeppelin III na szczycie Billboardu. Rock odkrywa folkowe korzenie

31 października 1970 roku album „Led Zeppelin III” dotarł na pierwsze miejsce amerykańskiej listy Billboard 200, rozpoczynając czterotygodniowy pobyt na szczycie. Płyta ukazała się kilka tygodni wcześniej i stanowiła wyraźne odejście od dominującego na dwóch poprzednich albumach ciężkiego blues-rocka. Jimmy Page, Robert Plant, John Paul Jones i John Bonham poszerzyli muzyczny język zespołu o elementy folku, akustycznego rocka i brytyjskiej tradycji muzycznej.

Wśród najbardziej rozpoznawalnych utworów znalazły się „Immigrant Song”, „Since I've Been Loving You”, „Gallows Pole” i „Tangerine”. Ten pierwszy był bezpośrednim, niemal agresywnym rockowym uderzeniem, ale pozostałe kompozycje pokazywały znacznie bardziej zróżnicowane oblicze grupy. Szczególnie niezwykły był kontrast między monumentalnym wokalem Planta a delikatnymi, akustycznymi partiami Page’a.

Początkowo część krytyków odnosiła się do albumu z rezerwą. Oczekiwano kolejnej porcji ciężkiego brzmienia, tymczasem muzycy zaproponowali płytę bardziej wielowarstwową i nastrojową. Z dzisiejszej perspektywy „Led Zeppelin III” stanowi jeden z kluczowych etapów rozwoju zespołu. Bez tej płyty trudno byłoby wyobrazić sobie późniejsze „Stairway to Heaven” i akustyczne fragmenty kolejnych albumów.

52 lata temu (1974). Led Zeppelin zakładają własną wytwórnię. Halloween w jaskiniach

31 października 1974 roku muzycy Led Zeppelin zorganizowali niezwykłe przyjęcie w jaskiniach Chislehurst w hrabstwie Kent, świętując brytyjską premierę działalności własnej wytwórni Swan Song Records. Impreza odbywała się w halloweenowej scenerii i łączyła muzykę z teatralnymi występami, iluzją oraz osobliwymi atrakcjami przygotowanymi dla zaproszonych gości.

W wydarzeniu uczestniczyli między innymi przedstawiciele zespołów Bad Company i The Pretty Things, których wydawnictwa miały ukazywać się pod szyldem nowej wytwórni. Jednym z powodów spotkania była promocja albumu „Silk Torpedo” grupy The Pretty Things.

Powstanie Swan Song było ważnym wydarzeniem w historii przemysłu muzycznego. Zespół znajdujący się u szczytu popularności postanowił zwiększyć niezależność i kontrolę nad własną działalnością wydawniczą. Nie była to oczywiście pierwsza inicjatywa tego rodzaju, ale znakomicie pokazywała rosnącą pozycję wielkich rockowych grup lat siedemdziesiątych.

51 lat temu (1975). Queen wydają „Bohemian Rhapsody”. Sześć minut, które zmieniły muzykę

31 października 1975 roku ukazał się singiel „Bohemian Rhapsody” zespołu Queen, jedna z najbardziej niezwykłych kompozycji w historii muzyki popularnej. Utwór, napisany przez Freddiego Mercury'ego, trwał niemal sześć minut, nie miał tradycyjnego refrenu i łączył kilka skrajnie różnych stylistyk. Rozpoczynał się wielogłosowym śpiewem, przechodził w fortepianową balladę, następnie w operową fantazję i potężne rockowe uderzenie, aby ostatecznie zakończyć się nastrojowym wyciszeniem.

Dla części przedstawicieli przemysłu muzycznego tak rozbudowana piosenka wydawała się ryzykownym przedsięwzięciem. Radiowe przeboje miały być krótkie, łatwe do zapamiętania i oparte na przewidywalnej strukturze. Tymczasem Queen postanowili zignorować niemal wszystkie te reguły.

Produkcja nagrania wymagała wielokrotnego nakładania partii wokalnych i instrumentalnych. Mercury, Brian May, Roger Taylor i John Deacon stworzyli kompozycję, która przypominała miniaturową rockową operę. Towarzyszący jej film promocyjny, wykorzystujący charakterystyczne ujęcia twarzy muzyków i efekty wizualne, odegrał ważną rolę w rozwoju nowoczesnego teledysku.

„Bohemian Rhapsody” przez dziewięć tygodni zajmowała pierwsze miejsce brytyjskiej listy przebojów. Ponownie dotarła na szczyt po śmierci Freddiego Mercury'ego w 1991 roku. Jej znaczenie wykracza jednak poza statystyki. Utwór udowodnił, że muzyka popularna nie musi rezygnować z ambicji kompozytorskich, aby zdobyć milionową publiczność.

35 lat temu (1991). Nirvana gra w Seattle. Grunge jeszcze nie wie, że właśnie zdobywa świat

31 października 1991 roku Nirvana wystąpiła w Paramount Theatre w Seattle, dając koncert, który stał się jednym z najlepiej udokumentowanych występów w historii zespołu. Od premiery albumu „Nevermind” minęło zaledwie pięć tygodni. Kurt Cobain, Krist Novoselic i Dave Grohl znajdowali się w momencie gwałtownego wzrostu popularności, który wkrótce miał zmienić muzyczny krajobraz całej dekady.

Koncert zarejestrowano na taśmie filmowej 16 mm. Na scenie zabrzmiały między innymi „Smells Like Teen Spirit”, „Lithium”, „Drain You”, „About a Girl”, „Breed” i „Territorial Pissings”. Nagranie zachowało energię zespołu, który wciąż funkcjonował bardziej jak grupa alternatywnych muzyków niż światowa gwiazda rocka.

Występ został po latach wydany jako „Live at the Paramount” i pozostaje znakomitym dokumentem narodzin fenomenu grunge'u. Słychać w nim surowość punk rocka, melodyjną wrażliwość Cobaina i niezwykle dynamiczną grę Grohla. Jest również coś przejmującego w świadomości, że największy sukces Nirvany dopiero nadchodził, a wraz z nim presja, której lider zespołu nie zdołał ostatecznie udźwignąć.

15 lat temu (2011). Florence + The Machine i „Ceremonials”. Wielka muzyka w czasach niewielkich głośników

31 października 2011 roku na części europejskich rynków ukazał się album „Ceremonials” zespołu Florence + The Machine, drugi studyjny krążek formacji prowadzonej przez Florence Welch. Daty premier różniły się między krajami; w części źródeł pojawia się 28 października, natomiast na innych rynkach album wydano właśnie 31 października.

Album rozwijał pomysły zaprezentowane na debiutanckim „Lungs”, ale nadawał im znacznie bardziej monumentalną formę. Fortepiany, potężna perkusja, chóralne partie wokalne i orkiestracyjne aranżacje tworzyły przestrzeń, w której głos Welch mógł brzmieć niemal jak instrument operowy.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „Shake It Out”, „What the Water Gave Me”, „No Light, No Light”, „Never Let Me Go” i „Spectrum”. Szczególnie mocno wybrzmiewały motywy winy, oczyszczenia, miłości i duchowego niepokoju.

„Ceremonials” zdobył pierwsze miejsce brytyjskiej listy albumów i ugruntował pozycję zespołu jako jednego z najciekawszych przedstawicieli ambitnego popu XXI wieku. To płyta, której najlepiej słucha się głośno i w całości, ponieważ jej prawdziwą siłą nie jest pojedynczy przebój, lecz potężna, konsekwentnie budowana atmosfera.

Tego dnia w sporcie

27 lat temu (1999). Mika Häkkinen wygrywa w Japonii. Drugi tytuł mistrza świata

31 października 1999 roku Mika Häkkinen wygrał Grand Prix Japonii na torze Suzuka, zapewniając sobie drugi z rzędu tytuł mistrza świata Formuły 1. Fin startował z drugiego pola, za Michaelem Schumacherem, ale znakomicie ruszył i objął prowadzenie już na początku wyścigu. Nie oddał go do mety, kończąc rywalizację przed Schumacherem i Eddiem Irvine'em.

Sezon 1999 był wyjątkowo emocjonujący. Ferrari marzyło o odzyskaniu mistrzostwa świata kierowców, którego nie zdobywało od 1979 roku. Poważny wypadek Schumachera podczas Grand Prix Wielkiej Brytanii zmienił przebieg rywalizacji, a głównym kandydatem zespołu do tytułu został Irvine. Ostatecznie to Häkkinen potrafił zachować najwięcej zimnej krwi w decydującym momencie. Jego zwycięstwo pozostaje jednym z najważniejszych wydarzeń końca lat dziewięćdziesiątych w Formule 1.

11 lat temu (2015). Nowa Zelandia mistrzem świata. All Blacks przechodzą do historii rugby

31 października 2015 roku reprezentacja Nowej Zelandii pokonała Australię 34:17 w finale Pucharu Świata w rugby, rozegranym na londyńskim stadionie Twickenham. All Blacks zostali pierwszą drużyną, która obroniła mistrzowski tytuł, i pierwszą reprezentacją z trzema triumfami w historii turnieju.

Bohaterami zwycięskiej drużyny byli między innymi Dan Carter, Ma'a Nonu i Richie McCaw. Nowozelandczycy prowadzili w drugiej połowie 21:3, ale Australijczycy zdołali zmniejszyć straty i przywrócić emocje. W decydującym fragmencie spotkania Carter odzyskał kontrolę nad wynikiem, a przyłożenie Beaudenа Barretta przypieczętowało zwycięstwo.

Finał był znakomitym pokazem sportowej konsekwencji i doświadczenia. Potwierdził również wyjątkową pozycję rugby w kulturze Nowej Zelandii, gdzie reprezentacja narodowa stanowi jeden z najważniejszych symboli wspólnoty.

Sport dziś. Lechia Tomaszów podejmuje Wigry Suwałki

W sobotę, 31 października 2026 roku, Lechia Tomaszów Mazowiecki zmierzy się z Wigrami Suwałki w spotkaniu 15. kolejki pierwszej grupy III ligi. Według klubowego kalendarza początek meczu zaplanowano na godzinę 12.00.

To jedno z najtrudniejszych spotkań tomaszowskiej drużyny tej jesieni. Wigry są jednym z czołowych zespołów ligi, natomiast Lechia walczy o poprawę swojej sytuacji. Historia ostatnich bezpośrednich pojedynków przemawia za drużyną z Suwałk. Tomaszowianie przegrali wszystkie cztery dotychczasowe spotkania z tym rywalem, zdobywając łącznie dwa gole i tracąc dziewięć.

Dzisiaj kibice mogą również śledzić kwalifikacje do Grand Prix Meksyku Formuły 1. Na torze Autódromo Hermanos Rodríguez trzeci trening zaplanowano na 18.30 czasu polskiego, a kwalifikacje na 22.00. Wyścig odbędzie się w niedzielę, 1 listopada.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

84 lata temu (1942). Likwidacja tomaszowskiego getta. Kilka dni, które zniszczyły wielopokoleniową społeczność

31 października 1942 roku Tomaszów Mazowiecki znajdował się w centrum jednej z największych tragedii swojej historii. Niemieccy okupanci prowadzili likwidację miejscowego getta, deportując jego mieszkańców do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. W opracowaniach historycznych pojawiają się niewielkie rozbieżności dotyczące dokładnego początku i końca głównej akcji. Wirtualny Sztetl podaje okres od 31 października do 2 listopada 1942 roku, natomiast inne źródła wskazują, że działania likwidacyjne rozpoczęły się już 30 października. Nie zmienia to zasadniczego faktu: ostatnie dni października i początek listopada przyniosły niemal całkowite zniszczenie żydowskiej społeczności Tomaszowa.

Niemieccy żołnierze i funkcjonariusze aparatu okupacyjnego wypędzali ludzi z domów, gromadzili ich w wyznaczonych miejscach i kierowali do transportów kolejowych. Rodziny były rozdzielane, a osoby starsze, chore lub niezdolne do marszu mordowano również na miejscu. Deportowanych wieziono do Treblinki, jednego z głównych ośrodków niemieckiej operacji zagłady Żydów prowadzonej pod kryptonimem „Reinhardt”.

Przed wojną Tomaszów Mazowiecki był miastem wielokulturowym, którego rozwój przemysłowy, handlowy i społeczny w znacznym stopniu współtworzyli mieszkańcy pochodzenia żydowskiego. W getcie znalazło się kilkanaście tysięcy osób, zarówno przedwojennych tomaszowian, jak i Żydów przesiedlonych z pobliskich miejscowości. W marcu 1941 roku przebywało w nim ponad 15 tysięcy ludzi. Z czasem warunki życia stawały się coraz bardziej dramatyczne. Głód, epidemie, przymus pracy i terror towarzyszyły mieszkańcom każdego dnia.

Niemcy prowadzili również systematyczne akcje wymierzone przeciwko poszczególnym grupom społecznym. Mordowano żydowskich działaczy politycznych, przedstawicieli inteligencji, lekarzy, nauczycieli i rzemieślników. W maju 1942 roku przeprowadzono jedną z krwawych akcji przeciwko miejscowej Radzie Starszych. Likwidacja getta na przełomie października i listopada była kulminacją procesu prześladowań, który trwał od początku okupacji.

Dzień wcześniej wzięli ślub. Halina i Henryk w świecie, który właśnie ginął

Szczególnie przejmujący wymiar wydarzeniom z 31 października nadaje historia, którą przypomnieliśmy wczoraj na łamach NaszTomaszow.pl.

30 października 1942 roku o godzinie 17.00 Halina Aronson i Henryk Bierzyński, oboje mający po 22 lata, zawarli religijny związek małżeński. Ich ślubu udzielił Icek Warszawski, związany z miejscowym rabinatem. Fakt ten został potwierdzony zachowanym zapisem w księdze małżeństw, sporządzonym 21 listopada 1942 roku. Dokument udostępnił po latach Tony Bernard, syn Henryka.

Trudno wyobrazić sobie dramatyczniejszy kontrast. Dwoje młodych ludzi podejmowało decyzję o wspólnym życiu w chwili, gdy niemiecka machina zagłady przystępowała do zniszczenia świata, w którym oboje dorastali. Byli związani z Tomaszowem, mieli wspomnienia szkolnych lat, zainteresowania i plany na przyszłość. Wojna odebrała im możliwość normalnego życia, ale nie zdołała odebrać potrzeby bliskości.

Henryk przeżył wojnę. Halina została deportowana do niemieckich obozów i zmarła w 1945 roku, niedługo po wyzwoleniu obozu Neustadt-Glewe. Ich historia przetrwała w rodzinnych dokumentach, wspomnieniach i badaniach historycznych. W 2025 roku stała się również podstawą spektaklu „Halinka”, przygotowanego w Tomaszowie Mazowieckim przez Fundację Pasaże Pamięci i młodzież I Liceum Ogólnokształcącego.

Dla historii naszego miasta jest to świadectwo szczególne. Pokazuje, że za wielkimi liczbami ofiar kryją się ludzie, którzy mieli własne imiona, rodziny, marzenia i uczucia.

Getto zostało zniszczone, ale terror trwał nadal

Główna akcja deportacyjna nie oznaczała jeszcze natychmiastowego zakończenia wszystkich form przymusowego odosobnienia Żydów w Tomaszowie Mazowieckim. Niemcy pozostawili niewielką grupę osób przeznaczonych do pracy przymusowej. Według danych przytaczanych przez Wirtualny Sztetl było to około 920 osób. Zorganizowany dla nich obóz pracy istniał jeszcze w 1943 roku, a jego więźniów kierowano następnie do innych ośrodków przymusowej pracy, między innymi w Starachowicach.

Wojna niemal całkowicie zniszczyła żydowskie życie Tomaszowa. Zniknęły rodziny, organizacje społeczne, instytucje religijne, szkoły i środowiska zawodowe, które przez pokolenia współtworzyły gospodarkę oraz kulturę miasta. Wraz z ludźmi zniknęła ogromna część lokalnej pamięci.

Dlatego 31 października 1942 roku nie jest wyłącznie kolejną datą w kalendarium okupacyjnym. To jedna z tych rocznic, które powinny skłaniać do refleksji nad odpowiedzialnością za zachowanie historii wszystkich mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego.

108 lat temu Kraków był już wolny. Tomaszów na niepodległość musiał jeszcze zaczekać

Dzisiejsze kalendarium przynosi również ciekawe porównanie z rokiem 1918. Kiedy 31 października polscy żołnierze przejmowali władzę w Krakowie, Tomaszów Mazowiecki nadal pozostawał pod okupacją niemiecką. Nasze miasto znajdowało się wtedy w granicach Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, utworzonego przez niemieckie władze okupacyjne podczas pierwszej wojny światowej.

Według opracowania Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, do rozbrojenia niemieckiego garnizonu doszło dopiero 12 listopada 1918 roku. Uczestniczyli w nim członkowie tomaszowskiej kompanii Polskiej Organizacji Wojskowej i Milicji Ludowej. Akcją dowodził Michał Maćkowiak, a ważną rolę odegrał również Roman Tuchowski, związany wcześniej z ruchem skautowym, Legionami Polskimi i działalnością konspiracyjną.

Polacy rozbroili Niemców stacjonujących przy dzisiejszej ulicy Ignacego Mościckiego, a następnie na dworcu kolejowym. W mieście trwały także spory o kształt przyszłej władzy. 11 listopada utworzono Radę Delegatów Robotniczych, która następnego dnia przejęła kompetencje od Rady Miejskiej. W grudniu, po interwencji administracji państwowej, władzę ponownie objęła Rada Miejska.

To ważne przypomnienie, że niepodległość Polski w 1918 roku nie była pojedynczym wydarzeniem odbywającym się równocześnie we wszystkich miastach. Odzyskiwanie państwowości stanowiło proces, w którym uczestniczyły lokalne społeczności, organizacje wojskowe, robotnicy i samorządowcy.

W Krakowie biało-czerwone flagi zawisły już 31 października. W Tomaszowie trzeba było poczekać jeszcze dwanaście dni.

Tomaszów Mazowiecki. Miasto, którego historia wymaga pamięci

Dzisiejsza data łączy dwa wydarzenia odległe od siebie o 24 lata, ale należące do najważniejszych doświadczeń polskiego XX wieku. W 1918 roku Polacy odzyskiwali własne państwo. W 1942 roku niemieccy okupanci niszczyli żydowską społeczność jednego z jego miast.

Obie historie dotyczą Tomaszowa Mazowieckiego, choć każda z nich niesie zupełnie inne przesłanie. Pierwsza opowiada o nadziei, odwadze i odzyskiwanej wolności. Druga o nienawiści, bezbronności i zagładzie.

Pamięć historyczna wymaga uczciwego spojrzenia na oba doświadczenia. Nie można opowiadać wyłącznie o wielkich zwycięstwach, pomijając tragedie sąsiadów, którzy przez pokolenia mieszkali przy tych samych ulicach, pracowali w tych samych fabrykach i współtworzyli życie miasta.

Tomaszów Mazowiecki ma historię znacznie bogatszą niż katalog zabytków, nazwisk fabrykantów i kolejnych zmian administracyjnych. Jej największą wartością pozostają losy ludzi, którzy tutaj żyli. Właśnie dlatego rocznice takie jak 31 października wymagają nie tylko pamięci, ale także systematycznych badań, edukacji i troski o zachowane świadectwa.

31 października w historii pokazuje, jak wiele może zmienić jeden dzień. W 1517 roku Marcin Luter zapoczątkował proces, który rozbił religijną jedność zachodniego chrześcijaństwa. W 1918 roku Kraków zrzucał symbole zaborczej władzy. W 1956 roku dawne europejskie mocarstwa próbowały jeszcze rozstrzygać konflikty przy użyciu siły, a w 2008 roku tajemniczy autor przedstawił pomysł cyfrowego pieniądza funkcjonującego poza tradycyjnym systemem bankowym.

W muzyce Queen stworzyli utwór, który nie poddawał się radiowym regułom, Led Zeppelin poszerzali granice rocka, a Nirvana grała jeden z koncertów dokumentujących narodziny nowej epoki muzycznej. W sporcie Mika Häkkinen zdobywał mistrzostwo świata, a reprezentacja Nowej Zelandii zapisywała kolejny wielki rozdział w historii rugby.

Ale dla mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego to przede wszystkim rocznica dramatycznych wydarzeń jesieni 1942 roku.

Historia potrafi być bezlitosna. Czasem zapisuje wielkie idee, wynalazki i triumfy. Innym razem pozostawia po sobie puste domy, zniszczone rodziny i nazwiska ludzi, którzy nie doczekali końca wojny.

Warto pamiętać o jednych i drugich. Bo historia naszego miasta jest częścią historii świata.

Dziś mamy piątek, 30 października 2026 roku. To 303. dzień roku, a do jego zakończenia pozostały 62 dni. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.30, a zachodzi o 16.17. Dzień trwa zaledwie 9 godzin i 47 minut. Jesień coraz wyraźniej zabiera nam światło, za to wieczorom pozostawia więcej czasu na książki, muzykę i wspomnienia.

Imieniny obchodzą między innymi Edmund, Przemysław, Zenobia, Klaudiusz i German.

30 października kończy się obchodzony pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych Tydzień Rozbrojenia, który rozpoczyna się 24 października. To znaczący kontekst dla dzisiejszej rocznicy eksplozji największej bomby atomowej w historii. W Rosji przypada natomiast Dzień Pamięci Ofiar Represji Politycznych, upamiętniający ludzi prześladowanych i mordowanych przez aparat państwowy, przede wszystkim w czasach sowieckich.

Kalendarium historyczne

121 lat temu (1905). Car obiecuje wolność. Rewolucja wymusza ustępstwa

30 października 1905 roku car Mikołaj II ogłosił Manifest październikowy, dokument, który miał powstrzymać rewolucję ogarniającą Imperium Rosyjskie. Według obowiązującego wówczas w Rosji kalendarza juliańskiego był to 17 października. Manifest zapowiadał wolności obywatelskie oraz poszerzenie uprawnień Dumy Państwowej. Nie oznaczał jednak końca samowładztwa ani rzeczywistego wprowadzenia demokracji parlamentarnej. Dla mieszkańców Królestwa Polskiego wydarzenie miało szczególne znaczenie, ponieważ rewolucja 1905 roku objęła również Warszawę, Łódź i liczne ośrodki przemysłowe. Robotnicy domagali się lepszych warunków pracy, a działacze polityczni praw narodowych i obywatelskich. Carskie obietnice szybko zderzyły się z represjami, ale doświadczenia tamtej rewolucji pozostawiły trwały ślad w polskim ruchu społecznym i niepodległościowym.

108 lat temu (1918). Kraków przestaje słuchać Wiednia. Niepodległość zaczyna się przed 11 listopada

30 października 1918 roku w Krakowie rozpoczęła się akcja przejmowania władzy z rąk austriackich, która następnego dnia doprowadziła do wyzwolenia miasta. Polscy politycy powołali dwa dni wcześniej Polską Komisję Likwidacyjną, mającą przejąć administrację Galicji od rozpadającej się monarchii Habsburgów. W skład kierownictwa Komisji wchodzili przedstawiciele różnych ugrupowań, między innymi Wincenty Witos, Ignacy Daszyński i Aleksander Skarbek. Wieczorem 30 października polscy żołnierze pod dowództwem porucznika Antoniego Stawarza zajęli dworzec kolejowy w Płaszowie i rozpoczęli rozbrajanie austriackich posterunków. 31 października nad Krakowem zaczęły dominować polskie barwy, a administracja i wojsko przechodziły pod polskie zwierzchnictwo.

Odzyskanie niepodległości w 1918 roku nie było jednym wydarzeniem zamkniętym w dacie 11 listopada. Było procesem, który rozgrywał się w różnych miastach i regionach, czasami zanim ktokolwiek zdążył sporządzić oficjalny dokument. Krakowskie wydarzenia przypominają, że odrodzona Polska powstawała zarówno dzięki dyplomacji, jak i decyzjom ludzi gotowych w odpowiedniej chwili działać.

108 lat temu (1918). Rozejm w Mudros. Imperium Osmańskie wychodzi z wojny

30 października 1918 roku przedstawiciele Imperium Osmańskiego podpisali z aliantami rozejm w Mudros, kończący udział tego państwa w pierwszej wojnie światowej. Porozumienie zawarto na pokładzie brytyjskiego okrętu HMS „Agamemnon”. Osmanowie, wyczerpani wojną i klęskami militarnymi, musieli zgodzić się na bardzo daleko idące ustępstwa, między innymi dotyczące kontroli strategicznych cieśnin i demobilizacji sił zbrojnych. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego pokoju na Bliskim Wschodzie. Kolejne lata przyniosły okupację części ziem osmańskich, konflikty narodowe i wojnę o niepodległość Turcji. W 1923 roku powstała Republika Turcji pod przywództwem Mustafy Kemala Atatürka. Rozejm w Mudros był więc nie tylko zakończeniem jednego konfliktu, ale również początkiem głębokiej przebudowy politycznej regionu, której konsekwencje odczuwalne są do dzisiaj.

104 lata temu (1922). Mussolini przejmuje władzę. Początek faszystowskiej dyktatury

30 października 1922 roku Benito Mussolini stanął na czele włoskiego rządu, po tym jak król Wiktor Emanuel III powierzył mu misję jego utworzenia. Decyzję poprzedził marsz faszystów na Rzym, będący demonstracją siły ruchu, który wykorzystywał powojenny kryzys gospodarczy, strach przed rewolucją i słabość systemu parlamentarnego. Mussolini nie zdobył władzy w wyniku samodzielnego zwycięstwa militarnego nad państwem. Otrzymał ją dzięki decyzji monarchy, a następnie stopniowo likwidował mechanizmy demokratycznej kontroli. W kolejnych latach zakazano działalności opozycji, ograniczono wolność prasy i stworzono dyktaturę jednej partii. Włoski faszyzm stał się inspiracją dla innych ruchów autorytarnych w Europie. Historia dojścia Mussoliniego do władzy przypomina, że demokracja może upadać nie tylko wskutek zamachu stanu, lecz również wtedy, gdy legalne instytucje przekazują władzę ludziom zamierzającym je zniszczyć.

88 lat temu (1938). Marsjanie atakują Amerykę. Orson Welles i potęga radiowej iluzji

30 października 1938 roku amerykańska stacja CBS nadała słuchowisko „Wojna światów” w reżyserii Orsona Wellesa. Adaptacja powieści Herberta George’a Wellsa została przygotowana tak, aby przypominała prawdziwy program radiowy przerywany pilnymi komunikatami o inwazji przybyszów z Marsa. W epoce, gdy radio było podstawowym źródłem informacji dla milionów ludzi, zastosowana forma okazała się niezwykle sugestywna. Część słuchaczy rzeczywiście uznała fikcyjne doniesienia za prawdziwe. Wbrew utrwalonej legendzie nie ma jednak podstaw, aby mówić o powszechnej, ogólnokrajowej panice obejmującej miliony Amerykanów. Rozmiary zamieszania zostały później mocno wyolbrzymione.

Dzisiaj radiowa „Wojna światów” Orsona Wellesa brzmi jak zapowiedź problemów współczesnego internetu. Wystarczy atrakcyjna forma, wiarygodny ton i odpowiednio dobrany kontekst, aby odbiorca pomylił fikcję z informacją. Różnica polega na tym, że w 1938 roku do stworzenia takiego złudzenia potrzebne było profesjonalne studio radiowe. Dzisiaj niekiedy wystarcza telefon i kilka minut pracy.

79 lat temu (1947). Porozumienie GATT. Świat szuka sposobu na uniknięcie kolejnej gospodarczej katastrofy

30 października 1947 roku w Genewie podpisano Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu, znany jako GATT. Po dwóch wojnach światowych państwa szukały sposobów odbudowy międzynarodowej wymiany gospodarczej i ograniczenia protekcjonizmu. Rozbudowane bariery celne, rywalizacja gospodarcza i kryzysy lat międzywojennych pokazały, że izolowanie rynków potrafi pogłębiać międzynarodowe napięcia. GATT zakładał stopniowe obniżanie ceł i tworzenie przewidywalniejszych zasad handlu. Nie zakończył sporów między państwami ani nie wyeliminował nierówności gospodarczych, ale stworzył fundament długofalowej współpracy. W 1995 roku jego dorobek stał się jedną z podstaw powołanej Światowej Organizacji Handlu – WTO. Dzisiejsze dyskusje o wojnach celnych i bezpieczeństwie łańcuchów dostaw pokazują, że problem podjęty w Genewie pozostaje nadzwyczaj aktualny.

76 lat temu (1950). Państwo sięga do kieszeni obywateli. Reforma, która zabrała oszczędności

30 października 1950 roku w Polsce rozpoczęła się komunistyczna wymiana pieniędzy. Władze przygotowały operację w tajemnicy, a obywatelom pozostawiono bardzo krótki czas na zamianę starych banknotów na nowe. Oficjalnie reforma miała służyć uporządkowaniu systemu pieniężnego i walce ze spekulacją. W praktyce stała się sposobem na odebranie części prywatnego majątku społeczeństwu.

Gotówkę wymieniano według przelicznika 100 starych złotych za 1 nowy, podczas gdy pensje i ceny przeliczano zasadniczo w relacji 100 do 3. Oznaczało to, że obywatel przechowujący oszczędności w banknotach tracił około dwóch trzecich ich realnej wartości. Szczególnie dotkliwie uderzało to w osoby nieufające instytucjom państwowym i gromadzące pieniądze w domu. Wymianę można było przeprowadzić jedynie do 8 listopada.

Trudno znaleźć bardziej wymowny obraz stalinowskiej rzeczywistości: człowiek przez lata odkłada pieniądze na mieszkanie, wyposażenie domu czy edukację dzieci, a administracyjna decyzja w jednej chwili zmienia wartość jego pracy. Reforma walutowa z 1950 roku pozostawiła w pamięci społecznej głęboki ślad nieufności wobec państwa i jego finansowych obietnic.

75 lat temu (1951). Powstają prawne podstawy Polskiej Akademii Nauk

30 października 1951 roku uchwalono ustawę o Polskiej Akademii Nauk, tworząc podstawy prawne instytucji, która miała organizować i koordynować działalność naukową w powojennej Polsce. Sama Akademia rozpoczęła właściwą działalność organizacyjną w 1952 roku. Tworzenie nowego systemu nauki odbywało się w realiach stalinowskiej kontroli politycznej, która nie pozostawała bez wpływu na uczelnie, instytuty i kariery badaczy. Jednocześnie w strukturach PAN rozwijano badania matematyczne, przyrodnicze, techniczne i humanistyczne, a instytuty Akademii stały się miejscem wielu ważnych osiągnięć naukowych. Po 1989 roku instytucja funkcjonowała już w całkowicie odmiennej rzeczywistości ustrojowej. 75. rocznica uchwalenia ustawy o PAN przypomina więc także historię trudnej relacji między nauką, polityką i niezależnością badań.

70 lat temu (1956). Budapeszt odzyskuje nadzieję. Na kilka dni

30 października 1956 roku rewolucja węgierska weszła w fazę pozornego zwycięstwa. Po dniach walk wojska sowieckie rozpoczęły wycofywanie się z Budapesztu, a rząd Imre Nagya zapowiadał głębokie przemiany polityczne. Na ulicach stolicy Węgier pojawiła się nadzieja, że kraj zdoła wyrwać się spod komunistycznej dyktatury i sowieckiej dominacji. Ta nadzieja trwała jednak bardzo krótko. 4 listopada 1956 roku Armia Radziecka rozpoczęła nową, wielką interwencję, brutalnie tłumiąc powstanie. Tysiące ludzi zginęły lub zostały ranne, a ogromna liczba Węgrów opuściła kraj. W Polsce wydarzenia te obserwowano z wyjątkowym zainteresowaniem, ponieważ również tutaj Październik 1956 przyniósł nadzieje na liberalizację systemu. Los Budapesztu pokazał dramatycznie, jak wąskie były granice niezależności państw podporządkowanych Moskwie.

65 lat temu (1961). Car-bomba. Człowiek tworzy największą eksplozję nuklearną w historii

30 października 1961 roku Związek Radziecki przeprowadził próbę największej bomby jądrowej, jaką kiedykolwiek zdetonowano. Ładunek znany jako Car-bomba eksplodował nad archipelagiem Nowa Ziemia. Jego moc wyniosła około 50 megaton trotylu, wielokrotnie więcej niż moc bomb zrzuconych na Hiroszimę i Nagasaki. Eksplozja była przede wszystkim demonstracją potęgi militarnej ZSRR w okresie wyjątkowo ostrego konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi. Nie istniał racjonalny cel wojskowy wymagający użycia broni o tak ogromnej sile niszczenia. Próba pokazała natomiast, do jakiego stopnia zimnowojenny wyścig zbrojeń przekroczył granice wyobraźni.

Car-bomba z 1961 roku pozostaje symbolem paradoksu epoki atomowej: państwa tworzyły broń, której użycie mogło oznaczać katastrofę także dla zwycięzcy. Z dzisiejszej perspektywy szczególnie wymownie brzmi fakt, że rocznica eksplozji przypada w ostatnim dniu Tygodnia Rozbrojenia ONZ.

42 lata temu (1984). Ciało księdza Popiełuszki zostaje odnalezione. Polska poznaje rozmiary zbrodni

30 października 1984 roku z wód zbiornika na Wiśle koło Włocławka wydobyto ciało księdza Jerzego Popiełuszki, kapelana warszawskich środowisk robotniczych i jednego z najważniejszych symboli pokojowego oporu wobec komunistycznej dyktatury. Duchowny został porwany 19 października przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Jego śmierć była rezultatem brutalnej zbrodni dokonanej przez ludzi należących do aparatu państwowego.

Ksiądz Jerzy Popiełuszko zasłynął przede wszystkim z odprawianych w kościele św. Stanisława Kostki w Warszawie Mszy za Ojczyznę. W kazaniach podkreślał godność człowieka, potrzebę prawdy i moralne znaczenie sprzeciwu wobec przemocy. Stał się dla komunistycznych władz osobą niewygodną, ponieważ jego słowa docierały daleko poza kościelne mury.

Odnalezienie ciała duchownego wywołało wstrząs społeczny. Jego pogrzeb 3 listopada zamienił się w wielką manifestację religijną i patriotyczną. Sprawców osądzono, ale sprawa odpowiedzialności osób stojących wyżej w strukturach komunistycznego aparatu władzy pozostawała przedmiotem śledztw i sporów.

Trzeba wyraźnie odróżnić datę odnalezienia ciała – 30 października – od daty porwania, 19 października. Męczeństwo księdza Popiełuszki jest jednym z najważniejszych świadectw przemocy politycznej ostatniej dekady PRL.

37 lat temu (1989). „300 mil do nieba”. Film o wolności, za którą płaci się dzieciństwem

30 października 1989 roku odbyła się warszawska premiera filmu „300 mil do nieba” w reżyserii Macieja Dejczera. Obraz, inspirowany autentyczną historią dwóch braci uciekających z Polski na Zachód, stał się jednym z najbardziej poruszających filmowych rozliczeń z realiami schyłkowego PRL. Bohaterowie podejmują niebezpieczną podróż, ponieważ wierzą, że poza granicami kraju czeka na nich życie z większymi możliwościami. Ich decyzja staje się jednak dramatyczną próbą rodzinnych więzi.

Film powstawał w chwili, gdy system komunistyczny chylił się ku upadkowi. Pokazywał rzeczywistość, która właśnie odchodziła, ale jej konsekwencje nadal dotykały milionów Polaków. „300 mil do nieba” pozostaje opowieścią nie tylko o emigracji, lecz także o cenie wolności, samotności i moralnej odpowiedzialności dorosłych za los dzieci. Jego siła polega na unikaniu łatwego sentymentalizmu.

31 lat temu (1995). Quebec o włos od niepodległości. Kanada przeżywa polityczny thriller

30 października 1995 roku mieszkańcy Quebecu głosowali w referendum dotyczącym suwerenności tej kanadyjskiej prowincji. Wynik był niezwykle wyrównany: 50,58 proc. głosujących odrzuciło projekt secesji. Różnica pomiędzy zwolennikami a przeciwnikami oddzielenia się od Kanady wyniosła zaledwie kilkadziesiąt tysięcy głosów. Referendum pokazało głębokie podziały dotyczące języka, kultury, tożsamości narodowej i przyszłości państwa. Quebec, w którym dominuje język francuski, od dawna posiada silne poczucie odrębności od anglojęzycznej części Kanady. Przegrana separatystów nie zakończyła całkowicie dyskusji o niezależności, ale uniemożliwiła przeprowadzenie planowanego procesu politycznego. Referendum w Quebecu w 1995 roku pozostaje jednym z najbardziej wyrazistych przykładów, jak niewiele głosów może zadecydować o losach wielkiego państwa.

21 lat temu (2005). Odbudowana Frauenkirche. Drezno odzyskuje symbol miasta

30 października 2005 roku uroczyście poświęcono odbudowany kościół Najświętszej Marii Panny – Frauenkirche – w Dreźnie. Świątynia została zniszczona podczas alianckich bombardowań miasta w lutym 1945 roku, a jej ruiny przez dziesięciolecia przypominały o tragedii wojny. Po zjednoczeniu Niemiec rozpoczęto wielką akcję odbudowy, finansowaną także dzięki międzynarodowym darowiznom. Przy rekonstrukcji wykorzystywano ocalałe fragmenty oryginalnych kamieni, zachowując pamięć o zniszczonym zabytku.

Drezdeńska Frauenkirche stała się symbolem pojednania, szczególnie ważnym dla Niemców i Brytyjczyków. Historia jej odbudowy pokazuje, że zabytki bywają czymś więcej niż wartościowymi budynkami. Przechowują pamięć o wojnie, winie, cierpieniu i możliwości rozpoczęcia nowego rozdziału.

11 lat temu (2015). Pożar klubu Colectiv. Koncert zmienia się w narodową tragedię

30 października 2015 roku w bukareszteńskim klubie Colectiv wybuchł pożar podczas koncertu rumuńskiej grupy Goodbye to Gravity. W trakcie występu zastosowano efekty pirotechniczne, które doprowadziły do zapalenia się łatwopalnych materiałów znajdujących się wewnątrz obiektu. Ogień rozprzestrzenił się bardzo szybko, a tłum miał ogromne trudności z opuszczeniem budynku. W samej katastrofie oraz wskutek odniesionych obrażeń zginęły 64 osoby. W późniejszych obchodach pamięci wspominano również 65. ofiarę, doliczając jednego z ocalałych, który zmarł w 2017 roku.

Po tragedii Rumuni wyszli na ulice, domagając się wyjaśnienia zaniedbań i odpowiedzialności urzędników. Protesty przyczyniły się do dymisji rządu premiera Victora Ponty. Katastrofa w klubie Colectiv stała się symbolem nie tylko błędów w zakresie bezpieczeństwa pożarowego, lecz także społecznego sprzeciwu wobec korupcji i nieskuteczności instytucji państwa.

Urodzili się tego dnia

John Adams (1735–1826). Jeden z ojców amerykańskiej państwowości

30 października 1735 roku urodził się John Adams, uczestnik walk o niepodległość Stanów Zjednoczonych i drugi prezydent tego państwa. Był jednym z polityków kształtujących amerykański system republikański oraz relacje pomiędzy władzą wykonawczą i ustawodawczą. Jego życie obejmowało niezwykłą przemianę trzynastu brytyjskich kolonii w samodzielne państwo.

Maria Kuncewiczowa (1895–1989). Pisarka, która potrafiła opowiadać o najtrudniejszych emocjach

30 października 1895 roku urodziła się Maria Kuncewiczowa, autorka powieści „Cudzoziemka”, jednego z najważniejszych polskich utworów psychologicznych okresu międzywojennego. Pisarka analizowała ludzką pamięć, niespełnione ambicje, rodzinne konflikty i konsekwencje emocjonalnych zranień. Jej twórczość dowodziła, że literatura może być równie dociekliwa jak psychologia, a przy tym znacznie bardziej przejmująca.

Wanda Błeńska (1911–2014). Polska lekarka, która poświęciła życie chorym na trąd

30 października 1911 roku urodziła się Wanda Błeńska, wybitna polska lekarka i misjonarka świecka, przez wiele lat pracująca w Ugandzie. Zajmowała się leczeniem osób dotkniętych trądem, chorobą szczególnie silnie obciążoną społecznym wykluczeniem i lękiem. Jej działalność wykraczała poza medycynę, ponieważ była również walką o godność ludzi traktowanych niekiedy jak osoby drugiej kategorii.

Andrzej Rybiński (1949). Głos, który nie liczył godzin i lat

30 października 1949 roku urodził się Andrzej Rybiński, polski wokalista, gitarzysta i kompozytor związany z zespołem Andrzej i Eliza. Największą solową popularność przyniosła mu piosenka „Nie liczę godzin i lat”, która stała się jednym z rozpoznawalnych przebojów polskiej muzyki popularnej. Melodia ta wciąż przypomina czasy, gdy piosenka potrafiła obyć się bez krzykliwej produkcji i budowała swoją siłę na prostym, zapamiętywalnym refrenie.

Diego Maradona (1960–2020). Geniusz futbolu, którego nie dało się zamknąć w statystykach

30 października 1960 roku w Argentynie urodził się Diego Armando Maradona, jeden z najwybitniejszych piłkarzy w historii. Poprowadził reprezentację Argentyny do zdobycia mistrzostwa świata w 1986 roku, a jego występ przeciwko Anglii przeszedł do legendy z powodu dwóch całkowicie odmiennych bramek: jednej zdobytej ręką i drugiej po niezwykłym indywidualnym rajdzie. Maradona był postacią pełną sprzeczności, genialnym sportowcem i człowiekiem zmagającym się z poważnymi problemami osobistymi. W historii futbolu pozostawił ślad, który daleko wykracza poza liczbę goli i zdobytych trofeów.

Odeszli tego dnia

Henri Dunant (1828–1910). Człowiek, który nauczył świat pomagać rannym

30 października 1910 roku zmarł Henri Dunant, szwajcarski działacz humanitarny i współtwórca ruchu Czerwonego Krzyża. Wstrząśnięty cierpieniem żołnierzy po bitwie pod Solferino w 1859 roku, stał się orędownikiem zorganizowanej, bezstronnej pomocy ofiarom konfliktów. W 1901 roku otrzymał pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla, wspólnie z Frédérikiem Passym. Jego życiorys jest dowodem, że doświadczenie wojennej tragedii może doprowadzić nie tylko do nienawiści, ale także do stworzenia instytucji ratujących ludzkie życie przez kolejne pokolenia.

Ferdynand Ruszczyc (1870–1936). Artysta polskiego pejzażu

30 października 1936 roku zmarł Ferdynand Ruszczyc, polski malarz, grafik i pedagog. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmował pejzaż, traktowany nie jako dekoracyjne tło, lecz niemal samodzielny bohater obrazu. Jego dzieła, między innymi „Ziemia”, należą do ważnych osiągnięć malarstwa Młodej Polski. Ruszczyc łączył obserwację natury z poczuciem monumentalności i symboliki, tworząc kompozycje, które oddziaływały na emocje odbiorcy bez konieczności przedstawiania dramatycznej sceny.

Tego dnia w muzyce

56 lat temu (1970). Elton John maluje muzyką amerykański Zachód. „Tumbleweed Connection”

30 października 1970 roku ukazał się album „Tumbleweed Connection” Eltona Johna, trzecia płyta studyjna brytyjskiego artysty. Jej znaczenie łatwo przeoczyć, jeśli historię muzyki pop opowiada się wyłącznie przez pryzmat wielkich singli. To bowiem album, na którym Elton John i Bernie Taupin stworzyli własną wizję amerykańskiego Południa i Dzikiego Zachodu, choć większość materiału powstała, zanim naprawdę poznali Stany Zjednoczone.

Muzyka odwoływała się do folku, country, gospel i soulu, ale została przefiltrowana przez brytyjską wrażliwość melodyczną. Fortepian Eltona nie dominował jedynie jako instrument solowy. Prowadził narrację, wspierał wokal i łączył poszczególne utwory w coś na kształt muzycznej powieści drogi.

Wśród najbardziej znanych kompozycji znajdują się „Burn Down the Mission”, „Country Comfort”, „Come Down in Time” i „Amoreena”. Szczególne wrażenie robi „Burn Down the Mission”, utwór rozwijający się od stosunkowo spokojnej opowieści do dramatycznego finału, w którym fortepian i orkiestra niemal walczą o pierwszeństwo.

„Tumbleweed Connection” nie jest płytą opartą na jednym radiowym przeboju. Jej wartość ujawnia się podczas słuchania całości, gdy poszczególne historie zaczynają układać się w wizję Ameryki stworzonej z fotografii, filmów, literatury i muzycznych fascynacji. To jeden z najbardziej spójnych artystycznie albumów w dorobku Eltona Johna.

55 lat temu (1971). Duke Ellington w Warszawie. Jeden koncert wielkiej legendy jazzu

30 października 1971 roku Duke Ellington wystąpił w warszawskiej Sali Kongresowej. Był to jedyny koncert artysty w Polsce, a zarazem niezwykłe wydarzenie dla miłośników jazzu żyjących za żelazną kurtyną. Edward Kennedy „Duke” Ellington nie był jedynie pianistą i liderem orkiestry. Był kompozytorem, który pomógł przekształcić jazz z muzyki rozrywkowej w jedną z najważniejszych form artystycznych XX wieku.

Tworzył rozbudowane kompozycje orkiestrowe, a jego zespół był swoistym laboratorium muzycznym, wykorzystującym indywidualne brzmienie i osobowość poszczególnych instrumentalistów. Takie utwory jak „Take the ‘A’ Train”, „Mood Indigo” czy „Sophisticated Lady” należą do fundamentów jazzowego kanonu.

Dla polskiej publiczności początku lat siedemdziesiątych możliwość usłyszenia Ellingtona na żywo była spotkaniem z częścią kultury, która przez długie lata docierała przede wszystkim za pośrednictwem płyt i radia. Trudno przecenić wpływ takich wizyt na rozwój muzycznej świadomości słuchaczy i polskiego środowiska jazzowego.

39 lat temu (1987). George Michael wydaje „Faith”. Z idola nastolatek staje się wielkim artystą

30 października 1987 roku ukazał się „Faith”, debiutancki solowy album George’a Michaela. Po sukcesach duetu Wham! artysta znalazł się w sytuacji trudnej dla każdego muzyka z ogromną publicznością: musiał udowodnić, że jego popularność nie wynika jedynie z chwytliwych piosenek i młodzieńczego wizerunku.

Odpowiedział albumem łączącym pop, soul, funk, rhythm and blues oraz rockowe wpływy. Piosenka „Faith” opierała się na prostym, natychmiast rozpoznawalnym rytmie gitarowym. „Father Figure” budowała napięcie znacznie subtelniej, a „One More Try” pokazywała pełnię wokalnych możliwości Michaela. Z kolei „Kissing a Fool” odwoływała się do tradycji klasycznej piosenki jazzowej.

Artysta nie ukrywał zmysłowości, ale potrafił również nadawać muzyce melancholię i emocjonalną głębię. „Faith” George’a Michaela odniósł ogromny sukces i zdobył Grammy dla Albumu Roku. Stał się jedną z płyt definiujących brzmienie końca lat osiemdziesiątych, a przy tym początkiem kariery solowej o znacznie ambitniejszym charakterze, niż mogły sugerować wcześniejsze przeboje Wham!

31 lat temu (1995). Oasis wydają „Wonderwall”. Ballada, która przetrwała britpop

30 października 1995 roku ukazał się singiel „Wonderwall” zespołu Oasis, pochodzący z albumu „(What’s the Story) Morning Glory?”. Kompozycję napisał Noel Gallagher, a zaśpiewał jego brat Liam Gallagher. W czasach, gdy brytyjska scena gitarowa przeżywała wielki renesans, piosenka wyróżniała się prostotą, oszczędnym rytmem i charakterystyczną melodią.

„Wonderwall” szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych utworów lat dziewięćdziesiątych. Co ciekawe, w Wielkiej Brytanii nie dotarł na pierwsze miejsce listy singli, zatrzymując się na drugiej pozycji. Nie przeszkodziło mu to w osiągnięciu statusu klasyka.

Z biegiem lat Oasis zaczęto wspominać nie tylko przez pryzmat rywalizacji z Blur i medialnych konfliktów braci Gallagherów. „Wonderwall” funkcjonuje samodzielnie, poza epoką britpopu. To utwór, który regularnie wraca w nowych aranżacjach, filmach i koncertowych wykonaniach.

26 lat temu (2000). U2 wracają do wielkich piosenek. „All That You Can't Leave Behind”

30 października 2000 roku zespół U2 wydał album „All That You Can't Leave Behind”, uznawany za jeden z najważniejszych powrotów do klasycznego brzmienia grupy. Po eksperymentach z elektroniką, muzyką taneczną i alternatywnym rockiem na płytach „Zooropa” oraz „Pop”, Bono, The Edge, Adam Clayton i Larry Mullen Jr. postanowili ponownie postawić w centrum muzyki wyrazistą melodię.

Powstały utwory „Beautiful Day”, „Stuck in a Moment You Can't Get Out Of”, „Elevation” i „Walk On”. Były to piosenki o odmiennej temperaturze emocjonalnej: od niemal stadionowego uniesienia po intymną refleksję nad cierpieniem i potrzebą przetrwania.

Za brzmienie albumu odpowiadali między innymi Brian Eno i Daniel Lanois, producenci od lat związani z historią U2. Potrafili połączyć charakterystyczną gitarę The Edge’a z nowoczesną produkcją, nie odbierając muzyce jej ludzkiego wymiaru.

„All That You Can't Leave Behind” stał się wielkim sukcesem komercyjnym i artystycznym. Pokazał, że grupa o ogromnym dorobku nie musi za wszelką cenę wynajdywać siebie od nowa. Czasami największą odwagą jest powrót do tego, co naprawdę potrafi się powiedzieć muzyką.

Tego dnia w sporcie

52 lata temu (1974). Muhammad Ali pokonuje George’a Foremana. Największy triumf ringowej inteligencji

30 października 1974 roku w Kinszasie, stolicy ówczesnego Zairu, odbyła się legendarna walka „Rumble in the Jungle”. Naprzeciw siebie stanęli Muhammad Ali i niepokonany mistrz świata wagi ciężkiej George Foreman. Przed pojedynkiem wielu ekspertów uważało, że młodszy i niezwykle silny Foreman będzie zbyt groźny dla Alego.

Ali zastosował jednak nieoczekiwaną strategię. Przez znaczną część walki opierał się o liny, osłaniając ciało i pozwalając rywalowi wyprowadzać ciosy, które stopniowo odbierały mu siły. Taktyka nazwana później „rope-a-dope” okazała się skuteczna. W ósmej rundzie Ali znokautował Foremana i odzyskał mistrzostwo świata.

Muhammad Ali udowodnił, że sportowa wielkość nie wynika jedynie z szybkości i siły. Bywa rezultatem cierpliwości, znajomości przeciwnika i odwagi, aby zrobić coś całkowicie nieoczekiwanego. Pojedynek w Kinszasie pozostaje jednym z najważniejszych wydarzeń w historii zawodowego boksu.

38 lat temu (1988). Ayrton Senna zostaje mistrzem świata. Suzuka pisze historię Formuły 1

30 października 1988 roku Ayrton Senna wygrał Grand Prix Japonii na torze Suzuka, zapewniając sobie pierwszy w karierze tytuł mistrza świata Formuły 1. Brazylijczyk fatalnie wystartował i na początku wyścigu znalazł się daleko za czołówką. Zamiast pogodzić się z porażką, rozpoczął niezwykły pościg.

Jego najważniejszym rywalem był zespołowy partner z McLarena, Alain Prost. Rywalizacja obu kierowców stała się jednym z najbardziej fascynujących pojedynków w dziejach sportów motorowych, ponieważ reprezentowali odmienne style prowadzenia samochodu i zupełnie inne charaktery.

Senna odrabiał straty, wykorzystał zmieniające się warunki na torze i ostatecznie wyprzedził Prosta, zwyciężając w wyścigu. Mistrzostwo świata Ayrtona Senny w 1988 roku było początkiem wielkiej legendy, której tragiczny finał nastąpił sześć lat później podczas Grand Prix San Marino w Imoli.

Sport dziś. Formuła 1 rozpoczyna weekend Grand Prix Meksyku

Piątek, 30 października 2026 roku, rozpoczyna weekend Grand Prix Meksyku Formuły 1 na torze Autódromo Hermanos Rodríguez. Zaplanowano dwa treningi: pierwszy o 19.30, a drugi o 23.00 czasu polskiego. Kwalifikacje odbędą się w sobotę, 31 października, o 22.00, natomiast wyścig w niedzielę, 1 listopada, o 21.00.

Dzisiejsze sesje są więc wydarzeniami bieżącymi, a nie rocznicami historycznymi. Dla zespołów stanowią okazję do sprawdzenia ustawień samochodów na torze położonym na dużej wysokości nad poziomem morza, gdzie rzadsze powietrze ma istotny wpływ na aerodynamikę i chłodzenie.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

84 lata temu (1942). Ostatni ślub w getcie. Miłość w cieniu transportów do Treblinki

30 października 1942 roku w Tomaszowie Mazowieckim 22-letnia Halina Aronson i 22-letni Henryk Bierzyński zawarli religijny związek małżeński. Była godzina 17.00. Ich ślubu udzielił Icek Warszawski, związany z miejscowym rabinatem. W tym samym czasie niemieccy okupanci prowadzili już działania związane z likwidacją tomaszowskiego getta i przygotowywali masowe deportacje jego mieszkańców do niemieckiego obozu zagłady w Treblince.

Trudno o większy kontrast. Z jednej strony dwoje młodych ludzi, którzy chcieli nadać swojej miłości trwałą formę. Z drugiej potężny aparat terroru, zamierzający zniszczyć niemal całą społeczność żydowską miasta.

Ostatni religijny ślub w tomaszowskim getcie nie jest wymyśloną historią ani literacką legendą. Zachował się dokument wpisany do księgi małżeństw 21 listopada 1942 roku, w którym świadkowie potwierdzili zawarcie związku 30 października o godzinie 17.00. Jego treść opublikował Tony Bernard, syn Henryka Bierzyńskiego.

Warto zwrócić uwagę na istotny szczegół źródłowy. W późniejszym opisie spektaklu „Halinka” przygotowanym przez Fundację Pasaże Pamięci pojawia się data 31 października. Jednak zarówno publikacja fundacji poświęcona dzieciom getta, jak i zachowany wpis do księgi małżeństw wskazują na 30 października 1942 roku. To właśnie tę datę przyjmujemy jako lepiej udokumentowaną.

Halina i Heniek. Dwoje młodych ludzi, którzy mieli przed sobą całe życie

Halina Aronson i Henryk Bierzyński znali się z czasów szkolnych. Oboje pochodzili z Tomaszowa Mazowieckiego i należeli do pokolenia, którego młodość brutalnie przerwała II wojna światowa. Henryk rozpoczął studia medyczne we Francji, natomiast Halina wyjechała na kurs historii sztuki do Warszawy. Mieli plany, ambicje i zainteresowania podobne do wielu swoich rówieśników. Wojna zniszczyła naturalny porządek ich życia, zanim zdążyli naprawdę wejść w dorosłość.

Po niemieckim zajęciu miasta rodziny obojga zostały objęte antyżydowskimi represjami i przymusowo przesiedlone do getta. Codzienność zaczęły wyznaczać ograniczenia przemieszczania się, przymus pracy, głód, choroby i narastający strach. W takich okolicznościach związek dwojga ludzi nabierał zupełnie innego znaczenia. Nie był już tylko osobistą decyzją. Stanowił również próbę zachowania elementu normalnego życia w świecie, który odbierał człowiekowi kolejne prawa.

Ślub odbył się w dramatycznym momencie. Według kalendarium Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego zasadnicza akcja likwidacyjna getta trwała od 30 października do 2 listopada 1942 roku. Do Treblinki wywieziono tysiące mieszkańców miasta. W czasie deportacji niemieccy okupanci mordowali także ludzi na miejscu.

Historyczne opracowania różnią się w szacunkach liczby deportowanych, dlatego nie należy bezkrytycznie przyjmować jednej liczby jako bezspornego bilansu. Nie ma natomiast wątpliwości co do charakteru wydarzenia: była to jedna z największych tragedii w historii Tomaszowa Mazowieckiego.

Dzieci tomaszowskiego getta. Imiona, które ocalały w dokumentach

Wielka historia Zagłady często opowiadana jest liczbami, które trudno sobie wyobrazić. Tysiące deportowanych, setki zamordowanych, całe dzielnice pozbawione dawnych mieszkańców. Tymczasem w archiwalnych dokumentach zachowały się również informacje o dzieciach przychodzących na świat w najtrudniejszych warunkach.

Badania Fundacji Pasaże Pamięci pozwoliły ustalić, że od 1 stycznia 1941 roku do 2 listopada 1942 roku w tomaszowskim getcie urodziło się 174 żydowskich dzieci. Jednym z ostatnich była Basia, córka Minki Landsberg i Pinkusa Klejnmana, urodzona 2 października 1942 roku przy dawnej ulicy Bóżnicznej, późniejszej Radomerstrasse, obecnie Bohaterów Getta.

Wystarczy zestawić te dwie daty: 2 października – narodziny dziecka, 30 października – początek ostatecznej fazy likwidacji getta. Między nimi zaledwie cztery tygodnie. W tym krótkim czasie mieści się cała przepaść między nadzieją na nowe życie a rzeczywistością niemieckiej polityki zagłady.

Publikacja „Dzieci tomaszowskiego getta” przywraca najmłodszym mieszkańcom imiona, nazwiska i rodzinne historie. To niezwykle ważna praca, ponieważ pozwala mówić o ofiarach nie tylko jako o anonimowej zbiorowości, lecz jako o konkretnych ludziach, którzy mieli własne domy, rodziców i przyszłość, do której nie pozwolono im dorosnąć.

Miłość nie ocalała. Dokumenty i pamięć przetrwały

Losy Haliny i Henryka Bierzyńskich potoczyły się tragicznie. Henryk przeżył wojnę. Halina została deportowana, przeszła przez niemieckie obozy i zmarła w 1945 roku, około miesiąca po wyzwoleniu obozu Neustadt-Glewe, gdzie przebywała z najbliższymi.

Po wojnie Henryk wyemigrował do Australii, gdzie pracował jako lekarz i założył rodzinę. Jego syn Tony Bernard, również lekarz, przez lata angażował się w zachowanie rodzinnej historii i pamięci o żydowskim Tomaszowie. Opublikował wspomnienia ojca oraz własną książkę poświęconą poszukiwaniu rodzinnych korzeni.

To właśnie dzięki takim ludziom historia ma szansę wydostać się z archiwalnych teczek. Dawny akt małżeństwa przestaje być jedynie urzędowym zapisem. Staje się dowodem istnienia dwojga młodych osób, które chciały wspólnie przeżyć życie.

W 2025 roku w Tomaszowie Mazowieckim przygotowano spektakl „Halinka”, oparty na historii Haliny Aronson i Henryka Bierzyńskiego. Przedsięwzięcie związane z Fundacją Pasaże Pamięci i młodzieżą I Liceum Ogólnokształcącego pozwoliło przenieść rodzinne świadectwa na teatralną scenę. W przedstawieniu uczestniczył również Tony Bernard, wcielając się w postać własnego ojca. Nad przedsięwzięciem pracowała badaczka historii tomaszowskich Żydów Justyna Biernat.

Tak zamknął się niezwykły krąg pamięci: wydarzenie z 1942 roku, zapisane w księdze małżeństw, po ponad osiemdziesięciu latach stało się opowieścią przedstawioną w mieście, w którym się rozegrało.

Tomaszów Mazowiecki. Historia, której nie wolno sprowadzać do statystyk

30 października 1942 roku nie powinien być dla Tomaszowa wyłącznie datą rozpoczynającą opis deportacji do Treblinki. Warto pamiętać, że za każdą liczbą kryli się ludzie o własnych zawodach, zainteresowaniach i rodzinnych historiach. Wśród nich byli fabrykanci i robotnicy, lekarze, nauczyciele, rzemieślnicy, artyści, dzieci, rodzice i dziadkowie.

Przed wojną żydowska społeczność stanowiła istotną część życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego Tomaszowa. Jej członkowie uczestniczyli w rozwoju lokalnego przemysłu, handlu, rzemiosła i edukacji. Niemiecka okupacja niemal całkowicie zniszczyła ten świat.

Współczesna historia Tomaszowa Mazowieckiego pozostaje niepełna bez pamięci o jego żydowskich mieszkańcach. Nie wystarczy wspominać o fabrykach, pałacach i ulicach. Trzeba pamiętać także o ludziach, którzy nadawali tym miejscom sens.

Historia jednego z ostatnich ślubów w getcie ma znaczenie szczególne. Halina Aronson i Henryk Bierzyński nie byli wielkimi bohaterami politycznymi ani dowódcami wojskowymi. Byli dwojgiem młodych ludzi, którzy w warunkach narastającego terroru podjęli decyzję o wspólnym życiu.

To, że nie mogli go razem przeżyć, stanowi jedną z niezliczonych tragedii Zagłady.

To, że możemy dzisiaj poznać ich imiona i historię, jest zobowiązaniem.

30 października w historii przynosi opowieści o władzy, przemocy, wielkich odkryciach i ludzkich zwycięstwach. W Krakowie polscy żołnierze rozpoczynali przejmowanie miasta od Austriaków. Na Nowej Ziemi detonowano broń zdolną niszczyć całe metropolie. W Warszawie miliony ludzi poruszyła zbrodnia dokonana na księdzu Jerzym Popiełuszce. W Kinszasie Muhammad Ali udowodnił, że w sporcie siła nie musi zwyciężać nad inteligencją.

W muzyce Elton John opowiadał o wyobrażonej Ameryce, Duke Ellington przynosił polskiej publiczności własny jazzowy świat, George Michael ogłaszał artystyczną niezależność, a U2 przypominali, że nawet największe zespoły czasami muszą powrócić do najprostszych melodii.

Ale to Tomaszów Mazowiecki przynosi dzisiaj jedną z najbardziej przejmujących historii.

84 lata temu, 30 października 1942 roku, Halina i Henryk powiedzieli sobie „tak” w cieniu niemieckiej akcji likwidacyjnej getta. Ich wspólna przyszłość została brutalnie przerwana. Przetrwał jednak dokument, a wraz z nim świadectwo miłości silniejszej od strachu, choć bezsilnej wobec historii.

Warto o tym pamiętać, kiedy opowiadamy o przeszłości naszego miasta. Historia nie składa się wyłącznie z dat i nazwisk. Składa się przede wszystkim z ludzkich losów.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Triumf polskich pancerniaków i rocznica urodzin Księcia Poetów – mija dokładnie 82. rocznica wyzwolenia holenderskiej Bredy przez 1. Dywizję Pancerną pod dowództwem gen. Stanisława Maczka, co stało się wzorem genialnej taktyki bez niszczenia miasta. Świętujemy dziś również 102. rocznicę urodzin Zbigniewa Herberta, jednego z najważniejszych i najbardziej wpływowych polskich poetów XX wieku.
• Czarny Wtorek na giełdzie i narodziny globalnej sieci – w historii gospodarczej przypada 97. rocznica „Czarnego Wtorku” na nowojorska giełdzie, który zapoczątkował Wielki Kryzys. Z kolei w świecie technologii mija 57 lat od wysłania pierwszej w dziejach wiadomości za pośrednictwem sieci ARPANET, będącej bezpośrednim przodkiem dzisiejszego internetu.
• Mroczne karty wojny i rockowy powrót legendy – w bolesnych kartach historii świata mija 85 lat od masowego mordu ponad 9 tysięcy Żydów w Kownie. Zupełnie inny, radosny wymiar ma natomiast rocznica muzyczna – 42 lata temu zespół Deep Purple wydał kultowy album „Perfect Strangers”, świętując wielki powrót swojego klasycznego składu.
• Świadectwo z tomaszowskiego getta: 106 lat od urodzin „Lutka” – lokalna historia przynosi dziś rocznicę urodzin wyjątkowej postaci. 29 października 1920 roku w Tomaszowie Mazowieckim urodził się Izrael Aljuche „Lutek” Orenbach. Ten niezwykle utalentowany młody artysta, poprzez swoją działalność teatralną oraz poruszające, przesycone miłością listy, pozostawił po sobie bezcenne i unikalne świadectwo codziennego życia oraz dramatów wewnątrz tomaszowskiego getta.

Czwartek, 29 października 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dziś mamy czwartek, 29 października 2026 roku. Jest to 302. dzień roku, a do jego zakończenia pozostały 63 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.28, natomiast zachodzi około 16.19. Dzień trwa niespełna dziesięć godzin. Październik dobiega końca, a po zmianie czasu na zimowy popołudniowy zmierzch wyraźnie przyspieszył.

Imieniny obchodzą między innymi Narcyz, Wioletta, Euzebia i Felicjan.

Dziś przypadają trzy ważne dni społeczne i zdrowotne. Światowy Dzień Udaru Mózgu przypomina, że przy nagłym opadnięciu kącika ust, osłabieniu ręki lub zaburzeniach mowy nie wolno zwlekać z wezwaniem pomocy pod numerem 112. Międzynarodowy Dzień Troski i Wsparcia, ustanowiony przez ONZ, zwraca uwagę na opiekunów osób starszych, chorych, niepełnosprawnych i niesamodzielnych. Z kolei Światowy Dzień Chorych na Łuszczycę służy walce ze stereotypami dotyczącymi tej niezakaźnej choroby.

W Turcji obchodzone jest Święto Republiki, upamiętniające proklamowanie republikańskiej formy państwa w 1923 roku.

Kalendarium historyczne

415 lat temu (1611). Car przed polskim królem. Triumf, który nie przetrwał próby czasu

29 października 1611 roku w Warszawie hetman Stanisław Żółkiewski zaprezentował królowi Zygmuntowi III Wazie pojmanego cara Wasyla IV Szujskiego oraz jego braci. Uroczystość odbyła się podczas obrad sejmu i była demonstracją potęgi Rzeczypospolitej, która kilka miesięcy wcześniej odniosła spektakularne sukcesy w wojnie z państwem moskiewskim.

Wydarzenie przeszło do historii jako hołd Szujskich, choć jego charakter różnił się od zwyczajnego hołdu lennego. Pozbawiony władzy car znajdował się w polskiej niewoli, a uroczystość służyła przede wszystkim politycznej prezentacji zwycięstwa.

Rzeczpospolita znajdowała się wówczas u szczytu swojej militarnej potęgi. Po zwycięstwie pod Kłuszynem w 1610 roku polskie oddziały wkroczyły do Moskwy, a część rosyjskich bojarów rozważała osadzenie na carskim tronie królewicza Władysława.

Nie udało się jednak trwale podporządkować państwa moskiewskiego. Wkrótce polski garnizon został wyparty z Kremla, a konflikt doprowadził do dalszej mobilizacji rosyjskiego społeczeństwa. Triumf z października 1611 roku pozostał więc symbolem niezwykłego zwycięstwa, ale również przestrogą przed utożsamianiem sukcesu militarnego z trwałym rozwiązaniem politycznym.

163 lata temu (1863). Narodziny idei Czerwonego Krzyża. Pomoc ponad granicami

29 października 1863 roku zakończyła się w Genewie międzynarodowa konferencja, której postanowienia pomogły stworzyć fundamenty ruchu Czerwonego Krzyża. Jej uczestnicy rozważali, jak zapewnić opiekę rannym żołnierzom niezależnie od tego, po której stronie konfliktu walczyli.

Jednym z inicjatorów przedsięwzięcia był Henry Dunant, szwajcarski działacz humanitarny, wstrząśnięty widokiem cierpienia rannych podczas bitwy pod Solferino w 1859 roku. Dunant przekonywał, że wojna nie może oznaczać całkowitego zawieszenia zasad człowieczeństwa.

Rezolucje konferencji dotyczyły organizowania ochotniczych stowarzyszeń pomocy rannym oraz rozpoznawalnego symbolu ochronnego. Rok później podpisano pierwszą konwencję genewską, która nadała części tych idei charakter prawa międzynarodowego.

Dzisiaj Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca działa w sytuacjach wojen, katastrof i kryzysów humanitarnych. Jego historia przypomina, że nawet podczas konfliktu istnieją granice, których przekraczanie narusza podstawowe zasady ochrony ludzkiego życia.

112 lat temu (1914). Legiony Polskie pod Mołotkowem. Zwycięstwo bez łatwej drogi do wolności

29 października 1914 roku żołnierze Legionów Polskich stoczyli ciężką bitwę pod Mołotkowem, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Polskie oddziały walczące u boku Austro-Węgier starły się z przeważającymi siłami rosyjskimi. Był to jeden z najkrwawszych epizodów pierwszych miesięcy działalności legionowej.

Legioniści dysponowali ograniczonym doświadczeniem bojowym i nie zawsze odpowiednim wyposażeniem. Mimo to potrafili skutecznie stawiać opór regularnym formacjom armii carskiej. Walki pokazały zarazem ogromną cenę, jaką młodzi polscy żołnierze płacili za nadzieję na odzyskanie niepodległości.

I wojna światowa była dla Polaków konfliktem szczególnym. Żołnierze pochodzący z ziem trzech zaborów nierzadko znajdowali się po przeciwnych stronach frontu. Nie istniała jeszcze niepodległa armia polska, a przyszłość państwa zależała również od wyniku wojny pomiędzy mocarstwami zaborczymi.

Bitwa pod Mołotkowem nie rozstrzygnęła losów całego konfliktu, ale stała się ważnym rozdziałem historii Legionów i procesu odbudowy polskich sił zbrojnych.

108 lat temu (1918). Bunt marynarzy. Niemieckie cesarstwo zaczyna się rozpadać

29 października 1918 roku w niemieckiej flocie wojennej narastał bunt marynarzy sprzeciwiających się rozkazom wyjścia do ostatniej wielkiej bitwy z Royal Navy. Niemieccy dowódcy planowali operację, która mogła przynieść ogromne straty, a której znaczenie strategiczne w obliczu zbliżającej się klęski wojennej było wątpliwe.

Marynarze nie chcieli ginąć w przedsięwzięciu postrzeganym jako desperacki gest dowództwa. Odmowy wykonania rozkazów i protesty stały się początkiem szerszej fali niepokojów, która w pierwszych dniach listopada objęła Kilonię, a następnie inne niemieckie miasta.

Rewolucyjne wystąpienia przyczyniły się do upadku monarchii Wilhelma II. Kilkanaście dni później, 11 listopada 1918 roku, Niemcy podpisały zawieszenie broni kończące działania na froncie zachodnim.

Wydarzenia te miały również zasadnicze znaczenie dla Polski. Rozpad niemieckiego systemu cesarskiego ułatwił przejmowanie władzy przez polskie instytucje i tworzył warunki dla odrodzenia niepodległego państwa.

103 lata temu (1923). Narodziny Republiki Turcji. Atatürk zmienia oblicze państwa

29 października 1923 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji proklamowało republikę, a jej pierwszym prezydentem został Mustafa Kemal Atatürk. Był to jeden z najważniejszych momentów przemian politycznych, które nastąpiły po rozpadzie Imperium Osmańskiego.

Nowe państwo wyłoniło się z wojny o niepodległość i odrzucenia powojennego porządku narzuconego Osmanom przez zwycięskie mocarstwa. Atatürk rozpoczął następnie głęboką modernizację administracji, edukacji, systemu prawnego i życia społecznego.

Zniesiono kalifat, wprowadzono alfabet łaciński i przeprowadzono reformy zmierzające do budowania świeckiego charakteru państwa. Zmiany te miały jednak również autorytarny wymiar, ponieważ życie polityczne zostało podporządkowane dominującemu ośrodkowi władzy.

Powstanie Republiki Turcji w 1923 roku wpłynęło na cały Bliski Wschód i relacje Turcji z Europą. Dzisiejsze Święto Republiki przypomina wydarzenie, którego konsekwencje są widoczne w tureckiej polityce i tożsamości narodowej do dziś.

97 lat temu (1929). Czarny Wtorek. Miliony dolarów znikają na Wall Street

29 października 1929 roku nowojorska giełda przeżyła Czarny Wtorek, jeden z najbardziej gwałtownych dni panicznej wyprzedaży akcji w historii. Podczas sesji zmieniło właściciela około 16,4 miliona akcji, a ceny wielu spółek spadały w dramatycznym tempie.

Krach nie narodził się w jednej chwili. Przez lata dwudzieste giełda przyciągała rosnącą liczbę inwestorów przekonanych, że amerykańska prosperity nie ma końca. Część papierów wartościowych kupowano za pożyczone pieniądze, co zwiększało skalę strat, gdy kursy zaczęły gwałtownie maleć.

Po wcześniejszym Czarnym Czwartku i Czarnym Poniedziałku wtorkowa sesja stała się symbolem całkowitego załamania zaufania do rynku. Nie była jedyną przyczyną późniejszego Wielkiego Kryzysu, ale zapoczątkowała okres, w którym gospodarki wielu państw doświadczyły głębokiego spadku produkcji, bezrobocia i ograniczenia handlu.

Konsekwencje dotarły również do Polski. Kryzys uderzył w przemysł, rolnictwo i finanse publiczne II Rzeczypospolitej. Krach giełdowy na Wall Street w 1929 roku pozostaje jedną z najbardziej czytelnych lekcji o niebezpieczeństwie spekulacji i przekonania, że wartość aktywów może rosnąć bez końca.

85 lat temu (1941). Dziewiąty Fort w Kownie. Ponad dziewięć tysięcy ofiar jednego dnia

29 października 1941 roku niemieckie formacje okupacyjne dokonały masowego mordu na Żydach z getta w Kownie, na terenie ówczesnej okupowanej Litwy. Miejscem egzekucji był IX Fort, należący wcześniej do systemu rosyjskich fortyfikacji miejskich.

Według ustaleń historycznych zamordowano tam około 9200 osób, wśród nich ponad cztery tysiące dzieci. Była to jedna z największych pojedynczych zbrodni dokonanych podczas Zagłady na ziemiach litewskich.

Ofiary zostały wcześniej poddane selekcji, a następnie wyprowadzone z getta. W egzekucjach uczestniczyli niemieccy sprawcy oraz współpracujące z nimi formacje miejscowe.

Masowe mordy w Kownie przypominają, że Zagłada nie rozpoczęła się od komór gazowych w obozach śmierci. Na okupowanych ziemiach Europy Wschodniej setki tysięcy Żydów zabijano także podczas egzekucji w lasach, fortach, wąwozach i na obrzeżach miast.

Nie sposób opowiadać o II wojnie światowej wyłącznie poprzez daty bitew i ruchy armii. W jej historii są także dni, w których całe społeczności znikały bezpowrotnie.

82 lata temu (1944). Polacy wyzwalają Bredę. Zwycięstwo generała Maczka

29 października 1944 roku żołnierze 1. Dywizji Pancernej generała Stanisława Maczka wyzwolili holenderską Bredę spod niemieckiej okupacji. Było to jedno z najważniejszych zwycięstw Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, osiągnięte dzięki umiejętnemu manewrowi i dążeniu do ograniczenia zniszczeń miasta.

Polscy pancerniacy walczyli wcześniej w Normandii, gdzie odegrali ważną rolę w zamknięciu niemieckich oddziałów w kotle pod Falaise. Następnie ruszyli przez Francję i Belgię w kierunku Holandii. Breda była ważnym węzłem komunikacyjnym, którego zdobycie miało znaczenie dla dalszej alianckiej ofensywy.

Generał Stanisław Maczek zdecydował się na manewr umożliwiający obejście niemieckich pozycji, zamiast niszczycielskiego ostrzału centrum miasta. Dzięki temu Breda uniknęła większych strat w zabytkowej zabudowie i wśród mieszkańców.

Holendrzy witali polskich żołnierzy z niezwykłym entuzjazmem. Na ulicach pojawiały się napisy dziękujące Polakom za wyzwolenie. Pamięć o 1. Dywizji Pancernej przetrwała tam dziesięciolecia.

Maczek, który po wojnie nie mógł powrócić do komunistycznej Polski na warunkach odpowiadających jego służbie, zmarł w Edynburgu w 1994 roku. Zgodnie ze swoim życzeniem spoczął na polskim cmentarzu wojennym w Bredzie.

Wyzwolenie Bredy 29 października 1944 roku pozostaje przykładem wojskowego zwycięstwa, w którym równie ważne jak pokonanie przeciwnika było ocalenie ludności cywilnej.

71 lat temu (1955). „Buntownik bez powodu”. James Dean staje się legendą pokolenia

29 października 1955 roku do amerykańskich kin wszedł film „Buntownik bez powodu”, z Jamesem Deanem w jednej z najsłynniejszych ról jego krótkiej kariery.

Dean zginął w wypadku samochodowym zaledwie miesiąc wcześniej, 30 września, mając 24 lata. Film przedstawiający młodzieńczy bunt, niezrozumienie i konflikty rodzinne trafił więc na ekrany już po śmierci swojego głównego bohatera.

Postać Jima Starka, zagubionego nastolatka próbującego znaleźć własne miejsce w świecie, stała się symbolem powojennego pokolenia. Dean nie kreował bohatera pozbawionego słabości. Przeciwnie, jego postać była niepewna, samotna i często bezradna wobec oczekiwań dorosłych.

„Buntownik bez powodu” pomógł zmienić sposób przedstawiania młodych ludzi w kinie. W kolejnych dziesięcioleciach temat konfliktu pokoleń powracał w filmach, literaturze i muzyce rockowej.

70 lat temu (1956). Kryzys sueski. Wojna o kanał, który łączy kontynenty

29 października 1956 roku wojska izraelskie zaatakowały Egipt, rozpoczynając kryzys sueski. Operacja była częścią tajnych ustaleń Izraela, Wielkiej Brytanii i Francji, których celem było osłabienie egipskiego przywódcy Gamala Abdela Nasera.

Kilka miesięcy wcześniej Naser ogłosił nacjonalizację Kanału Sueskiego, strategicznego szlaku łączącego Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym. Decyzja uderzała w interesy dawnych mocarstw kolonialnych, które nie zamierzały łatwo pogodzić się z utratą wpływów.

W kolejnych dniach do działań wojennych włączyły się Wielka Brytania i Francja. Ich operacja spotkała się jednak ze zdecydowaną presją dyplomatyczną ze strony Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego.

Kryzys zakończył się wycofaniem wojsk interwencyjnych i wzmocnieniem międzynarodowej pozycji Nasera. ONZ powołała pierwsze nadzwyczajne siły pokojowe, które miały pomagać w stabilizacji sytuacji.

Kryzys sueski 1956 roku stał się jednym z symboli końca epoki europejskich imperiów kolonialnych i przesunięcia globalnej równowagi politycznej w stronę dwóch supermocarstw.

57 lat temu (1969). Dwie litery, które zapowiadały internet

29 października 1969 roku naukowcy przeprowadzili pierwszą transmisję wiadomości pomiędzy komputerami połączonymi siecią ARPANET. Po jednej stronie znajdował się Uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles, po drugiej instytut badawczy Stanford Research Institute.

Badacze zamierzali przesłać słowo „LOGIN”, umożliwiające zalogowanie się do odległego komputera. System zawiesił się jednak po przesłaniu pierwszych dwóch liter: „LO”.

Dopiero później tego samego wieczoru udało się poprawnie przeprowadzić dalszą komunikację. Początkowy sukces był niewielki w porównaniu z możliwościami dzisiejszych sieci, ale stanowił ważny krok w rozwoju technologii komputerowej.

ARPANET – poprzednik współczesnego internetu – był rozwijany w środowisku amerykańskich uczelni i instytucji badawczych.

Dzisiaj, gdy praktycznie każda dziedzina życia opiera się na cyfrowej komunikacji, historia pierwszych dwóch liter brzmi niemal jak anegdota. W rzeczywistości przypomina, że największe rewolucje technologiczne często zaczynają się od eksperymentów, które początkowo ledwie działają.

28 lat temu (1998). John Glenn wraca w kosmos. Wiek nie musi zamykać marzeń

29 października 1998 roku amerykański astronauta John Glenn ponownie poleciał w kosmos na pokładzie wahadłowca Discovery. Miał wówczas 77 lat i został najstarszym człowiekiem, który do tego momentu uczestniczył w locie kosmicznym.

Był to niezwykły powrót. W 1962 roku Glenn jako pierwszy Amerykanin okrążył Ziemię na orbicie, stając się jednym z największych bohaterów amerykańskiego programu kosmicznego.

Po zakończeniu pierwszego etapu kariery astronauty działał w polityce i przez wiele lat był senatorem. Jego udział w misji kosmicznej STS-95 miał również znaczenie naukowe, ponieważ badano między innymi wybrane zagadnienia związane z procesem starzenia się organizmu.

Lot Glenna pokazał, że rozwój medycyny i technologii pozwala poszerzać granice ludzkiej aktywności. Nie był jedynie sentymentalnym powrotem astronauty do rakiety. Stał się symbolem przekonania, że ciekawość świata nie musi kończyć się wraz z osiągnięciem wieku emerytalnego.

14 lat temu (2012). Huragan Sandy. Nowy Jork zalany, miliony ludzi bez prądu

29 października 2012 roku potężny cyklon Sandy uderzył w wybrzeże Stanów Zjednoczonych, powodując katastrofalne zniszczenia między innymi w stanach New Jersey i Nowy Jork.

Sandy wcześniej miał status huraganu, natomiast podczas dotarcia do lądu przekształcał się w rozległy układ posttropikalny. Nie zmniejszało to jednak zagrożenia. Silny wiatr i ogromna fala sztormowa doprowadziły do zalania obszarów nadbrzeżnych, uszkodzenia infrastruktury i rozległych awarii energetycznych.

W Nowym Jorku woda wdarła się między innymi do tuneli metra i obiektów komunikacyjnych. Miliony mieszkańców północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych przez długi czas zmagały się ze skutkami katastrofy.

Huragan Sandy w 2012 roku stał się punktem zwrotnym w amerykańskiej dyskusji o odporności wielkich miast na ekstremalne zjawiska pogodowe. Pokazał, że nawet najbardziej rozwinięta infrastruktura może okazać się bezbronna wobec żywiołu, jeśli przez dziesięciolecia nie uwzględniano w planowaniu skali zagrożeń.

4 lata temu (2022). Tragedia w Seulu. Święto zamienia się w katastrofę

29 października 2022 roku w dzielnicy Itaewon w Seulu doszło do katastrofalnego ścisku tłumu podczas obchodów Halloween. Zginęło ponad 150 osób, przede wszystkim młodych ludzi.

Uczestnicy imprezy przemieszczali się przez wąską, zatłoczoną uliczkę. W pewnym momencie napór zgromadzonych osób stał się tak silny, że ludzie tracili możliwość swobodnego poruszania się i oddychania.

Katastrofa wywołała w Korei Południowej wielką debatę o odpowiedzialności służb i władz za bezpieczeństwo zgromadzeń. Pojawiły się pytania o wcześniejsze ostrzeżenia, organizację ruchu pieszych i przygotowanie do reagowania na zagrożenia.

Tragedia w Itaewon w 2022 roku przypomina, że do masowej śmierci podczas imprezy nie jest potrzebny pożar ani zawalenie budynku. Wystarczy niekontrolowany napór ludzi na przestrzeni, z której nie można się bezpiecznie wydostać.

Urodzili się tego dnia

Zbigniew Herbert (1924–1998). Poeta, który nie chciał rezygnować z sumienia

29 października 1924 roku we Lwowie urodził się Zbigniew Herbert, jeden z najwybitniejszych polskich poetów XX wieku. Autor „Pana Cogito” i „Przesłania Pana Cogito” uczynił z literatury narzędzie refleksji nad godnością, historią, odpowiedzialnością i moralnymi wyborami człowieka. Jego twórczość szczególnie mocno oddziaływała w Polsce rządzonej przez komunistów, ale przekraczała granice bieżącej polityki. Herbert pozostawił poezję, która nie podsuwa łatwych odpowiedzi, lecz zmusza czytelnika do zadawania trudnych pytań.

Bob Ross (1942–1995). Malarz, który przekonywał, że każdy może tworzyć

29 października 1942 roku urodził się Bob Ross, amerykański malarz i popularyzator sztuki. Dzięki programowi „The Joy of Painting” stał się rozpoznawalny na całym świecie, pokazując widzom, jak przy użyciu prostych technik malować pejzaże. Jego spokojny głos i pogodne podejście do pomyłek sprawiły, że program zyskał drugie życie w internecie. Ross przypominał, że twórczość nie musi być przywilejem zawodowych artystów.

Peter Green (1946–2020). Wielki bluesman, który stworzył Fleetwood Mac

29 października 1946 roku urodził się Peter Green, brytyjski gitarzysta i współzałożyciel Fleetwood Mac. Zanim grupa stała się światową potęgą pop-rocka, była jednym z najważniejszych zespołów brytyjskiego bluesa. Green skomponował między innymi „Black Magic Woman”, później rozsławioną przez Santanę, a także instrumentalny „Albatross” i utwór „Oh Well”. Jego wrażliwość gitarowa, oszczędność i umiejętność budowania emocji kilkoma dźwiękami zapewniły mu miejsce wśród najwybitniejszych gitarzystów rockowych.

Richard Dreyfuss (1947). Aktor, który spotkał rekina i kosmitów

29 października 1947 roku urodził się Richard Dreyfuss, amerykański aktor znany między innymi z filmów „Szczęki”, „Bliskie spotkania trzeciego stopnia” i „Dziewczyna na pożegnanie”. Ostatni z tych obrazów przyniósł mu Oscara dla najlepszego aktora. W jego dorobku można odnaleźć zarówno kino rozrywkowe, jak i kameralne opowieści o ludzkich relacjach.

Winona Ryder (1971). Od Tima Burtona do „Stranger Things”

29 października 1971 roku urodziła się Winona Ryder, jedna z najbardziej rozpoznawalnych amerykańskich aktorek swojego pokolenia. Popularność przyniosły jej filmy „Sok z żuka”, „Edward Nożycoręki” i „Dracula” Francisa Forda Coppoli. Po latach ponownie znalazła się w centrum zainteresowania dzięki serialowi „Stranger Things”, który umiejętnie wykorzystuje atmosferę popkultury lat osiemdziesiątych.

Odeszli tego dnia

Joseph Pulitzer (1847–1911). Człowiek, którego nazwisko stało się nagrodą

29 października 1911 roku zmarł Joseph Pulitzer, amerykański wydawca prasowy i jedna z najważniejszych postaci historii dziennikarstwa. Jego gazety uczestniczyły w gwałtownym rozwoju prasy masowej, a stosowane przez nie metody wywoływały również kontrowersje dotyczące sensacyjności przekazu.

Pulitzer pozostawił jednak trwały wkład w rozwój profesjonalnego dziennikarstwa. Z jego fundacji powstały Nagrody Pulitzera, przyznawane od 1917 roku za osiągnięcia dziennikarskie, literackie i muzyczne. Dzisiaj nazwisko wydawcy kojarzy się przede wszystkim z jednym z najbardziej prestiżowych wyróżnień medialnych świata.

Duane Allman (1946–1971). Gitara, która przestała grać zbyt wcześnie

29 października 1971 roku zginął Duane Allman, współzałożyciel The Allman Brothers Band i jeden z najbardziej wpływowych gitarzystów amerykańskiego blues-rocka. Miał zaledwie 24 lata. Zginął w wypadku motocyklowym w Georgii.

Jego charakterystyczne brzmienie gitary slide można usłyszeć między innymi na albumie koncertowym „At Fillmore East”. Współpracował także z Erikiem Claptonem przy nagraniach grupy Derek and the Dominos, w tym słynnej „Layli”. Przedwczesna śmierć Allmana przerwała karierę artysty, którego muzyczne pomysły inspirowały kolejne pokolenia gitarzystów.

Tego dnia w muzyce

42 lata temu (1984). Deep Purple wracają z „Perfect Strangers”. Legenda znów brzmi potężnie

29 października 1984 roku ukazał się album „Perfect Strangers” zespołu Deep Purple, jedno z najważniejszych rockowych wydawnictw tamtej dekady. Był to wielki powrót grupy, która po rozpadzie w 1976 roku pozostawała nieaktywna przez osiem lat.

Przede wszystkim powrócił legendarny skład znany jako Mark II: Ian Gillan, Ritchie Blackmore, Roger Glover, Jon Lord i Ian Paice. To właśnie ci muzycy nagrali wcześniej takie albumy jak „In Rock”, „Machine Head” czy „Who Do We Think We Are”.

W 1984 roku hard rock wyglądał już jednak inaczej niż na początku lat siedemdziesiątych. Na scenie dominowały nowe odmiany heavy metalu, a młodsze zespoły korzystały z osiągnięć swoich poprzedników. Deep Purple nie próbowali udawać debiutantów. Sięgnęli po własną muzyczną tożsamość, łącząc mocne gitarowe riffy, rozbudowane partie klawiszy i charakterystyczny wokal Gillana.

Album otwiera „Knocking at Your Back Door”, kompozycja z energicznym riffem Blackmore’a i wyrazistym rytmem. Tytułowy „Perfect Strangers” należy natomiast do najbardziej atmosferycznych utworów w dorobku grupy. Monumentalne brzmienie instrumentów klawiszowych Jona Lorda, tajemnicza melodia i powściągliwa ekspresja Gillana tworzą kompozycję niemal filmową.

Na płycie znalazły się również „Nobody’s Home”, „Under the Gun” i „A Gypsy’s Kiss”. Zespół zachował rozpoznawalny styl, ale nadał mu bardziej współczesną produkcję.

Album „Perfect Strangers” Deep Purple odniósł duży sukces komercyjny i przywrócił grupę do światowej czołówki koncertowej. Pokazał również, że powrót słynnej formacji po latach przerwy nie musi być jedynie nostalgicznym odtwarzaniem dawnych przebojów.

Czterdzieści dwa lata później tytułowy utwór pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych nagrań grupy. Jego atmosfera, oparta na napięciu pomiędzy gitarą, organami i głosem, nie zestarzała się tak bardzo, jak można byłoby oczekiwać po produkcji z połowy lat osiemdziesiątych.

55 lat temu (1971). Duane Allman. Blues-rock traci jednego ze swoich największych gitarzystów

Śmierć Duane’a Allmana była ciosem dla amerykańskiej sceny rockowej. Artysta zaledwie kilka lat wcześniej współtworzył The Allman Brothers Band, zespół, który połączył bluesa, rocka, improwizację i muzyczne tradycje amerykańskiego Południa.

Album „At Fillmore East” do dziś uchodzi za jedno z najważniejszych koncertowych wydawnictw rockowych. Długie partie gitarowe Allmana i Dickeya Bettsa nie były jedynie pokazem technicznej sprawności. Stanowiły opowieść rozwijającą się na scenie, często bez wyraźnej granicy pomiędzy kompozycją a improwizacją.

Duane miał również ogromny wpływ na nagrania „Layla and Other Assorted Love Songs” grupy Derek and the Dominos. Jego dialog gitarowy z Erikiem Claptonem należy do najważniejszych spotkań instrumentalistów w historii blues-rocka.

Gdy zginął, kariera The Allman Brothers Band dopiero nabierała rozpędu. Zespół przetrwał tragedię, ale jego muzyka już nigdy nie brzmiała dokładnie tak samo.

5 lat temu (2021). The War on Drugs wydają „I Don’t Live Here Anymore”. Rock o utracie i poszukiwaniu domu

29 października 2021 roku ukazał się album „I Don’t Live Here Anymore” amerykańskiego zespołu The War on Drugs. Grupa kierowana przez Adama Granduciela zaproponowała muzykę zbudowaną z szerokich gitarowych pejzaży, pulsujących syntezatorów i melancholijnych melodii.

Po sukcesie wcześniejszego albumu „A Deeper Understanding” muzycy nie postanowili gwałtownie zmieniać stylu. Raczej dopracowali język, który od lat rozwijali: połączenie amerykańskiego rocka drogi, alternatywy i brzmień przywołujących lata osiemdziesiąte.

Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Living Proof”, „Harmonia’s Dream” i tytułowy „I Don’t Live Here Anymore”, nagrany z udziałem wokalistek zespołu Lucius.

Ta muzyka ma w sobie coś z filmów drogi. Samochód porusza się przez nocny krajobraz, za szybą mijają światła miasteczek, a bohater coraz mniej jest pewien, czy naprawdę zmierza do domu, czy może próbuje od niego uciec.

„I Don’t Live Here Anymore” The War on Drugs należy do tych albumów, które wymagają czasu. Nie opierają się na jednym efektownym refrenie, lecz na atmosferze i długotrwałym oddziaływaniu melodii.

5 lat temu (2021). Mastodon – „Hushed and Grim”. Ciężka muzyka o żałobie

Tego samego dnia, 29 października 2021 roku, amerykańska grupa Mastodon wydała album „Hushed and Grim”. Było to dwupłytowe, niezwykle rozbudowane dzieło, na którym progresywny metal spotkał się z psychodelią, ciężkimi gitarowymi riffami i melodyjnymi fragmentami.

Inspiracją do powstania płyty była między innymi śmierć wieloletniego menedżera zespołu Nicka Johna. Muzycy próbowali zmierzyć się z żałobą, nie rezygnując z właściwego sobie monumentalnego brzmienia.

Album zawiera takie kompozycje jak „Pushing the Tides”, „Teardrinker” i „The Beast”. Muzyka miejscami jest agresywna, ale w innych fragmentach zaskakuje spokojem i melancholią.

„Hushed and Grim” zespołu Mastodon pokazuje, że metal może być czymś więcej niż demonstracją siły. Może opowiadać o stracie, pamięci i bezradności wobec przemijania, zachowując przy tym intensywność i techniczną złożoność.

5 lat temu (2021). Tori Amos wraca do fortepianu i własnych korzeni

29 października 2021 roku ukazał się album „Ocean to Ocean” Tori Amos, amerykańskiej pianistki i wokalistki, która od początku lat dziewięćdziesiątych pozostaje jedną z najważniejszych postaci ambitnego popu.

Płyta powstawała w okresie naznaczonym pandemią, izolacją i osobistymi stratami. Amos ponownie sięgnęła po brzmienie fortepianu, subtelną elektronikę oraz charakterystyczną narrację, w której prywatne przeżycia przenikają się z symboliką natury.

Wśród wyróżniających się utworów znalazły się „Speaking with Trees”, „Spies” i tytułowy „Ocean to Ocean”.

Artystka nie próbowała odtwarzać młodzieńczej gwałtowności albumów „Little Earthquakes” czy „Under the Pink”. Zaproponowała raczej muzykę bardziej wyciszoną, opartą na dojrzałym spojrzeniu na stratę i możliwość odnajdywania równowagi.

To jedna z tych płyt, które najlepiej brzmią jesiennym wieczorem, kiedy za oknem szybciej zapada ciemność, a muzyka pozwala zatrzymać się na chwilę w codziennym pośpiechu.

Tego dnia w sporcie

49 lat temu (1977). Gol Deyny z rzutu rożnego. Polska jedzie na mundial, stadion gwiżdże

29 października 1977 roku reprezentacja Polski zremisowała z Portugalią 1:1 na Stadionie Śląskim w Chorzowie, zapewniając sobie awans na mistrzostwa świata w Argentynie w 1978 roku.

W 38. minucie Kazimierz Deyna zdobył bramkę bezpośrednio z rzutu rożnego. Był to gol niezwykły zarówno ze względu na technikę wykonania, jak i stawkę spotkania. W drugiej połowie wyrównał Manuel Fernandes, ale remis wystarczył Polakom do osiągnięcia celu.

Wydarzenie miało również gorzki wymiar. Deyna, zawodnik warszawskiej Legii, nie cieszył się sympatią części śląskiej publiczności. Po zdobyciu bramki usłyszał gwizdy, które do dziś pozostają jednym z najbardziej przykrych obrazów tamtej epoki reprezentacyjnej piłki.

W bramce Polski wystąpił Jan Tomaszewski, wieloletni piłkarz ŁKS Łódź, a na boisku pojawił się również Zbigniew Boniek, związany wówczas z Widzewem Łódź.

Drużynę prowadził Jacek Gmoch. Choć na mundialu w Argentynie Polacy nie powtórzyli sukcesu z 1974 roku, awans wywalczony przeciwko Portugalii potwierdzał, że reprezentacja nadal należała do europejskiej czołówki.

Gol Kazimierza Deyny z rzutu rożnego 29 października 1977 roku pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych trafień w historii polskiej kadry.

18 lat temu (2008). Philadelphia Phillies kończą wielkie oczekiwanie

29 października 2008 roku Philadelphia Phillies zdobyli mistrzostwo amerykańskiej ligi baseballowej MLB, pokonując Tampa Bay Rays 4:3 w piątym meczu World Series.

Spotkanie miało nietypowy przebieg. Zostało przerwane wcześniej z powodu fatalnych warunków pogodowych, a następnie dokończone po przerwie. Phillies wygrali całą serię 4:1 i zdobyli pierwszy tytuł mistrzowski od 1980 roku.

Dla kibiców Filadelfii było to zakończenie długiego okresu rozczarowań. Sport amerykański ma własną szczególną kulturę pamięci, w której sukces drużyny staje się częścią rodzinnych historii przekazywanych przez pokolenia.

Zwycięstwo Phillies przypomniało, że nawet po wieloletnim oczekiwaniu sport może przynieść miastu chwilę wspólnego świętowania.

9 lat temu (2017). Lewis Hamilton sięga po czwarty tytuł mistrza świata Formuły 1

29 października 2017 roku Lewis Hamilton zapewnił sobie czwarty tytuł mistrza świata Formuły 1 podczas Grand Prix Meksyku.

Brytyjczyk przeżył trudny wyścig, kończąc go dopiero na dziewiątej pozycji. Nie przeszkodziło mu to jednak w zdobyciu mistrzostwa, ponieważ jego główny rywal Sebastian Vettel nie uzyskał wyniku pozwalającego przedłużyć walkę o tytuł.

Wyścig wygrał Max Verstappen, który sześć lat później, również podczas Grand Prix Meksyku rozgrywanego 29 października, ustanowił nowy rekord liczby zwycięstw w jednym sezonie Formuły 1, osiągając szesnasty triumf w 2023 roku.

Te dwa wydarzenia pokazują, jak szybko zmienia się układ sił w sportach motorowych. Hamilton reprezentował w 2017 roku dominującą erę Mercedesa, podczas gdy Verstappen stał się później symbolem kolejnego okresu przewagi jednego zespołu.

Sport dziś. Trzy kolejne mecze Pucharu Polski

W czwartek, 29 października 2026 roku, zaplanowano kolejne spotkania 1/16 finału STS Pucharu Polski.

O godzinie 14.30 Arka Gdynia podejmie Stal Rzeszów. O 17.30 Polonia Warszawa zmierzy się z Koroną Kielce, a wieczorem, o 20.30, Odra Opole zagra ze Śląskiem Wrocław.

To wydarzenia bieżące, a nie historyczne rocznice. W pucharowych rozgrywkach wynik jednego spotkania decyduje o dalszej rywalizacji, dlatego nawet zespoły uznawane za faworytów nie mogą pozwolić sobie na słabszy dzień.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

106 lat temu (1920). W Tomaszowie rodzi się „Lutek” Orenbach. Chłopak, który chciał stworzyć teatr nawet w getcie

29 października 1920 roku w Tomaszowie Mazowieckim urodził się Izrael Aljuche Orenbach, nazywany przez bliskich Lutkiem. Mieszkał z rodziną przy ulicy Zgorzelickiej 14. Jego rodzicami byli Ita Rejdla i Szmul Binem Orenbachowie.

Nie był politykiem, generałem ani wielkim przemysłowcem. Był młodym człowiekiem zakochanym w teatrze, literaturze, rysunku i dziewczynie, z którą rozdzieliła go wojna.

Gdyby nie Zagłada, być może jego nazwisko pojawiłoby się kiedyś na afiszu teatru w Warszawie, Łodzi albo Krakowie. Być może zostałby aktorem, reżyserem, satyrykiem lub grafikiem. Tego już się nie dowiemy.

Wiemy natomiast, że pozostawił po sobie coś niezwykle cennego: listy pisane z tomaszowskiego getta, pełne uczuć, codziennych obserwacji, młodzieńczych marzeń i prób przeciwstawienia się otaczającej rzeczywistości.

Ich historia jest jednym z najbardziej poruszających, a zarazem najmniej znanych świadectw życia kulturalnego w getcie w Tomaszowie Mazowieckim.

Tomaszów, Bydgoszcz i Edith. Miłość przerwana przez wojnę

Lutek dorastał w Tomaszowie Mazowieckim, a następnie wraz z rodziną przeniósł się do Bydgoszczy. Tam kontynuował naukę i w 1939 roku zdał maturę. Właśnie w Bydgoszczy poznał Edith Blau, młodą Żydówkę pochodzącą z Wolnego Miasta Gdańska.

Ich znajomość szybko przerodziła się w uczucie. Młodzi planowali wspólną przyszłość, ale historia nie zamierzała respektować ich planów.

We wrześniu 1939 roku wybuchła wojna. Orenbachowie wrócili do Tomaszowa, a Edith z matką znalazły się w Niemczech. Para została rozdzielona, lecz utrzymywała kontakt listowny.

Lutek pisał do Edith po polsku, ona odpowiadała mu po niemiecku. Listy z czasem stały się czymś więcej niż prywatną korespondencją. Były opowieścią o wojnie widzianej oczami młodego człowieka, któremu odebrano możliwość normalnego życia.

Kiedy w Tomaszowie utworzono getto, rodzina Orenbachów została objęta niemieckimi represjami. Lutek mieszkał wówczas przy ulicy Lewej 8 i pracował w administracji żydowskiej gminy.

Nie przestał jednak myśleć o sztuce.

Klein Kunst Teater. Scena, która miała ocalić człowieczeństwo

W realiach niemieckiego getta, gdzie codziennością stawały się głód, choroby, przymusowa praca i strach, Izrael Orenbach zaangażował się w organizowanie życia artystycznego.

Współtworzył Klein Kunst Teater, czyli Mały Teatr Sztuki. Był aktorem, reżyserem i autorem pomysłów scenicznych. Wspólnie z innymi mieszkańcami próbował organizować przedstawienia, wieczory literackie i spotkania muzyczne.

Przy przedsięwzięciu współpracował między innymi Alfred Rotberg, pełniący funkcję kierownika muzycznego teatru.

W liście z 10 czerwca 1941 roku Lutek pisał do Edith:

„Nasz Klein Kunst Teater ma możliwość rozwoju, tylko, że warunki są okropne”.

Trudno o bardziej przejmujące zdanie dotyczące działalności kulturalnej. Młody człowiek dostrzegał artystyczny potencjał, ale jednocześnie doświadczał świata, w którym brakowało podstawowych warunków do życia, a każdy kolejny dzień mógł przynieść katastrofę.

Teatr nie był w tych okolicznościach zwyczajną rozrywką. Stanowił próbę zachowania godności, wyobraźni i poczucia wspólnoty. Był sposobem powiedzenia, że ludzie zamknięci za granicami getta nadal mają marzenia i potrzebę tworzenia.

W tym sensie historia teatru w tomaszowskim getcie przypomina najsilniejsze opowieści o sztuce powstającej w warunkach niewoli. Nie trzeba jednak dodawać do niej żadnej literackiej fikcji. Rzeczywiste świadectwo jest wystarczająco przejmujące.

Koło Artystów. Malarze, karykatury i chwila zapomnienia

Lutek Orenbach był również rysownikiem i karykaturzystą. Wspólnie z artystami przebywającymi w getcie uczestniczył w tworzeniu Koła Artystów, które skupiało osoby zainteresowane malarstwem, literaturą i muzyką.

Wśród związanych z tym środowiskiem twórców znajdował się Henryk Barczyński, łódzki malarz i grafik, wcześniej związany ze środowiskiem awangardowej grupy Jung Jidysz.

Artyści organizowali spotkania, podczas których rozmawiano o twórczości, deklamowano teksty i śpiewano. Nie były to wydarzenia mogące zmienić sytuację militarną ani polityczną. Dawały jednak uczestnikom możliwość choćby chwilowego wyjścia poza koszmar codzienności.

Zachowane karykatury Lutka przedstawiają mieszkańców getta i osoby związane z jego środowiskiem. Są niezwykłym materiałem historycznym, bo pozwalają zobaczyć nie tylko wielką tragedię zbiorowości, lecz także indywidualne rysy i osobowości ludzi, których życie zostało brutalnie przerwane.

Wielu artystów działających w tomaszowskim getcie nie przeżyło wojny. Ich dorobek uległ zniszczeniu, a imiona i nazwiska przez lata pozostawały nieznane szerszej publiczności.

Dzięki ocalonym listom Lutka Orenbacha część tego świata można jednak dzisiaj odtworzyć.

Listy przetrwały. Ich autor nie wrócił

Korespondencja Lutka i Edith urwała się podczas wojny. Edith została deportowana do getta w Rydze, a później przeszła przez kolejne dramatyczne doświadczenia okupacyjne.

Edith Blau przeżyła Zagładę. Po wojnie wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie nosiła nazwisko Brandon. Ocaliła korespondencję otrzymywaną od Lutka, a następnie przekazała ją do United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie.

Dalsze losy Izraela Orenbacha nie zostały ustalone z taką samą pewnością. Przyjmuje się, że zginął podczas Zagłady w 1942 roku, ale źródła nie pozwalają bez zastrzeżeń wskazać dokładnego miejsca i okoliczności jego śmierci.

Zachowało się blisko sto listów, a także rysunki, karykatury i inne świadectwa jego twórczości.

W 2018 roku Fundacja Pasaże Pamięci, dzięki pracy badawczej Justyny Biernat, opublikowała książkę „Sen o teatrze. Listy z tomaszowskiego getta”. Opracowanie przybliżyło nie tylko osobistą historię młodego artysty, lecz również działalność kulturalną w getcie oraz szersze dzieje żydowskiej społeczności miasta.

To jeden z tych przypadków, w których osobista korespondencja staje się źródłem historycznym o ogromnej wartości. List pisany do ukochanej dziewczyny po dziesięcioleciach pozwala historykom odtworzyć atmosferę epoki znacznie lepiej niż niejedna urzędowa statystyka.

Tomaszów pamięta o Zagładzie. Ale czy pamięta o marzeniach jej ofiar?

Dzisiejsza rocznica urodzin Lutka Orenbacha przypada w szczególnym momencie październikowego kalendarium. Pod koniec października 1942 roku Niemcy przygotowywali likwidację getta w Tomaszowie Mazowieckim, a główne deportacje jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince rozpoczęły się 31 października.

Historia Lutka przypomina, jak wielką stratą była Zagłada tomaszowskich Żydów nie tylko w wymiarze liczby zamordowanych ludzi. Zginęli także potencjalni artyści, lekarze, nauczyciele, wynalazcy, pisarze i muzycy. Nie sposób ustalić, ile dzieł nigdy nie powstało i ile ludzkich talentów zostało unicestwionych.

Lutek był jednym z tysięcy młodych mieszkańców przedwojennego Tomaszowa. Miał rodzinę, przyjaciół, ukochaną dziewczynę, poczucie humoru i ambicje artystyczne.

29 października 2026 roku przypada 106. rocznica urodzin Izraela Aljuche Orenbacha.

Można byłoby potraktować tę datę jako jedną z wielu lokalnych ciekawostek. Byłby to jednak poważny błąd. W historii Orenbacha mieści się bowiem niemal cała opowieść o utraconym świecie żydowskiego Tomaszowa Mazowieckiego: o jego kulturze, codzienności, młodości, miłości i przerwanych marzeniach.

A także o tym, że pamięć potrafi przetrwać nawet wtedy, gdy nie ocalał człowiek, który chciał ją tworzyć.

29 października łączy zwycięstwo z tragedią, naukę z polityką, a wielką historię z codziennym życiem zwyczajnych ludzi. Generał Maczek przywracał wolność mieszkańcom Bredy, giełda nowojorska pogrążała się w panice, a naukowcy przesyłali pierwsze litery przez sieć komputerową, która po latach zmieniła cały świat.

W muzyce Deep Purple przypominali, że rockowe legendy potrafią wracać w wielkim stylu, a artyści kolejnych pokoleń opowiadali o przemijaniu, żałobie i potrzebie odnajdywania własnego miejsca.

Ale najważniejsza dla naszego miasta opowieść ma zupełnie inny wymiar.

106 lat temu w Tomaszowie Mazowieckim urodził się chłopak, który marzył o teatrze. Nie zdążył zrealizować wszystkich planów. Zdążył jednak zapisać swoje myśli i uczucia w listach, które przetrwały wojnę, oceany i dziesięciolecia.

Dzisiaj jego słowa możemy czytać w mieście, w którym się urodził.

I być może właśnie to jest najważniejszym sensem lokalnego kalendarium: przypominać nie tylko daty wielkich wydarzeń, ale także ludzi, bez których historia Tomaszowa Mazowieckiego nigdy nie będzie pełna.

Dziś mamy środę, 28 października 2026 roku. Jest to 301. dzień roku, a do jego zakończenia pozostały 64 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.26, natomiast zachodzi około 16.20. Dzień trwa niespełna dziesięć godzin. Jesienna zmiana czasu jest już za nami, a listopadowy zmierzch coraz wyraźniej daje o sobie znać.

Imieniny obchodzą przede wszystkim Szymon, Tadeusz i Wszeciech, a także Juda i Wszechsław.

28 października jest świętem państwowym w Czechach, upamiętniającym powstanie niepodległej Czechosłowacji w 1918 roku. W Grecji obchodzony jest natomiast Dzień Ochi, przypominający odrzucenie włoskiego ultimatum w 1940 roku.

Na całym świecie przypada również Międzynarodowy Dzień Animacji, ustanowiony przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Filmu Animowanego ASIFA. Data upamiętnia publiczny pokaz animacji Émile’a Reynauda w Paryżu, który odbył się 28 października 1892 roku.

Kalendarium historyczne

300 lat temu (1726). Guliwer rozpoczyna podróż. Literatura otrzymuje jedno ze swoich najważniejszych dzieł

28 października 1726 roku w Londynie ukazały się „Podróże Guliwera” Jonathana Swifta, powieść, która z czasem została uznana za jedno z najważniejszych dzieł literatury angielskiej. Dzisiaj często kojarzy się ją przede wszystkim z opowieścią o olbrzymie wśród Liliputów i człowieku zagubionym w świecie gigantów. W rzeczywistości Jonathan Swift stworzył znacznie bardziej gorzką i bezlitosną satyrę na ludzką naturę, politykę oraz społeczne przyzwyczajenia.

Pisarz przyglądał się światu z dystansu, jaki daje fantastyczna podróż. Opisując wyimaginowane krainy, kpił z rzeczywistych monarchów, wojennych ambicji, filozoficznych sporów i politycznych absurdów swojej epoki. W tym sensie Guliwer jest nie tylko literackim podróżnikiem, ale także niewygodnym świadkiem ludzkiej pychy. Trzysta lat po premierze „Podróże Guliwera” nadal pozostają aktualne, ponieważ mechanizmy władzy, zbiorowych uprzedzeń i społecznej hipokryzji zmieniają się znacznie wolniej niż kostiumy historyczne.

140 lat temu (1886). Statua Wolności. Ameryka odsłania swój najsłynniejszy symbol

28 października 1886 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Grover Cleveland uczestniczył w uroczystym odsłonięciu Statuy Wolności w Nowym Jorku. Monument był darem narodu francuskiego dla Amerykanów i miał symbolizować przyjaźń obu państw oraz wspólne ideały wolności. Projekt opracował rzeźbiarz Frédéric Auguste Bartholdi, a przy konstrukcji metalowej współpracował zespół Gustave’a Eiffla.

Olbrzymia postać kobiety z pochodnią w dłoni szybko stała się czymś więcej niż pomnikiem. Dla milionów emigrantów przybywających do Nowego Jorku oznaczała nadzieję na nowe życie, choć rzeczywistość amerykańskiego społeczeństwa nie zawsze odpowiadała wyobrażeniom o wolności i równości. Statua Wolności znalazła się z czasem w niezliczonych filmach, książkach, fotografiach i politycznych przemówieniach. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Stanów Zjednoczonych, ale również przypomnieniem, że deklarowane wartości trzeba nieustannie konfrontować z rzeczywistością.

134 lata temu (1892). Narodziny animacji. Zanim powstał film Disneya

28 października 1892 roku francuski wynalazca Émile Reynaud zaprezentował publiczności w paryskim Musée Grévin pokaz animowanych obrazów, wykorzystując opracowany przez siebie teatr optyczny. Działo się to jeszcze przed słynnymi seansami kinematografu braci Lumière, które rozpoczęły nową epokę kina.

Reynaud nie dysponował komputerami, cyfrowymi kamerami ani technologiami, które współcześnie kojarzymy z animacją. Posługiwał się ręcznie przygotowanymi obrazami i systemem projekcyjnym pozwalającym uzyskać złudzenie ruchu. Jego przedsięwzięcie pokazywało, jak niezwykłą siłę ma połączenie techniki i wyobraźni.

Z tego doświadczenia rozwinął się świat, który później stworzył Myszkę Miki, „Królewnę Śnieżkę”, animacje japońskiego Studia Ghibli i współczesne produkcje komputerowe. Międzynarodowy Dzień Animacji przypomina więc nie tylko historię rozrywki dla dzieci, lecz także narodziny osobnego języka artystycznego, zdolnego opowiadać o sprawach równie poważnych jak kino aktorskie.

108 lat temu (1918). Polska Komisja Likwidacyjna. Niepodległość rodzi się w Krakowie

28 października 1918 roku w krakowskim Hotelu Saskim powołano Polską Komisję Likwidacyjną, która miała przejąć władzę na ziemiach polskich pozostających dotąd pod panowaniem Austro-Węgier. Wśród polityków zaangażowanych w jej utworzenie znaleźli się przedstawiciele różnych środowisk ideowych, od socjalistów i ludowców po narodowych demokratów.

Był to czas rozpadu wielonarodowej monarchii Habsburgów. Wojna dobiegała końca, a narody Europy Środkowej coraz śmielej podejmowały działania na rzecz własnej państwowości. Polscy politycy z Galicji nie zamierzali czekać, aż przyszłość kraju zostanie ustalona wyłącznie na konferencjach dyplomatycznych.

Ważną rolę w komisji odgrywał Wincenty Witos, późniejszy trzykrotny premier II Rzeczypospolitej. Powołanie PKL było jednym z kroków, które pozwoliły przejąć administrację, zapewnić bezpieczeństwo i rozpocząć budowanie polskich instytucji jeszcze przed 11 listopada.

Odzyskanie niepodległości Polski w 1918 roku nie było pojedynczym wydarzeniem, lecz procesem rozgrywającym się równocześnie w wielu miejscach. Kraków, Lublin, Cieszyn, Warszawa i inne ośrodki tworzyły polityczne fundamenty odradzającego się państwa.

108 lat temu (1918). Powstaje Czechosłowacja. Nowa mapa Europy

Tego samego dnia, 28 października 1918 roku, w Pradze ogłoszono powstanie niepodległej Czechosłowacji. Narodowy Komitet Czechosłowacki przejął inicjatywę polityczną w momencie rozpadu Austro-Węgier i przyjął pierwszą ustawę ustanawiającą nowe państwo.

Jednym z najważniejszych architektów niepodległości był Tomáš Garrigue Masaryk, późniejszy pierwszy prezydent republiki. Czechosłowacja stała się w dwudziestoleciu międzywojennym jednym z najważniejszych państw Europy Środkowej. Musiała jednak mierzyć się z napięciami narodowościowymi, problemami granicznymi i rosnącym zagrożeniem ze strony nazistowskich Niemiec.

Po II wojnie światowej znalazła się w radzieckiej strefie wpływów, a w 1989 roku odzyskała demokrację w wyniku aksamitnej rewolucji. Ostatecznie w 1993 roku pokojowo podzieliła się na Czechy i Słowację. 28 października – rocznica powstania Czechosłowacji – pozostaje jednym z najważniejszych świąt państwowych naszych południowych sąsiadów.

97 lat temu (1929). Czarny Poniedziałek. Wall Street pogrąża się w panice

28 października 1929 roku nowojorska giełda przeżyła jeden z najbardziej dramatycznych dni w swojej historii. Indeks Dow Jones Industrial Average stracił niemal 13 procent wartości, a na rynku zapanowała panika. Dzień przeszedł do historii jako Czarny Poniedziałek 1929 roku.

Przez znaczną część lat dwudziestych amerykańska gospodarka rozwijała się dynamicznie. Rosła produkcja samochodów, rozwijały się nowe technologie, a coraz więcej obywateli inwestowało na giełdzie. Problem polegał na tym, że wzrost cen akcji zaczął odrywać się od rzeczywistej kondycji części przedsiębiorstw. Wielu inwestorów kupowało papiery wartościowe za pożyczone pieniądze, wierząc, że ceny będą rosły bez końca.

Kiedy zaufanie zaczęło się załamywać, sprzedaż akcji gwałtownie przyspieszyła. Nazajutrz, podczas Czarnego Wtorku, rynek ponownie zanotował katastrofalne spadki. Krach na Wall Street nie był jedyną przyczyną Wielkiego Kryzysu, ale stał się jego najbardziej rozpoznawalnym początkiem.

Skutki kryzysu odczuły gospodarki na całym świecie, również II Rzeczpospolita. Spadek produkcji, bezrobocie i osłabienie handlu międzynarodowego zmieniły życie milionów ludzi. Lekcja z 1929 roku pozostaje aktualna: gospodarka oparta na nieograniczonym kredycie i przekonaniu o wiecznym wzroście może załamać się szybciej, niż oczekują nawet doświadczeni inwestorzy.

86 lat temu (1940). Greckie „nie” dla Mussoliniego. Początek nowego frontu wojny

28 października 1940 roku Grecja odrzuciła ultimatum faszystowskich Włoch, domagających się zgody na wkroczenie wojsk i zajęcie strategicznych pozycji. Premier Joanis Metaksas, stojący na czele autorytarnego rządu, nie przyjął włoskich warunków. Tego samego dnia włoska armia rozpoczęła inwazję z terytorium okupowanej Albanii.

Benito Mussolini oczekiwał szybkiego zwycięstwa, które umocniłoby jego pozycję w obozie państw Osi. Stało się jednak inaczej. Grecka armia stawiła skuteczny opór, a następnie przeszła do kontrofensywy. Włosi ponieśli poważne porażki, a ich niepowodzenia stały się jednym z powodów późniejszej niemieckiej interwencji na Bałkanach.

W kwietniu 1941 roku III Rzesza zaatakowała Grecję i Jugosławię. Walki oraz późniejsza okupacja przyniosły ogromne cierpienia ludności cywilnej.

Dzień Ochi, czyli grecki Dzień „Nie”, upamiętnia odmowę podporządkowania się włoskim żądaniom. Jest to święto narodowej pamięci, przypominające, że nawet państwo słabsze militarnie może podjąć decyzję o oporze wobec agresji.

76 lat temu (1950). Reforma walutowa. Polakom zabrano znaczną część oszczędności

28 października 1950 roku Sejm PRL uchwalił ustawę o zmianie systemu pieniężnego. Oficjalnie reforma miała wzmocnić złotego i uporządkować gospodarkę. W praktyce była również instrumentem polityki gospodarczej władz komunistycznych, wymierzonym w prywatne oszczędności obywateli.

Zasady wymiany pieniędzy były wyjątkowo niekorzystne dla osób posiadających gotówkę. Za 100 starych złotych otrzymywano jednego nowego złotego, podczas gdy ceny i wynagrodzenia przeliczano zasadniczo według relacji 100 do 3. Oznaczało to utratę około dwóch trzecich realnej wartości gotówkowych oszczędności. Nieco inne zasady stosowano wobec części depozytów bankowych.

Reformę przeprowadzono z zaskoczenia. Wymiana rozpoczęła się 30 października i trwała do 8 listopada. Obywatele mieli niewiele czasu na dostosowanie się do nowych przepisów.

Dla rodzin przechowujących oszczędności w domach była to prawdziwa katastrofa finansowa. Szczególnie dotkliwe skutki odczuli drobni przedsiębiorcy, rzemieślnicy i rolnicy indywidualni.

Reforma walutowa w Polsce w 1950 roku przypomina, że decyzja administracyjna może mieć konsekwencje porównywalne z największymi kryzysami gospodarczymi. W tym przypadku państwo nie tylko zmieniło wygląd banknotów. Zdecydowało również, ile warte będą pieniądze zgromadzone przez obywateli.

70 lat temu (1956). Prymas Wyszyński wraca do Warszawy

28 października 1956 roku kardynał Stefan Wyszyński powrócił do Warszawy po ponad trzech latach internowania przez władze komunistyczne. Prymasa zatrzymano we wrześniu 1953 roku, a następnie przetrzymywano w kilku miejscach odosobnienia, między innymi w Rywałdzie, Stoczku Warmińskim, Prudniku i Komańczy.

Jego uwolnienie było jednym z symboli przemian politycznych Polskiego Października. Po objęciu przywództwa PZPR przez Władysława Gomułkę władze próbowały złagodzić napięcia społeczne i ułożyć na nowo stosunki z Kościołem katolickim.

Wyszyński nie zamierzał jednak wracać wyłącznie na warunkach narzuconych przez państwo. Domagał się między innymi zmian dotyczących swobody obsadzania stanowisk kościelnych i funkcjonowania seminariów duchownych.

Powrót prymasa Stefana Wyszyńskiego 28 października 1956 roku nie zakończył konfliktu między Kościołem a władzami PRL, ale przywrócił ważny punkt odniesienia dla milionów wiernych. W następnych latach Wyszyński odegrał fundamentalną rolę w przygotowaniach do obchodów Milenium Chrztu Polski.

68 lat temu (1958). Jan XXIII zostaje papieżem. Człowiek, który otworzył okna Kościoła

28 października 1958 roku kardynał Angelo Giuseppe Roncalli został wybrany papieżem, przyjmując imię Jan XXIII. Miał już niemal 77 lat, dlatego wielu obserwatorów uważało jego pontyfikat za przejściowy. Historia pokazała, jak bardzo się mylili.

Jan XXIII stał się jednym z najważniejszych papieży XX wieku. W 1959 roku zapowiedział zwołanie soboru powszechnego, a w 1962 roku rozpoczął się Sobór Watykański II. Jego celem było odnowienie życia Kościoła i podjęcie dialogu ze współczesnym światem.

Sobór przyniósł zmiany dotyczące liturgii, ekumenizmu, relacji Kościoła z innymi religiami i roli świeckich. Nie wszystkie dyskusje zakończyły się za życia Jana XXIII, ale kierunek przemian został wyznaczony.

Papież zmarł w 1963 roku, a w 2014 roku został kanonizowany. Jego pontyfikat pozostaje symbolem przekonania, że nawet instytucja o wielowiekowej tradycji musi umieć rozmawiać ze zmieniającym się światem.

64 lata temu (1962). Kryzys kubański. Chruszczow wycofuje rakiety

28 października 1962 roku Nikita Chruszczow ogłosił, że Związek Radziecki wycofa rakiety nuklearne z Kuby. Była to przełomowa decyzja kończąca najbardziej niebezpieczną fazę kryzysu kubańskiego 1962 roku.

Od kilkunastu dni Stany Zjednoczone i ZSRR znajdowały się na skraju konfliktu atomowego. Amerykańskie samoloty zwiadowcze wykryły radzieckie instalacje rakietowe na wyspie, położonej zaledwie około 150 kilometrów od wybrzeży Florydy. Prezydent John F. Kennedy zdecydował się na morską blokadę, określaną oficjalnie mianem kwarantanny.

Dzień wcześniej, 27 października, nad Kubą zestrzelono amerykański samolot U-2. Zginął jego pilot, major Rudolf Anderson. W Waszyngtonie coraz poważniej rozważano odpowiedź militarną.

Porozumienie przewidywało wycofanie radzieckich rakiet i amerykańskie zobowiązanie do nieprzeprowadzania inwazji na Kubę. Tajne ustalenia dotyczyły również amerykańskich pocisków Jupiter rozmieszczonych w Turcji.

Zakończenie kryzysu kubańskiego miało wielkie znaczenie dla dalszej zimnej wojny. Przyczyniło się między innymi do ustanowienia bezpośredniej linii komunikacyjnej między Waszyngtonem a Moskwą, mającej ograniczyć ryzyko katastrofalnych nieporozumień.

Wydarzenia te przypominają, że w epoce broni nuklearnej najważniejszym zwycięstwem bywa nie pokonanie przeciwnika, ale uniknięcie wojny.

31 lat temu (1995). Pożar metra w Baku. Jedna z największych katastrof komunikacyjnych

28 października 1995 roku w metrze w Baku, stolicy Azerbejdżanu, wybuchł pożar, który doprowadził do śmierci setek pasażerów. Ogień pojawił się w pociągu jadącym pomiędzy stacjami Ulduz i Nəriman Nərimanov.

Według oficjalnych danych zginęło 289 osób, a setki zostały ranne. Wielu pasażerów poniosło śmierć wskutek zatrucia dymem w tunelu, z którego trudno było się wydostać.

Przyczyn katastrofy doszukiwano się w awarii instalacji elektrycznej i problemach technicznych pojazdu. Tragedia wywołała również pytania o procedury ewakuacyjne i bezpieczeństwo podziemnego transportu.

Pożar metra w Baku w 1995 roku pozostaje jedną z najtragiczniejszych katastrof w historii kolei podziemnej. Jego znaczenie wykracza poza Azerbejdżan, ponieważ stał się przestrogą dla operatorów metra na całym świecie.

12 lat temu (2014). Muzeum POLIN otwiera wystawę tysiąca lat historii polskich Żydów

28 października 2014 roku w Warszawie otwarto wystawę stałą Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Uroczystość odbyła się z udziałem prezydentów Polski i Izraela oraz przedstawicieli instytucji naukowych i kulturalnych.

Wystawa pokazuje tysiąc lat obecności Żydów na ziemiach polskich. Nie ogranicza się do historii Zagłady, choć ta zajmuje w niej niezwykle ważne miejsce. Opowiada również o codziennym życiu, religii, kulturze, gospodarce, literaturze i współtworzeniu polskiego społeczeństwa.

To szczególnie istotna rocznica także z perspektywy historii Tomaszowa Mazowieckiego, którego przedwojenny rozwój gospodarczy i społeczny był nierozerwalnie związany z obecnością mieszkańców żydowskiego pochodzenia.

Muzeum POLIN przypomina, że historia polskich Żydów nie rozpoczęła się w 1939 roku. Przez całe stulecia była integralną częścią dziejów Polski, jej miast i miasteczek.

Urodzili się tego dnia

Jonas Salk (1914–1995). Lekarz, który pomógł pokonać polio

28 października 1914 roku urodził się Jonas Salk, amerykański lekarz i naukowiec, twórca jednej z pierwszych skutecznych szczepionek przeciwko chorobie Heinego-Medina. W połowie XX wieku polio wywoływało ogromny strach wśród rodziców, ponieważ mogło prowadzić do trwałego porażenia, a nawet śmierci dzieci. Prace Salka miały przełomowe znaczenie dla ograniczenia liczby zachorowań i rozwoju światowych programów szczepień.

Jan Domarski (1946). Człowiek, który uciszył Wembley

28 października 1946 roku urodził się Jan Domarski, były reprezentant Polski i jeden z bohaterów najbardziej pamiętnego meczu w historii polskiej piłki nożnej. To właśnie on 17 października 1973 roku zdobył bramkę przeciwko Anglii na Wembley, zapewniając Polsce remis 1:1 i awans na mistrzostwa świata 1974. Tam drużyna Kazimierza Górskiego zajęła trzecie miejsce. Domarski obchodzi dzisiaj 80. urodziny.

Bill Gates (1955). Człowiek, który zmienił sposób korzystania z komputerów

28 października 1955 roku urodził się Bill Gates, współzałożyciel Microsoftu, przez wiele lat jeden z najbogatszych ludzi świata. Rozwój systemów operacyjnych i oprogramowania firmy miał ogromny wpływ na upowszechnienie komputerów osobistych. W późniejszych latach Gates skoncentrował znaczną część działalności na filantropii, wspierając między innymi projekty związane z ochroną zdrowia i edukacją.

Eros Ramazzotti (1963). Włoski głos romantycznego popu

28 października 1963 roku urodził się Eros Ramazzotti, jeden z najbardziej rozpoznawalnych włoskich wokalistów muzyki popularnej. Jego charakterystyczny głos oraz melodyjne kompozycje przyniosły mu sukces międzynarodowy. Piosenki „Più bella cosa”, „Cose della vita” czy „Un'emozione per sempre” przez lata należały do najczęściej odtwarzanych włoskich przebojów.

Julia Roberts (1967). Od „Pretty Woman” do Oscara

28 października 1967 roku urodziła się Julia Roberts, amerykańska aktorka, której popularność przyniósł film „Pretty Woman”. Później udowodniła, że potrafi odnaleźć się również w rolach dramatycznych. Za kreację w filmie „Erin Brockovich” otrzymała Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. Jej kariera należy do najbardziej udanych w Hollywood ostatnich kilkudziesięciu lat.

Joaquin Phoenix (1974). Aktor, który nie boi się trudnych postaci

28 października 1974 roku urodził się Joaquin Phoenix, aktor znany z intensywnych i psychologicznie złożonych ról. Wystąpił między innymi w filmach „Gladiator”, „Spacer po linie”, „Mistrz” i „Joker”. Za tytułową rolę w „Jokerze” otrzymał Oscara. Jego aktorstwo często opiera się na ukazywaniu bohaterów rozbitych wewnętrznie, niejednoznacznych moralnie i pozostających w konflikcie ze światem.

Odeszli tego dnia

Tadeusz Mazowiecki (1927–2013). Pierwszy premier wolnej Polski

28 października 2013 roku zmarł Tadeusz Mazowiecki, pierwszy niekomunistyczny premier Polski po II wojnie światowej. Jego rząd, powołany w 1989 roku, rozpoczął proces zasadniczych przemian politycznych i gospodarczych.

Mazowiecki był działaczem opozycji demokratycznej, współpracownikiem „Solidarności” i uczestnikiem obrad Okrągłego Stołu. Należał do polityków opowiadających się za dialogiem oraz poszukiwaniem kompromisów w sprawach fundamentalnych dla państwa.

Jego rządy przypadły na wyjątkowo trudny okres. Polska przechodziła od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej, a kolejne reformy przynosiły zarówno nadzieję, jak i poważne koszty społeczne.

Tadeusz Mazowiecki pozostaje jedną z najważniejszych postaci polskiej transformacji ustrojowej. Niezależnie od sporów dotyczących oceny konkretnych decyzji jego rządu, odegrał kluczową rolę w pokojowym przejściu od PRL do demokratycznej Rzeczypospolitej.

Matthew Perry (1969–2023). Chandler z „Przyjaciół”

28 października 2023 roku zmarł Matthew Perry, amerykański aktor, którego największą popularność przyniosła rola Chandlera Binga w serialu „Przyjaciele”. Jego charakterystyczne poczucie humoru i sposób prowadzenia dialogów uczyniły z Chandlera jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci telewizyjnych lat dziewięćdziesiątych.

Perry otwarcie mówił również o własnych problemach z uzależnieniem. Jego śmierć w wieku 54 lat wywołała ogromne poruszenie wśród widzów na całym świecie, a także ponownie skierowała uwagę na problemy zdrowia psychicznego i uzależnień w środowisku artystycznym.

Tego dnia w muzyce

49 lat temu (1977). Queen i Sex Pistols. Dwie płyty, dwa światy i jeden dzień

28 października 1977 roku ukazały się w Wielkiej Brytanii dwa albumy, które w zupełnie odmienny sposób zapisały się w historii rocka: „News of the World” zespołu Queen oraz „Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols”.

Trudno wyobrazić sobie bardziej wyrazisty kontrast.

Queen reprezentował wówczas bogato aranżowany rock, w którym teatralność, harmonia wokalna i rozmach produkcyjny odgrywały niezwykle ważną rolę. Sex Pistols stanowili natomiast symbol punkowej rewolty: muzyki krótkiej, agresywnej, prowokacyjnej i demonstracyjnie odrzucającej konwenanse.

Obie formacje znalazły się w tym samym momencie historii, ale patrzyły na niego z zupełnie różnych perspektyw.

Queen – „News of the World”. Stadionowe hymny, które zna cały świat

Szósty album studyjny Queen – „News of the World” był reakcją zespołu na zmieniającą się scenę muzyczną. Po rozbudowanych produkcjach z wcześniejszych płyt muzycy postanowili częściowo uprościć brzmienie i nadać kompozycjom bardziej bezpośrednią formę.

Album otwierają dwa utwory, które z czasem stały się niemal obowiązkowym elementem największych wydarzeń sportowych: „We Will Rock You” i „We Are the Champions”.

Pierwszy, napisany przez Briana Maya, opiera się na niezwykle prostym rytmie wybijanym przez tupanie i klaskanie. Drugi, autorstwa Freddiego Mercury’ego, jest pełnym rozmachu hymnem zwycięstwa.

Na albumie znalazły się również „Spread Your Wings”, „It's Late”, „All Dead, All Dead” oraz „My Melancholy Blues”.

„News of the World” nie był próbą całkowitego porzucenia charakterystycznego stylu Queen. Pokazywał raczej, że zespół potrafi odnaleźć nową energię, rezygnując z części rozbudowanych rozwiązań aranżacyjnych.

Album osiągnął czwarte miejsce brytyjskiej listy sprzedaży i trzecie w Stanach Zjednoczonych. Z perspektywy czasu jego znaczenie jest jednak znacznie większe niż same wyniki komercyjne.

„We Will Rock You” i „We Are the Champions” przekroczyły granice muzyki rockowej i stały się częścią światowej kultury sportowej.

Sex Pistols – „Never Mind the Bollocks”. Płyta, która stała się manifestem pokolenia

Tego samego dnia świat poznał jedyny album studyjny Sex Pistols – „Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols”.

Wydawnictwo było czymś więcej niż kolekcją punkowych piosenek. Stanowiło muzyczny manifest sprzeciwu wobec brytyjskiego establishmentu, społecznych hierarchii i konformizmu przemysłu rozrywkowego.

Na płycie znalazły się między innymi „Anarchy in the U.K.”, „God Save the Queen”, „Pretty Vacant”, „Holidays in the Sun” oraz „Bodies”.

Wokalista Johnny Rotten, czyli John Lydon, nie próbował śpiewać w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Jego głos był szorstki, pełen ironii i gniewu. Gitarzysta Steve Jones budował ciężkie, zwarte brzmienie, a Paul Cook nadawał kompozycjom dynamiczny rytm.

Album wywołał skandal ze względu na tytuł, teksty i wizerunek zespołu. Część sklepów odmawiała jego sprzedaży, a muzycy regularnie prowokowali konserwatywne środowiska.

Jednak Sex Pistols nie potrzebowali długiej kariery, aby zmienić historię rocka. Ich płyta stała się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla punka, post-punka i całej muzyki niezależnej.

Paradoks polega na tym, że Queen i Sex Pistols, choć niemal wszystko ich różniło, wprowadzili do historii muzyki utwory, których znaczenie okazało się ponadczasowe.

45 lat temu (1981). Powstaje Metallica. Początek nowej epoki ciężkiego grania

28 października 1981 roku rozpoczęła się historia zespołu Metallica. W Los Angeles spotkali się Lars Ulrich, młody duński perkusista, oraz James Hetfield, gitarzysta i wokalista zainteresowany ciężkim brzmieniem brytyjskiego heavy metalu.

Początek był niezwykle skromny. Ulrich zamieścił ogłoszenie w lokalnej gazecie muzycznej, poszukując osób chętnych do wspólnego grania. Z tego spotkania narodziła się jedna z najważniejszych formacji w historii metalu.

Do wczesnego składu dołączyli między innymi Dave Mustaine i Ron McGovney, a później Cliff Burton oraz Kirk Hammett. W 1983 roku ukazał się debiutancki album „Kill 'Em All”, stanowiący jeden z fundamentów thrash metalu.

Kolejne wydawnictwa, „Ride the Lightning”, „Master of Puppets” i „...And Justice for All”, rozwijały charakterystyczną mieszankę szybkości, agresji, ciężkich riffów i rozbudowanych kompozycji.

W 1991 roku ukazał się album „Metallica”, powszechnie znany jako „Black Album”. Zawierał między innymi „Enter Sandman”, „The Unforgiven” i „Nothing Else Matters”.

Dzięki niemu Metallica osiągnęła sukces komercyjny wykraczający daleko poza środowisko fanów heavy metalu.

45. rocznica powstania Metalliki to również okazja, by przypomnieć, że wielkie zespoły nie rodzą się w salach konferencyjnych ani podczas kampanii marketingowych. Czasami wystarczy ogłoszenie w gazecie i spotkanie dwóch muzyków, którzy mają podobne marzenia.

4 lata temu (2022). Umiera Jerry Lee Lewis. Koniec epoki pionierów rock and rolla

28 października 2022 roku zmarł Jerry Lee Lewis, jeden z najważniejszych pionierów rock and rolla. Miał 87 lat.

Nazywany „The Killer”, Lewis należał do muzyków, którzy w latach pięćdziesiątych zmienili sposób, w jaki publiczność słuchała muzyki rozrywkowej.

Jego fortepian nie był eleganckim instrumentem koncertowym. W rękach Lewisa stawał się niemal perkusją, z której artysta wydobywał szaleńczy rytm i niezwykłą energię.

Utwory „Great Balls of Fire” oraz „Whole Lotta Shakin' Goin' On” weszły do kanonu rock and rolla.

Lewis był jednak postacią bardzo kontrowersyjną. Jego życie prywatne, skandale i destrukcyjne zachowania wielokrotnie przesłaniały dokonania artystyczne.

Mimo to jego wpływ na rozwój muzyki pozostaje niepodważalny. Inspirował kolejne pokolenia pianistów, wokalistów i rockowych muzyków. Jego śmierć była symbolicznym pożegnaniem epoki, w której rock and roll dopiero uczył się swojej niezwykłej siły.

Tego dnia w sporcie

45 lat temu (1981). Polska pokonuje mistrzów świata. Boniek rozstrzyga mecz w Buenos Aires

28 października 1981 roku reprezentacja Polski pokonała Argentynę 2:1 w meczu towarzyskim rozegranym w Buenos Aires. Biało-Czerwoni mierzyli się z aktualnymi mistrzami świata, którzy trzy lata wcześniej triumfowali na mundialu rozgrywanym we własnym kraju.

Argentyńczycy prowadzili od 42. minuty po bramce Daniela Passarelli. W drugiej połowie Polacy odwrócili jednak losy spotkania. Najpierw wyrównał Andrzej Buncol, a w 70. minucie zwycięskiego gola zdobył Zbigniew Boniek.

Drużynę prowadził Antoni Piechniczek, który przygotowywał reprezentację do mistrzostw świata w Hiszpanii. Zwycięstwo nad Argentyną było ważnym sprawdzianem możliwości zespołu i zapowiedzią sukcesu odniesionego rok później.

Na mundialu w 1982 roku Polacy zdobyli trzecie miejsce, powtarzając osiągnięcie legendarnej drużyny Kazimierza Górskiego z 1974 roku.

Polska – Argentyna 2:1 w 1981 roku pozostaje jednym z bardziej efektownych zwycięstw polskiej reprezentacji w tamtym okresie.

8 lat temu (2018). Lewis Hamilton zdobywa piąty tytuł mistrza świata Formuły 1

28 października 2018 roku Lewis Hamilton zapewnił sobie piąty tytuł mistrza świata Formuły 1 podczas Grand Prix Meksyku.

Brytyjski kierowca Mercedesa ukończył wyścig na czwartym miejscu, co wystarczyło mu do przypieczętowania mistrzostwa przed zakończeniem sezonu.

Sam wyścig wygrał Max Verstappen, przed Sebastianem Vettelem i Kimim Räikkönenem.

Dla Hamiltona był to kolejny etap niezwykłej kariery, która uczyniła go jednym z najbardziej utytułowanych kierowców w historii sportów motorowych.

Jego piąty tytuł oznaczał wyrównanie osiągnięcia Juana Manuela Fangio, legendarnego argentyńskiego kierowcy z lat pięćdziesiątych.

3 lata temu (2023). Republika Południowej Afryki mistrzem świata w rugby

28 października 2023 roku reprezentacja Republiki Południowej Afryki pokonała Nową Zelandię 12:11 w finale Pucharu Świata w rugby.

Spotkanie rozegrano na Stade de France pod Paryżem. Był to jeden z najbardziej zaciętych finałów w historii tych rozgrywek.

O zwycięstwie zdecydowały przede wszystkim skuteczne kopnięcia Handré Pollarda, który zdobył wszystkie punkty dla RPA.

Nowozelandczycy mimo gry w osłabieniu do końca walczyli o odwrócenie wyniku. Ostatecznie jednak minimalna przewaga rywali wystarczyła do zwycięstwa.

Republika Południowej Afryki zdobyła czwarty tytuł mistrza świata, zostając pierwszą reprezentacją, która osiągnęła ten wynik w męskim rugby.

Sport dziś. Puchar Polski – trzy mecze w środę

28 października 2026 roku kibiców piłkarskich czekają kolejne spotkania 1/16 finału STS Pucharu Polski. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na trzy zaplanowane transmisje telewizyjne.

O godzinie 12.30 Siarka Tarnobrzeg podejmie Lecha Poznań. Dla gospodarzy będzie to okazja do sprawienia niespodzianki w starciu z jednym z najbardziej utytułowanych polskich klubów.

O godzinie 17.30 Puszcza Niepołomice zagra z Wisłą Płock. Rywalizacja zapowiada się interesująco szczególnie ze względu na różnicę ligowych doświadczeń zespołów i pucharową nieprzewidywalność.

O godzinie 20.30 Lechia Gdańsk zmierzy się z Jagiellonią Białystok. Będzie to jedno z najciekawszych spotkań tej fazy Pucharu Polski. Obie drużyny spotkały się już w finale rozgrywek w 2019 roku, kiedy lepsza okazała się Lechia.

Transmisje zaplanowano w TVP Sport i serwisie internetowym stacji.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

84 lata temu (1942). Nad tomaszowskim gettem zaciska się pętla. Ostatnie dni przed deportacjami do Treblinki

28 października 1942 roku trwały przygotowania do jednego z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii żydowskich mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego. Niemieckie władze okupacyjne przygotowywały ostateczną likwidację getta, a zamknięta dzielnica znalazła się pod coraz ściślejszą kontrolą formacji policyjnych.

O tych wydarzeniach zachowały się szczegółowe świadectwa. W tomaszowskiej Księdze Pamięci, udostępnionej przez organizację JewishGen, znajduje się relacja mówiąca o przybyciu 28 października specjalnego oddziału SS złożonego z funkcjonariuszy pochodzenia ukraińskiego. Według tego świadectwa oddział szybko otoczył getto, a niemieckie władze poinformowały jego administrację o planowanym wysiedleniu mieszkańców na wschód.

Historyczne relacje nie są całkowicie zgodne co do daty rozpoczęcia otaczania dzielnicy. Fundacja Pasaże Pamięci przywołuje świadectwo wskazujące na 23 października jako dzień instalowania oświetlenia i otoczenia getta przez formacje policyjne. Z kolei inne opracowania wskazują 28 października jako moment wkroczenia kolejnych oddziałów i zacieśnienia kordonu.

Nie zmienia to zasadniczego obrazu wydarzeń. W ostatnich dniach października 1942 roku niemiecki aparat terroru rozpoczął bezpośrednie przygotowania do deportacji tysięcy żydowskich mieszkańców Tomaszowa do obozu zagłady w Treblince.

Miasto, którego już nie ma. Żydowski Tomaszów przed Zagładą

Przed II wojną światową Tomaszów Mazowiecki był miastem wielokulturowym i wielowyznaniowym. Obok siebie żyli Polacy, Żydzi, Niemcy i przedstawiciele innych społeczności. Miasto rozwijało się dzięki przemysłowi włókienniczemu, handlowi i rzemiosłu, a żydowscy przedsiębiorcy odgrywali w tym procesie znaczącą rolę.

Rodziny Landsbergów, Bornsteinów i Steinmanów należały do najbardziej znanych w historii tomaszowskiego przemysłu. Żydowscy mieszkańcy prowadzili sklepy, warsztaty, zakłady rzemieślnicze, drukarnie i przedsiębiorstwa handlowe. Uczestniczyli również w życiu kulturalnym, politycznym i społecznym.

Przedwojenny Tomaszów nie był jednak miastem pozbawionym napięć. Istniały różnice narodowościowe, religijne i społeczne, a nastroje antysemickie stawały się coraz bardziej widoczne w latach trzydziestych. Mimo to żydowska społeczność była integralną częścią miasta.

W 1939 roku w Tomaszowie Mazowieckim mieszkało około 13 tysięcy Żydów. Ich obecność tworzyła historię ulic, kamienic, sklepów i zakładów, których ślady można odnaleźć również dzisiaj.

Niemiecka okupacja doprowadziła do niemal całkowitego zniszczenia tej społeczności.

Getto przy ulicach Jerozolimskiej, Polnej i Wschodniej

Niemieckie władze okupacyjne utworzyły getto w Tomaszowie Mazowieckim w 1940 roku. Początkowo obejmowało ono kilka oddzielnych części miasta, między innymi rejony ulic Wschodniej, Jerozolimskiej, Polnej, Zgorzeleckiej i Legionów.

W kolejnych miesiącach jego teren ograniczano, a warunki życia mieszkańców stawały się coraz trudniejsze. Do getta przywożono również Żydów z innych miejscowości, co powodowało coraz większe przeludnienie.

Brakowało żywności, lekarstw i opału. Rozprzestrzeniały się choroby zakaźne, a niemieckie represje obejmowały przymusową pracę, rabunek majątku, aresztowania i egzekucje.

Ludzie próbowali ratować się, organizując nielegalny handel żywnością i pomoc sąsiedzką. Wśród najbardziej zagrożonych znajdowały się dzieci, osoby starsze i chorzy.

Na przełomie października i listopada 1942 roku przyszedł jednak moment, który miał oznaczać koniec istniejącej od pokoleń żydowskiej społeczności Tomaszowa Mazowieckiego.

31 października rozpoczyna się deportacja. Pociągi jadą do Treblinki

Główna akcja likwidacyjna tomaszowskiego getta rozpoczęła się 31 października 1942 roku i trwała do 2 listopada. Niemcy wypędzali mieszkańców z domów, gromadzili ich w wyznaczonych miejscach i poddawali selekcji.

Osoby uznane za zdolne do pracy mogły zostać skierowane do obozów pracy przymusowej. Pozostałych prowadzono do transportów kolejowych.

W wagonach towarowych umieszczano ogromne grupy ludzi. Transporty kierowano do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II.

W trakcie akcji wywieziono około 15 tysięcy osób, choć liczby podawane w różnych opracowaniach mogą się różnić. Setki ludzi zamordowano również na terenie samego Tomaszowa.

Większość deportowanych zginęła w Treblince. Przetrwała jedynie niewielka część przedwojennej społeczności żydowskiej miasta.

Likwidacja getta w Tomaszowie Mazowieckim nie była zwykłą deportacją ani przesiedleniem ludności. Była częścią zaplanowanej przez nazistowskie Niemcy Zagłady europejskich Żydów.

Tomaszów stracił ludzi i fragment swojej pamięci

Zagłada tomaszowskich Żydów nie oznaczała wyłącznie śmierci tysięcy mieszkańców. Zniszczony został cały świat lokalnych wspomnień, rodzinnych historii, tradycji religijnych i codziennych relacji społecznych.

Zniknęli ludzie, którzy przez dziesięciolecia tworzyli gospodarcze i kulturalne życie miasta. Opustoszały mieszkania, warsztaty i sklepy. Wielu dawnych sąsiadów już nigdy nie wróciło do Tomaszowa.

Dzisiaj pamięć o tych wydarzeniach przechowują historycy, muzealnicy, organizacje społeczne oraz potomkowie tomaszowskich Żydów mieszkający w różnych częściach świata.

Ważną rolę odgrywają opracowania Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego, materiały Wirtualnego Sztetla, działalność Fundacji Pasaże Pamięci oraz zachowane świadectwa publikowane w tomaszowskiej Księdze Pamięci.

28 października 1942 roku zasługuje na szczególne miejsce w lokalnym kalendarium. Nie był jeszcze dniem rozpoczęcia głównych deportacji. Był jednak jednym z ostatnich dni przed zagładą większości żydowskich mieszkańców Tomaszowa.

Historia wymaga dokładności również w opowiadaniu o tragediach. Dlatego tak ważne jest rozróżnienie pomiędzy przygotowaniami do likwidacji getta a samą akcją deportacyjną.

Wspominając te wydarzenia, warto pamiętać, że za liczbami kryją się konkretne ludzkie losy. Rodziny, dzieci, rodzice, dziadkowie, sąsiedzi, nauczyciele, lekarze, rzemieślnicy i przedsiębiorcy.

Byli mieszkańcami naszego miasta.

I właśnie dlatego ich historia pozostaje również historią współczesnego Tomaszowa Mazowieckiego.

28 października pokazuje, jak różne mogą być oblicza ludzkiej historii. Jednego dnia powstaje wielka powieść literacka, innego państwo odzyskuje niepodległość. Giełdowy krach rujnuje życie milionów ludzi, a politycy uświadamiają sobie, że kolejna wojna może oznaczać zagładę całego świata.

Muzyka tworzy własne przełomy. Queen nagrywa hymny zwycięstwa, Sex Pistols prowokują brytyjskie społeczeństwo, a Metallica zaczyna drogę od niewielkich sal koncertowych do największych stadionów świata.

W Polsce wspominamy dziś Tadeusza Mazowieckiego, jednego z najważniejszych architektów transformacji ustrojowej, oraz decyzje sprzed dziesięcioleci, które pokazują, jak ogromny wpływ na codzienne życie obywateli może mieć polityka.

Ale dla mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego szczególne znaczenie ma wydarzenie z października 1942 roku.

Być może najważniejszym zadaniem lokalnego kalendarium nie jest przypominanie największej liczby dat. Jest nim również ocalanie pamięci o tych, których historia mogła zepchnąć na margines.

Bo wielka historia nie dzieje się wyłącznie w Warszawie, Londynie, Nowym Jorku czy Moskwie. Dzieje się także na tomaszowskich ulicach. I pozostawia po sobie ślady, których nie wolno nam przeoczyć.

Dziś mamy wtorek, 27 października 2026 roku. Jest to 300. dzień roku, a do jego zakończenia pozostało 65 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.24, natomiast zachodzi około 16.22. Dzień trwa niespełna dziesięć godzin. Po niedzielnej zmianie czasu na zimowy jesienne wieczory stają się coraz dłuższe.

Imieniny obchodzą między innymi Iwona, Sabina i Wincenty.

Najważniejszym międzynarodowym świętem jest Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego, obchodzony pod patronatem UNESCO. Przypomina o konieczności ochrony archiwalnych nagrań filmowych, radiowych i telewizyjnych, które są świadectwem historii społeczeństw. Współcześnie szczególne znaczenie ma zabezpieczanie zagrożonych zbiorów oraz ich digitalizacja.

Dziś przypada również Dzień Niepodległości Saint Vincent i Grenadyn, karaibskiego państwa, które uzyskało niepodległość od Wielkiej Brytanii 27 października 1979 roku.

Kalendarium historyczne

473 lata temu (1553). Miguel Servet ginie na stosie. Cena niezależnego myślenia

27 października 1553 roku w Genewie stracono Miguela Serveta, hiszpańskiego lekarza, teologa i uczonego, którego poglądy religijne uznano za heretyckie. Servet kwestionował tradycyjną naukę o Trójcy Świętej, czym naraził się zarówno katolickim, jak i protestanckim autorytetom. Po procesie został spalony na stosie, a jego śmierć stała się jednym z najbardziej znanych przykładów nietolerancji religijnej epoki reformacji.

Servet zapisał się również w historii medycyny dzięki opisowi krążenia krwi przez płuca. Jego prace wyprzedzały część późniejszych odkryć fizjologicznych, choć nie stworzył jeszcze kompletnej teorii krążenia krwi. Dzisiaj wspomina się go jako postać tragiczną: człowieka, którego niezależność intelektualna przyniosła zarówno ważne obserwacje naukowe, jak i śmierć z rąk religijnych przeciwników.

220 lat temu (1806). Napoleon wkracza do Berlina. Prusy na kolanach

27 października 1806 roku Napoleon Bonaparte wkroczył do Berlina, stolicy pokonanego Królestwa Prus. Zaledwie trzynaście dni wcześniej jego armia rozbiła wojska pruskie w bitwach pod Jeną i Auerstedt. Zwycięstwo było tak zdecydowane, że jeden z najważniejszych europejskich ośrodków militarnych został niemal pozbawiony możliwości dalszej skutecznej obrony.

Dla Prus porażka stała się początkiem głębokich reform państwowych i wojskowych. Dla Polaków oznaczała natomiast otwarcie zupełnie nowych możliwości politycznych. Wkrótce Napoleon wkroczył na ziemie polskie, a w 1807 roku powstało Księstwo Warszawskie. Nie było ono pełnym odrodzeniem Rzeczypospolitej, ale po latach rozbiorów przywracało polskie instytucje państwowe, administrację i armię. Tak więc wydarzenia w Berlinie miały konsekwencje odczuwalne również nad Wisłą.

122 lata temu (1904). Nowy Jork schodzi pod ziemię. Narodziny metra

27 października 1904 roku uruchomiono pierwszą linię metra nowojorskiego. Pociągi rozpoczęły kursowanie na trasie prowadzącej przez Manhattan, między stacjami City Hall i 145th Street. Było to przełomowe przedsięwzięcie inżynieryjne, które zmieniło sposób funkcjonowania wielkiego miasta.

Na początku XX wieku Nowy Jork zmagał się z zatłoczonymi ulicami i gwałtownym wzrostem liczby mieszkańców. Podziemna kolej dawała możliwość szybkiego przemieszczania tysięcy ludzi bez konieczności korzystania z zakorkowanych arterii. Z czasem jej sieć rozrosła się do jednego z najbardziej rozpoznawalnych systemów transportowych świata.

Dzisiaj nowojorskie metro jest nie tylko środkiem komunikacji, ale także ważnym elementem popkultury. Pojawia się w filmach, powieściach i piosenkach. Wystarczy przypomnieć, jak wiele scen amerykańskiego kina rozgrywa się na peronach i w wagonach tej niezwykłej miejskiej arterii.

104 lata temu (1922). Faszyści ruszają po władzę. Początek końca włoskiej demokracji

27 października 1922 roku rozpoczęła się decydująca faza faszystowskiej demonstracji siły, która przeszła do historii jako Marsz na Rzym. Oddziały zwolenników Benita Mussoliniego, nazywane czarnymi koszulami, przygotowywały przejęcie kontroli nad państwem, wykorzystując atmosferę politycznego kryzysu i wieloletnią falę przemocy wobec przeciwników.

Nie był to spontaniczny marsz niezadowolonych obywateli. Ruch faszystowski wcześniej brutalnie atakował organizacje robotnicze, działaczy lewicowych i niezależne instytucje społeczne. Kiedy premier Luigi Facta próbował przeciwdziałać zagrożeniu, król Wiktor Emanuel III nie zdecydował się na skuteczne użycie siły państwa przeciwko faszystom.

W następnych dniach Mussolini otrzymał misję utworzenia rządu. Wydarzenia października 1922 roku były początkiem procesu, który doprowadził do likwidacji włoskiej demokracji parlamentarnej i ustanowienia dyktatury. Marsz na Rzym przypomina, że system demokratyczny może zostać zniszczony nie tylko przez otwarte obalenie konstytucji, lecz również przez stopniowe oddawanie instytucji państwa w ręce sił odrzucających demokratyczne zasady.

87 lat temu (1939). Gestapo aresztuje Stefana Starzyńskiego. Warszawa traci swojego prezydenta

27 października 1939 roku funkcjonariusze niemieckiego gestapo aresztowali Stefana Starzyńskiego w warszawskim ratuszu. Prezydent miasta był jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli obrony stolicy we wrześniu 1939 roku. Nie opuścił Warszawy mimo bombardowań, zniszczeń i coraz trudniejszej sytuacji jej mieszkańców.

Starzyński organizował życie oblężonego miasta i przemawiał do ludności przez radio, dodając otuchy mieszkańcom oraz obrońcom. Jego wystąpienia stały się ważnym świadectwem atmosfery pierwszych tygodni wojny. Po kapitulacji Warszawy pozostał na stanowisku, próbując zapewnić podstawowe funkcjonowanie miasta pod niemiecką okupacją.

Niemcy najpierw osadzili go w więzieniu przy ulicy Daniłowiczowskiej, a później na Pawiaku. Przez dziesięciolecia okoliczności jego śmierci pozostawały przedmiotem sporów historycznych. Śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej, zakończone w 2014 roku, wykazało, że został zamordowany przez funkcjonariuszy gestapo w grudniu 1939 roku.

Jego historia stała się symbolem odpowiedzialności samorządowca za miasto w godzinie największej próby.

65 lat temu (1961). Czołgi naprzeciw siebie. Berlin o krok od wojny

27 października 1961 roku amerykańskie i radzieckie czołgi stanęły naprzeciw siebie przy Checkpoint Charlie w Berlinie. Kilka miesięcy wcześniej władze Niemieckiej Republiki Demokratycznej rozpoczęły budowę muru berlińskiego, oddzielającego wschodnią część miasta od zachodniej. Napięcie pomiędzy mocarstwami rosło, a spór o uprawnienia aliantów do swobodnego przemieszczania się przez granicę sektorów stał się szczególnie niebezpieczny.

Po obu stronach przejścia granicznego ustawiono wozy bojowe. Żołnierze znajdowali się w stanie gotowości, a pomyłka lub nieprzemyślany rozkaz mogły wywołać starcie o konsekwencjach znacznie poważniejszych niż lokalny incydent.

Kryzys zakończył się następnego dnia, kiedy obie strony stopniowo wycofały czołgi. Konfrontacja przy Checkpoint Charlie stała się jednym z najważniejszych obrazów zimnej wojny. Pokazywała, jak blisko siebie funkcjonowały dwa przeciwstawne systemy polityczne i jak niewiele niekiedy dzieliło dyplomatyczny konflikt od militarnej katastrofy.

64 lata temu (1962). Czarna sobota kryzysu kubańskiego. Świat na krawędzi zagłady

27 października 1962 roku świat przeżywał jeden z najniebezpieczniejszych dni zimnej wojny. Trwał kryzys kubański, wywołany rozmieszczeniem przez Związek Radziecki rakiet nuklearnych na Kubie. Stany Zjednoczone odpowiedziały blokadą morską wyspy, a prezydent John F. Kennedy i radziecki przywódca Nikita Chruszczow znajdowali się pod ogromną presją własnych dowódców i opinii publicznej.

Tego dnia nad Kubą zestrzelono amerykański samolot zwiadowczy U-2. Zginął jego pilot, major Rudolf Anderson. W Waszyngtonie rozważano możliwość odpowiedzi militarnej, która mogła uruchomić niekontrolowaną spiralę eskalacji.

Jednocześnie trwała wymiana propozycji dyplomatycznych. Ostatecznie osiągnięto porozumienie przewidujące wycofanie radzieckich rakiet z Kuby oraz amerykańskie zobowiązanie do nieatakowania wyspy. W tajnych ustaleniach znalazła się także sprawa wycofania amerykańskich rakiet Jupiter z Turcji.

Czarna sobota pozostała przestrogą dla kolejnych pokoleń polityków. W świecie broni atomowej zwykły błąd, nadmierna pewność siebie czy źle odczytana decyzja przeciwnika mogą zagrozić milionom ludzi.

46 lat temu (1980). UNESCO staje w obronie ruchomych obrazów. Pamięć potrzebuje ochrony

27 października 1980 roku podczas konferencji generalnej UNESCO w Belgradzie przyjęto zalecenie dotyczące ochrony i zachowania ruchomych obrazów. Dokument zwracał uwagę na wartość filmów i innych nagrań audiowizualnych jako części dziedzictwa kulturowego narodów.

W czasach, gdy telewizja była jednym z najważniejszych źródeł informacji, a archiwa filmowe przechowywały świadectwa historii XX wieku, stawało się coraz bardziej oczywiste, że nośniki obrazu i dźwięku nie są wieczne. Taśmy mogą ulec zniszczeniu, materiały mogą zostać źle przechowane, a całe kolekcje mogą zniknąć wskutek wojen, pożarów lub zaniedbań.

Właśnie do tej decyzji nawiązuje obchodzony dzisiaj Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego UNESCO. Współcześnie jego znaczenie rozszerzyło się również na problemy digitalizacji i przechowywania dokumentów cyfrowych. Nie wystarczy bowiem nagrać wydarzenia. Trzeba jeszcze zadbać, aby zapis mogły zobaczyć przyszłe pokolenia.

45 lat temu (1981). Radziecki okręt podwodny u wybrzeży Szwecji. „Whiskey on the rocks”

W nocy z 27 na 28 października 1981 roku radziecki okręt podwodny S-363, znany w Szwecji jako U-137, osiadł na mieliźnie w pobliżu Karlskrony. Jednostka znalazła się na wodach terytorialnych neutralnej Szwecji, niedaleko ważnej bazy marynarki wojennej.

Incydent wywołał poważny kryzys dyplomatyczny. Szwedzkie władze domagały się wyjaśnień, a Związek Radziecki przedstawiał zdarzenie jako następstwo błędów nawigacyjnych. Zachodnie media szybko nadały sprawie ironiczny przydomek „Whiskey on the rocks”, nawiązujący do natowskiego oznaczenia klasy radzieckich okrętów.

Za dowcipnym określeniem kryło się jednak poważne pytanie o suwerenność neutralnego państwa i działalność radzieckich sił zbrojnych na Bałtyku. Wydarzenie pokazało, że zimna wojna obejmowała również państwa formalnie nieuczestniczące w dwóch głównych blokach wojskowych.

35 lat temu (1991). Pierwsze całkowicie wolne wybory parlamentarne po wojnie

27 października 1991 roku Polacy wybrali Sejm i Senat w pierwszych po II wojnie światowej w pełni wolnych wyborach parlamentarnych. Dwa lata wcześniej, 4 czerwca 1989 roku, odbyły się wybory częściowo wolne: obsada większości miejsc w Sejmie była zagwarantowana stronie rządowej na mocy ustaleń Okrągłego Stołu. W 1991 roku te ograniczenia już nie obowiązywały.

Wybory przyniosły jednak wynik, który szybko pokazał trudności rodzącego się systemu partyjnego. Zwycięska Unia Demokratyczna zdobyła zaledwie 12,32 procent głosów i 62 mandaty. Drugi był Sojusz Lewicy Demokratycznej, który uzyskał około 12 procent poparcia i 60 miejsc w Sejmie.

Frekwencja wyniosła 43,2 procent. W parlamencie pojawili się przedstawiciele wielu różnych środowisk politycznych, a stworzenie stabilnej większości stało się zadaniem niezwykle trudnym.

Wybory 27 października 1991 roku były wielkim sukcesem ustrojowym, ale jednocześnie pokazały, że odzyskanie demokratycznych procedur nie oznacza natychmiastowego powstania dojrzałego systemu politycznego. Kolejne lata przyniosły reformy prawa wyborczego i stopniowe porządkowanie sceny partyjnej.

21 lat temu (2005). Śmierć dwóch nastolatków. Francję ogarniają zamieszki

27 października 2005 roku w podparyskim Clichy-sous-Bois zginęli dwaj nastolatkowie, Zyed Benna i Bouna Traoré. Obaj zostali porażeni prądem, kiedy schronili się na terenie instalacji energetycznej podczas ucieczki przed policyjną kontrolą.

Tragedia stała się bezpośrednim impulsem do wielotygodniowych zamieszek na francuskich przedmieściach. Płonęły samochody, dochodziło do starć z policją, a władze wprowadzały nadzwyczajne środki bezpieczeństwa.

Za wydarzeniami kryły się jednak znacznie głębsze problemy społeczne: bezrobocie, segregacja przestrzenna, poczucie dyskryminacji i narastająca nieufność pomiędzy mieszkańcami części osiedli a instytucjami państwa.

Zamieszki we Francji w 2005 roku stały się ważnym punktem odniesienia w europejskich dyskusjach o integracji społecznej. Pokazały, jak dramatyczne skutki może przynieść wieloletnie zaniedbywanie problemów młodych ludzi i marginalizowanych społeczności.

9 lat temu (2017). Katalonia ogłasza niepodległość. Hiszpania odpowiada

27 października 2017 roku parlament Katalonii przyjął deklarację niepodległości od Hiszpanii. Decyzja była kulminacją wieloletniego konfliktu politycznego dotyczącego statusu regionu i wcześniejszego referendum, które hiszpańskie instytucje państwowe uznały za niezgodne z konstytucją.

Deklaracja nie doprowadziła do powstania powszechnie uznanego państwa katalońskiego. Tego samego dnia hiszpański Senat zatwierdził zastosowanie artykułu 155 konstytucji Hiszpanii, umożliwiającego podjęcie nadzwyczajnych działań wobec władz wspólnoty autonomicznej.

Madryt przejął kontrolę nad regionalną administracją, a konflikt wszedł w kolejny etap polityczny i prawny. W sprawie katalońskiej ścierały się dwie fundamentalne zasady: prawo narodów i społeczności do samostanowienia oraz konstytucyjna integralność państwa.

Wydarzenia 27 października 2017 roku pozostają jednym z najważniejszych współczesnych przykładów napięcia pomiędzy regionalną tożsamością a porządkiem konstytucyjnym państwa.

Urodzili się tego dnia

Niccolò Paganini (1782–1840). Skrzypek, którego posądzano o pakt z diabłem

27 października 1782 roku urodził się Niccolò Paganini, włoski wirtuoz skrzypiec i kompozytor. Jego technika gry była tak niezwykła, że współcześni próbowali tłumaczyć ją niemal nadprzyrodzonymi zdolnościami. „24 kaprysy na skrzypce solo” do dziś należą do najważniejszych prób technicznej i muzycznej sprawności skrzypków. Paganini stał się jednym z pierwszych europejskich muzycznych celebrytów, a jego legenda przetrwała znacznie dłużej niż epoka romantycznych wirtuozów.

Theodore Roosevelt (1858–1919). Prezydent, który wierzył w siłę państwa

27 października 1858 roku urodził się Theodore Roosevelt, 26. prezydent Stanów Zjednoczonych. Jego rządy w latach 1901–1909 wiązały się z rozwojem polityki ochrony środowiska, ograniczaniem potęgi niektórych monopoli i wzrostem międzynarodowego znaczenia USA. W 1906 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za udział w zakończeniu wojny rosyjsko-japońskiej. Pozostaje jedną z najbardziej wyrazistych postaci amerykańskiej historii politycznej.

Sylvia Plath (1932–1963). Poezja pisana z niezwykłą intensywnością

27 października 1932 roku urodziła się Sylvia Plath, amerykańska poetka i pisarka. Jej twórczość, szczególnie tom „Ariel” oraz powieść „Szklany klosz”, weszła do kanonu literatury XX wieku. Plath potrafiła nadawać osobistym doświadczeniom niezwykłą siłę literacką, łącząc precyzję języka z emocjonalnym napięciem. Jej utwory do dziś są czytane zarówno jako wybitna literatura, jak i świadectwo przemian społecznych dotyczących miejsca kobiet w powojennym świecie.

John Cleese (1939). Człowiek, który nauczył komedię chodzić bez sensu

27 października 1939 roku urodził się John Cleese, brytyjski aktor, scenarzysta i komik, współtwórca legendarnej grupy Monty Python. Jego humor wyrastał z absurdu, językowej precyzji i umiejętności demaskowania społecznych konwenansów. Cleese współtworzył także serial „Hotel Zacisze” oraz wystąpił w filmie „Rybka zwana Wandą”. Jego dorobek wywarł ogromny wpływ na współczesną komedię telewizyjną i filmową.

Roberto Benigni (1952). Humor wobec największej tragedii

27 października 1952 roku urodził się Roberto Benigni, włoski aktor, reżyser i scenarzysta. Międzynarodową sławę przyniósł mu film „Życie jest piękne”, opowiadający o ojcu próbującym chronić syna przed świadomością grozy nazistowskiego obozu. Obraz zdobył trzy Oscary, w tym nagrodę dla Benigniego za najlepszą rolę pierwszoplanową. Jego twórczość pokazuje, jak trudnym i ryzykownym narzędziem artystycznym może być humor wykorzystywany do opowiadania o tragedii.

Simon Le Bon (1958). Głos Duran Duran

27 października 1958 roku urodził się Simon Le Bon, wokalista brytyjskiego zespołu Duran Duran. Jego charakterystyczny głos można usłyszeć w takich przebojach jak „Hungry Like the Wolf”, „Rio”, „Ordinary World” czy „The Reflex”. Grupa połączyła gitarowy pop, elektronikę i nowoczesną estetykę teledysków. Dzisiaj Le Bon obchodzi 68. urodziny, a zespół pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli muzyki popularnej lat osiemdziesiątych.

Odeszli tego dnia

Lise Meitner (1878–1968). Uczona, bez której historia fizyki wyglądałaby inaczej

27 października 1968 roku zmarła Lise Meitner, wybitna fizyczka związana z badaniami nad rozszczepieniem jądra atomowego. Wspólnie z innymi uczonymi przyczyniła się do zrozumienia jednego z najważniejszych procesów fizycznych XX wieku. Jako uczona żydowskiego pochodzenia musiała uciekać przed nazistowskimi prześladowaniami. Jej nazwisko pozostaje również symbolem dyskusji o niedocenianym wkładzie kobiet w rozwój nauki.

Lou Reed (1942–2013). Muzyk, który opowiadał o świecie bez upiększeń

27 października 2013 roku zmarł Lou Reed, współtwórca The Velvet Underground i jeden z najważniejszych artystów rocka alternatywnego. Jego muzyka nie unikała tematów uzależnienia, samotności, seksualności i życia na społecznych obrzeżach. Albumy „Transformer” oraz „Berlin” należą do najważniejszych dzieł jego kariery solowej. Reed wywarł ogromny wpływ na rozwój punk rocka, muzyki alternatywnej i niezależnej kultury gitarowej.

Tego dnia w muzyce

12 lat temu (2014). Taylor Swift wydaje „1989”. Pop otrzymuje nową królową

27 października 2014 roku ukazał się album „1989” Taylor Swift, piąta płyta studyjna amerykańskiej artystki. Był to jeden z najbardziej zdecydowanych zwrotów stylistycznych w muzyce popularnej tamtej dekady.

Swift zdobyła wcześniej popularność dzięki repertuarowi wywodzącemu się z country. Stopniowo jednak coraz śmielej sięgała po popowe brzmienia. Na „1989” zrezygnowała z prób zachowywania równowagi między gatunkami i postawiła na pełnowymiarowy pop inspirowany muzyką lat osiemdziesiątych.

Album powstawał we współpracy między innymi z Maxem Martinem, Shellbackiem, Jackiem Antonoffem i Ryanem Tedderem. Produkcja była nowoczesna, pełna syntezatorów, wyrazistych rytmów i starannie konstruowanych melodii.

Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Shake It Off”, „Blank Space”, „Style”, „Bad Blood” i „Wildest Dreams”. Każda z nich pokazywała nieco inną stronę artystki, od ironicznej zabawy własnym wizerunkiem po melancholijne opowieści o relacjach.

Szczególne znaczenie miał utwór „Blank Space”, w którym Swift świadomie wykorzystała medialny obraz samej siebie. Zamiast uciekać przed karykaturalnymi wyobrażeniami na swój temat, zamieniła je w materiał na przebojową piosenkę.

„1989” zdobył nagrodę Grammy dla albumu roku i stał się jednym z najważniejszych popowych wydawnictw XXI wieku.

Co ciekawe, dokładnie dziewięć lat po premierze oryginału, 27 października 2023 roku, ukazała się ponownie nagrana wersja albumu – „1989 (Taylor’s Version)”. Była częścią szeroko komentowanego projektu odzyskiwania przez artystkę większej kontroli nad swoim katalogiem nagraniowym.

9 lat temu (2017). Julien Baker i „Turn Out the Lights”. Wielka muzyka o ludzkiej kruchości

27 października 2017 roku ukazał się album „Turn Out the Lights” amerykańskiej wokalistki i gitarzystki Julien Baker. Była to jej druga płyta studyjna, wydana przez wytwórnię Matador Records.

Debiutancki album „Sprained Ankle” pokazał artystkę posługującą się wyjątkowo oszczędnymi środkami. Gitara elektryczna, głos i subtelne efekty dźwiękowe wystarczały jej do budowania niezwykle intensywnej atmosfery.

Na nowej płycie Baker rozbudowała swoje brzmienie. Pojawiły się fortepian, smyczki i bogatsze aranżacje, ale najważniejszy pozostał głos artystki oraz szczerość tekstów.

Utwory „Appointments”, „Sour Breath”, „Turn Out the Lights” i „Claws in Your Back” opowiadały o samotności, poczuciu winy, trudnych relacjach i zmaganiach z samą sobą.

Nie jest to album, którego można słuchać wyłącznie jako tła do codziennych zajęć. Wymaga uwagi i emocjonalnego zaangażowania. Baker potrafi jednak uniknąć sztucznego dramatyzmu, ponieważ jej muzyka opiera się na precyzji i autentycznej powściągliwości.

„Turn Out the Lights” umocnił pozycję artystki jako jednej z najważniejszych przedstawicielek współczesnego niezależnego rocka i singer-songwriterskiej alternatywy.

3 lata temu (2023). Duran Duran wydają „Danse Macabre”. Halloween w rytmie syntezatorów

27 października 2023 roku ukazał się album „Danse Macabre” zespołu Duran Duran. Brytyjska grupa postanowiła stworzyć płytę inspirowaną atmosferą Halloween, gotycką estetyką oraz własną fascynacją mroczniejszą stroną muzyki popularnej.

Na wydawnictwie znalazły się nowe kompozycje, ponownie nagrane utwory z repertuaru zespołu oraz interpretacje piosenek innych artystów.

Wśród nich pojawiły się między innymi „Psycho Killer” Talking Heads, „Ghost Town” The Specials, „Spellbound” Siouxsie and the Banshees oraz „Paint It Black” The Rolling Stones.

Duran Duran nie próbowali tworzyć klasycznego albumu grozy. Raczej wykorzystali znaną estetykę jako pretekst do muzycznej zabawy, spotkania z własną historią i przypomnienia repertuaru artystów, którzy wpłynęli na ich twórczość.

W nagraniach uczestniczyli także muzycy związani z wcześniejszymi etapami kariery grupy, w tym gitarzysta Andy Taylor.

Album pokazał, że zespół istniejący od końca lat siedemdziesiątych może nadal zachowywać twórczą ciekawość i dystans do własnej legendy.

Dzisiejsza rocznica ma dodatkowy wymiar: Simon Le Bon obchodzi 68. urodziny, a „Danse Macabre” pozostaje jedną z najbardziej oryginalnych płyt późnego okresu działalności Duran Duran.

3 lata temu (2023). OMD i „Bauhaus Staircase”. Elektroniczna muzyka patrzy w przyszłość

Tego samego dnia swoją premierę miał album „Bauhaus Staircase” brytyjskiego zespołu Orchestral Manoeuvres in the Dark.

Grupa, która na początku lat osiemdziesiątych współtworzyła język nowoczesnego synth-popu, nie zdecydowała się na proste odtwarzanie dawnych przebojów.

Andy McCluskey i Paul Humphreys zaproponowali muzykę opartą na charakterystycznych elektronicznych brzmieniach, ale zainteresowaną również współczesnymi problemami.

Tytułowy utwór przywoływał artystyczną tradycję Bauhausu, natomiast inne kompozycje dotykały zagadnień technologii, kondycji człowieka i przemian świata.

„Bauhaus Staircase” pokazał, że muzyka elektroniczna może zachowywać rozpoznawalną tożsamość, a jednocześnie nie zamieniać się w muzealny eksponat.

To szczególnie ważne w przypadku zespołu, którego wcześniejsze nagrania, takie jak „Enola Gay” czy „Maid of Orleans”, na trwałe weszły do historii brytyjskiego popu.

Lou Reed. Rockowy poeta Nowego Jorku

27 października 2013 roku zmarł Lou Reed, ale jego znaczenie nie zamyka się w liczbie sprzedanych płyt czy popularności pojedynczych przebojów.

Wraz z The Velvet Underground Reed stworzył muzykę wyprzedzającą swój czas. Grupa nie odnosiła początkowo wielkich sukcesów komercyjnych, ale jej wpływ na późniejszych artystów okazał się olbrzymi.

Wystarczy posłuchać „Heroin”, „Venus in Furs” czy „I'm Waiting for the Man”, aby zrozumieć, jak dalece ten zespół odchodził od popularnych wówczas wyobrażeń o rockowej piosence.

Reed nie bał się tematów uznawanych za niewygodne. Opisywał świat nowojorskich outsiderów, ludzi żyjących poza konwencjonalnymi normami społecznymi, a czasem bohaterów uwikłanych we własne słabości.

Jego solowy album „Berlin” z 1973 roku pozostaje jedną z najbardziej przejmujących i bezkompromisowych opowieści w historii rocka.

Dzisiaj Reed jest postrzegany jako jeden z artystów, którzy pomogli zbudować fundamenty punka, post-punka i rocka alternatywnego. Jego twórczość przypomina, że muzyka popularna może być równie niewygodna i literacko ambitna jak najlepsza proza współczesna.

Tego dnia w sporcie

35 lat temu (1991). Mecz, który przeszedł do legendy baseballu

27 października 1991 roku Minnesota Twins pokonali Atlanta Braves 1:0 w siódmym, decydującym meczu World Series. Spotkanie zostało rozstrzygnięte dopiero w dziesiątej zmianie.

Jednym z głównych bohaterów był miotacz Jack Morris, który rozegrał komplet dziesięciu zmian, nie pozwalając rywalom zdobyć ani jednego punktu. W czasach współczesnego baseballu, w którym coraz większą rolę odgrywają zmiany miotaczy i wyspecjalizowani zawodnicy, taki występ wydaje się szczególnie niezwykły.

Decydujący punkt Minnesota zdobyła po uderzeniu Gene'a Larkina. Zwycięstwo zapewniło zespołowi mistrzostwo i zapisało finał w historii amerykańskiego sportu.

Mecz z 1991 roku do dziś jest przywoływany jako jeden z najlepszych siódmych finałów w historii World Series. Pokazał, że wielkie sportowe dramaty nie zawsze potrzebują wysokich wyników. Czasami wystarczy jeden punkt i dziesięć zmian walki.

22 lata temu (2004). Koniec klątwy. Boston Red Sox mistrzami po 86 latach

27 października 2004 roku Boston Red Sox zdobyli mistrzostwo MLB, pokonując St. Louis Cardinals 3:0 w czwartym meczu World Series i wygrywając całą serię 4:0.

Dla kibiców Bostonu była to chwila o ogromnym znaczeniu. Klub po raz ostatni zdobył mistrzostwo w 1918 roku. Wieloletnie niepowodzenia obrosły legendą tak zwanej klątwy Bambino, związanej ze sprzedażą Babe'a Rutha do New York Yankees.

Sezon 2004 przyniósł jednak niezwykłe odwrócenie losów. Red Sox najpierw odrobili stratę trzech meczów w rywalizacji z Yankees, czego wcześniej nie dokonała żadna drużyna w historii postseason MLB, a następnie pokonali Cardinals w finale.

Mistrzostwo Bostonu stało się symbolem sportowej wytrwałości i wiary, że nawet najbardziej utrwalona seria porażek może kiedyś się skończyć.

13 lat temu (2013). Sebastian Vettel po raz czwarty mistrzem świata Formuły 1

27 października 2013 roku Sebastian Vettel wygrał Grand Prix Indii, zapewniając sobie czwarty z rzędu tytuł mistrza świata Formuły 1.

Niemiec reprezentował zespół Red Bull Racing, który w tamtym okresie dominował w mistrzostwach dzięki znakomitemu połączeniu konstrukcji samochodu, pracy zespołu i umiejętności kierowcy.

Vettel miał wówczas zaledwie 26 lat, a już należał do najbardziej utytułowanych zawodników w historii dyscypliny. Cztery kolejne mistrzostwa zdobyte w latach 2010–2013 uczyniły go jednym z symboli nowoczesnej Formuły 1.

W późniejszych latach nie zdołał powtórzyć tych sukcesów, choć nadal odnosił zwycięstwa i walczył w czołówce. Grand Prix Indii 2013 pozostaje jednak jednym z najważniejszych momentów jego kariery.

Sport dziś. Puchar Polski i wielkie emocje na piłkarskich boiskach

We wtorek, 27 października 2026 roku, rozpoczyna się kolejna część rywalizacji w 1/16 finału STS Pucharu Polski.

O godzinie 17.30 na stadionie w Lublinie Motor Lublin podejmie Raków Częstochowa. Gospodarze spróbują wykorzystać atut własnego boiska, natomiast Raków będzie walczył o awans do kolejnej rundy. Transmisję zapowiedziała TVP Sport.

Wieczorem, o godzinie 20.30, dojdzie do derbowego spotkania Piasta Gliwice z Górnikiem Zabrze. Mecz będzie jedną z najbardziej interesujących konfrontacji tej fazy rozgrywek.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

83 lata temu (1943). Pocztówka z Auschwitz do Tomaszowa. Irena Kańska pisała do matki przy ulicy Mireckiego

Są dokumenty historyczne, które trudno czytać bez emocji. Nie dlatego, że zawierają wielkie deklaracje polityczne lub wojskowe rozkazy. Przeciwnie – swoją siłę zawdzięczają temu, że dotyczą zwyczajnych ludzi, ich domów, rodzin i prób zachowania nadziei.

27 października 1943 roku z niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz wysłano pocztówkę do Tomaszowa Mazowieckiego. Jej autorką była Irena Kańska, młoda mieszkanka naszego miasta. Adresatką była jej matka, Maria Kańska, zamieszkała przy ulicy Mireckiego.

Dokument zachował się w zbiorach Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim, pod numerem inwentarzowym MT/H/2332. Jego historię muzeum przedstawiło w opracowaniu przygotowanym w związku z 80. rocznicą wyzwolenia Auschwitz-Birkenau.

Więźniowie obozu mogli pisać do bliskich wyłącznie w języku niemieckim, a treść korespondencji podlegała cenzurze. Dlatego nie była to zwyczajna wiadomość od córki do matki. Każde słowo musiało mieścić się w narzuconych przez niemieckich oprawców ograniczeniach.

Trudno dziś odtworzyć, co czuła Maria Kańska, oczekując wiadomości o losach córki. Wiemy jednak, że zachowana pocztówka jest materialnym świadectwem ich więzi i dramatycznego losu młodej tomaszowianki.

Z robót przymusowych do Auschwitz. Tragiczna droga młodej tomaszowianki

Irena Kańska urodziła się 14 stycznia 1924 roku w Prużanie, na terenie ówczesnego województwa poleskiego. Wraz z rodzicami, Marianem i Marią, przeprowadziła się do Tomaszowa Mazowieckiego. Jej ojciec zmarł jeszcze przed wojną.

Podczas niemieckiej okupacji Irenę wywieziono na roboty przymusowe do Bawarii. Po około dwóch miesiącach zdecydowała się uciec. Została jednak aresztowana 19 marca 1943 roku i osadzona w więzieniu w Monachium.

24 kwietnia 1943 roku trafiła do Auschwitz, gdzie otrzymała numer obozowy 42820.

W październiku tego samego roku, gdy wysyłała pocztówkę do matki, była więc już od pół roku więźniarką niemieckiego obozu koncentracyjnego.

Jej dalsze losy okazały się równie dramatyczne. 24 lipca 1944 roku przewieziono ją do Ravensbrück, a następnie 27 sierpnia 1944 roku do systemu obozowego Buchenwald.

Przeżyła. 11 kwietnia 1945 roku została wyzwolona przez żołnierzy armii amerykańskiej. Po zakończeniu wojny powróciła do Tomaszowa Mazowieckiego.

Irena Kańska zmarła 6 lutego 1988 roku. Została pochowana na cmentarzu katolickim przy ulicy Smutnej.

Jej życiorys to historia jednej osoby, lecz zarazem świadectwo losów tysięcy młodych Polaków wywożonych na roboty przymusowe, więzionych i deportowanych pomiędzy niemieckimi obozami koncentracyjnymi.

Muzeum szukało świadków jej historii. Czy Tomaszów pamięta Irenę Kańską?

W swoim opracowaniu tomaszowskie muzeum zwróciło się do mieszkańców z prośbą o informacje dotyczące Ireny Kańskiej. Poszukiwano osób, które mogły ją znać, posiadać jej fotografie lub przechowywać rodzinne wspomnienia.

To wezwanie ma znaczenie wykraczające poza losy jednej rodziny. Pokazuje, jak wiele historii naszego miasta nadal wymaga uzupełnienia, a czasami nawet ponownego odkrycia.

Dzisiaj, kiedy UNESCO obchodzi Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego, warto spojrzeć szerzej na znaczenie archiwów. Sama pocztówka jest dokumentem pisanym, a nie audiowizualnym. Należy jednak do tego samego świata świadectw, które trzeba chronić przed zapomnieniem.

Fotografie, nagrania, listy, pamiętniki, rodzinne albumy i dokumenty urzędowe pozwalają odtworzyć historię miasta znacznie dokładniej niż same tablice pamiątkowe.

27 października 1943 roku nie wydarzyła się w Tomaszowie wielka bitwa ani uroczystość państwowa. Tego dnia z obozu Auschwitz wysłano jednak kartkę do kobiety mieszkającej przy ulicy Mireckiego.

I właśnie dlatego ta data zasługuje na miejsce w naszym lokalnym kalendarium.

86 lat temu (1940). W Inowłodzu umiera Ignacy Harde. Powstaniec styczniowy, który pomagał „Hubalowi”

27 października 1940 roku w Inowłodzu zmarł Ignacy Harde, jeden z ostatnich żyjących uczestników powstania styczniowego w regionie łódzkim.

Jego biografia niemal łączy dwa odległe światy polskiej historii: walkę przeciwko Imperium Rosyjskiemu w 1863 roku i opór przeciwko niemieckiemu okupantowi podczas II wojny światowej.

Harde brał udział w powstaniu styczniowym, walcząc między innymi w okolicach Dobrej i Ignacewa. Służył w oddziale Edmunda Taczanowskiego i był kilkakrotnie ranny.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został uhonorowany oficerskim stopniem weterana oraz odznaczeniami państwowymi. Należał do powstańców darzonych szczególnym szacunkiem przez władze II Rzeczypospolitej.

Zapraszano go nawet na polowania do Spały, gdzie spotykał się z przedstawicielami najwyższych władz państwowych, w tym z prezydentem Ignacym Mościckim.

W ostatnich latach życia przebywał w rodzinnym majątku w okolicach Inowłodza, na terenie nazywanym Legnicą. To właśnie tam zastał go wybuch kolejnej wojny.

Od powstania styczniowego do żołnierzy majora „Hubala”

Historia Ignacego Harde nabiera szczególnego znaczenia w kontekście działalności majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, którego oddział kontynuował walkę z Niemcami po zakończeniu kampanii wrześniowej.

Jak wynika z materiału opublikowanego przez Gminę Inowłódz, w majątku rodziny Harde znajdowali schronienie żołnierze majora. Otrzymywali tam żywność i konie.

Dla starego powstańca pomoc polskim żołnierzom nie była jedynie gestem solidarności. Można ją postrzegać jako kontynuację postawy, którą reprezentował już w młodości, gdy z bronią w ręku wystąpił przeciwko zaborcy.

Według opracowania gminnego Niemcy zaczęli poszukiwać Harde, gdy dowiedzieli się o pomocy udzielanej żołnierzom. Podczas ucieczki spadł z konia i doznał poważnego urazu. Nie odzyskał już pełni zdrowia.

Zmarł 27 października 1940 roku i został pochowany w Inowłodzu.

To historia szczególna również dlatego, że pokazuje, jak silne były związki pomiędzy pokoleniami polskich niepodległościowców. Człowiek pamiętający walki powstańcze z 1863 roku dożył kolejnej okupacji i raz jeszcze stanął po stronie tych, którzy odmawiali pogodzenia się z utratą wolności.

Inowłódz, Spała, Tomaszów. Historia, którą warto ocalić

Dzieje Ignacego Harde przypominają, że wielka historia Polski nie kończy się na nazwiskach osób obecnych w szkolnych podręcznikach.

Inowłódz był miejscem ostatnich lat jego życia. Spała wiązała się z jego kontaktami z władzami II Rzeczypospolitej. Okoliczne lasy i majątki stały się natomiast przestrzenią pomocy udzielanej żołnierzom majora „Hubala”.

Te miejsca są dzisiaj częścią krajobrazu powiatu tomaszowskiego, ale kryją opowieści o ludziach, którzy uczestniczyli w wydarzeniach obejmujących kilka epok polskiej historii.

27 października 1940 roku zmarł człowiek, który jako młody powstaniec walczył z wojskami carskimi, a jako starzec pomagał żołnierzom stawiającym opór niemieckiej okupacji.

Jest w tej biografii coś niezwykle poruszającego: niemal osiemdziesięcioletnia ciągłość polskiego doświadczenia walki o niepodległość, zamknięta w życiu jednego człowieka.

27 października to data niezwykłych kontrastów. W Genewie płonął stos Miguela Serveta, w Berlinie Napoleon świętował zwycięstwo nad Prusami, a w XX wieku dwa mocarstwa dwukrotnie w ciągu roku stanęły niebezpiecznie blisko militarnego starcia.

Polacy wybierali wolny parlament, choć szybko przekonali się, że demokracja nie jest rozwiązaniem prostym ani wolnym od konfliktów. Muzycy przesuwali granice swoich gatunków, a sportowcy udowadniali, że nawet najdłuższa seria niepowodzeń może doczekać się końca.

Ale w dzisiejszym kalendarium są również dwie historie, które zasługują na szczególną uwagę mieszkańców naszego regionu.

Jedna dotyczy Ireny Kańskiej, dziewczyny, która 83 lata temu wysłała z Auschwitz pocztówkę do matki w Tomaszowie Mazowieckim.

Druga opowiada o Ignacym Harde, powstańcu styczniowym, który dożył niemieckiej okupacji i pomagał żołnierzom majora „Hubala”.

Obie przypominają, że historia nie zawsze jest zapisana w traktatach pokojowych czy wojskowych raportach. Czasami mieści się na obozowej pocztówce. Innym razem trwa w pamięci o starym powstańcu, który nawet pod koniec życia nie przestał wierzyć w sens walki o wolność.

Właśnie dlatego warto opowiadać historię Tomaszowa Mazowieckiego i jego okolic. Bo tutaj także żyli ludzie, których losy były częścią wielkiej historii Polski i Europy.

Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) prowadzi dochodzenia i, w uzasadnionych przypadkach, sądzi osoby oskarżone o najcięższe zbrodnie będące przedmiotem zainteresowania społeczności międzynarodowej: ludobójstwo, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnię agresji.

„W tym roku rzeczywiście ta nagroda ma wyraz niezwykle symboliczny i ważny, bo tutaj z serca Europy płynie bardzo jasny sygnał wobec Donalda Trumpa i wobec jego administracji, która nałożyła sankcje czy zapowiedziała nałożenie sankcji na cały Trybunał. Wcześniej nałożyła te sankcje na niektórych sędziów i prokuratorów Międzynarodowego Trybunału Karnego. Odpowiedź Europy jest jedna: my tutaj przestrzegamy porządku międzynarodowego” - powiedział Krzysztof Śmiszek, poseł do Parlamentu Europejskiego, Grupa Postępowego Sojuszu Socjalistów i Demokratów 

W podobnym tonie wypowiedział się Michał Wawrykiewicz, poseł do Parlamentu Europejskiego, Grupa Europejskiej Partii Ludowej: „W Europie nie pozwalamy ruszać niezależności sądów i trybunałów, bo możemy sobie wyobrazić, że jeśli następuje atak na Międzynarodowy Trybunał Karny, którego orzeczenia się nie podobają, to mógłby również nastąpić atak na najważniejszy sąd unijny, czyli Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jeśli jego wyroki nie podobałyby się administracji amerykańskiej. To jest też sygnał na przyszłość, że my tutaj nie pozwalamy na to, aby w ogóle dotykać kwestii niezależności, bezstronności sądów i trybunałów”.

Nazwana na cześć radzieckiego fizyka i dysydenta politycznego Andrieja Sacharowa, Nagroda Sacharowa za Wolność Myśli została ustanowiona w 1988 roku. Jest ona przyznawana corocznie przez Parlament osobom lub organizacjom w uznaniu ich pracy w jednej z następujących dziedzin: obrona praw człowieka i praw podstawowych, w szczególności wolności słowa, ochrona praw mniejszości, poszanowanie prawa międzynarodowego, rozwój demokracji i obrona praworządności.

Dziś mamy poniedziałek, 26 października 2026 roku. To 299. dzień roku, a do jego zakończenia pozostało 66 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o godzinie 6.23, a zachodzi o 16.24. Dzień trwa około 10 godzin i 2 minut. Po wczorajszym przejściu na czas zimowy coraz wyraźniej odczuwamy jesienne skracanie dnia.

Imieniny obchodzą między innymi Lucjan, Ewaryst, Lucyna, Damian, Bernard i Amanda.

26 października jest świętem narodowym Austrii. Upamiętnia uchwalenie w 1955 roku ustawy konstytucyjnej o trwałej neutralności państwa. Była to jedna z najważniejszych decyzji w powojennej historii Austrii, która odzyskała pełną suwerenność po dziesięciu latach alianckiej okupacji.

Dzisiaj przypada również Międzynarodowy Dzień Wiedzy o Interpłciowości (Intersex Awareness Day). Jego celem jest zwracanie uwagi na prawa i doświadczenia osób interpłciowych, w tym na kwestie godności, ochrony zdrowia i świadomej zgody na interwencje medyczne. Nie jest to dzień ustanowiony przez ONZ, lecz inicjatywa organizacji społecznych i obrońców praw człowieka.

Trwa ponadto ustanowiony przez Organizację Narodów Zjednoczonych Tydzień Rozbrojenia, obchodzony od 24 do 30 października.

Kalendarium historyczne

201 lat temu (1825). Kanał Erie. Ameryka odkrywa nową drogę do bogactwa

26 października 1825 roku otwarto Kanał Erie, łączący jezioro Erie z rzeką Hudson w stanie Nowy Jork. Była to jedna z najważniejszych inwestycji infrastrukturalnych w historii młodych Stanów Zjednoczonych. Budowę rozpoczęto w 1817 roku, gdy transport ogromnych ilości towarów na znaczne odległości pozostawał kosztowny i powolny. Nowy szlak wodny radykalnie obniżył koszty przewozu zboża, drewna i produktów przemysłowych pomiędzy Wielkimi Jeziorami a portem nowojorskim.

Głównym politycznym orędownikiem przedsięwzięcia był gubernator DeWitt Clinton, który przekonywał, że przyszłość gospodarki zależy od sprawnej komunikacji. Wielu przeciwników uważało inwestycję za zbyt kosztowną i nierealistyczną. Historia przyznała rację jej zwolennikom. Kanał przyspieszył rozwój Nowego Jorku jako centrum handlu, sprzyjał osadnictwu na zachodzie i przyczynił się do przemian gospodarczych całego kraju.

145 lat temu (1881). Strzelanina w Tombstone. Narodziny legendy Dzikiego Zachodu

26 października 1881 roku w Tombstone w Arizonie doszło do słynnej strzelaniny w pobliżu zagrody O.K. Corral. Po jednej stronie stanęli przedstawiciele prawa, wśród nich Wyatt Earp, jego bracia i Doc Holliday. Po drugiej znajdowali się mężczyźni związani z grupą kowbojów, z którymi funkcjonariusze pozostawali w konflikcie. Wymiana ognia trwała bardzo krótko, ale zakończyła się śmiercią trzech uczestników.

Wydarzenie przeszło do amerykańskiej mitologii jako symbol walki prawa z bezprawiem. Rzeczywistość była jednak znacznie bardziej skomplikowana niż filmowa opowieść o szeryfie i bandytach. Konflikt miał również podłoże polityczne, osobiste i gospodarcze. Dopiero literatura popularna, a później kino westernowe uczyniły z Wyatta Earpa niemal pomnikową postać.

Tombstone do dzisiaj przyciąga turystów zainteresowanych historią Dzikiego Zachodu. Strzelanina stała się również inspiracją dla wielu filmów, między innymi „Miasto bezprawia” oraz „Tombstone” z 1993 roku.

117 lat temu (1909). Zamach w Harbinie. Koreański patriota zabija japońskiego polityka

26 października 1909 roku na dworcu kolejowym w Harbinie został zastrzelony Itō Hirobumi, jeden z najważniejszych japońskich polityków przełomu XIX i XX wieku. Czterokrotnie sprawował urząd premiera Japonii i należał do architektów modernizacji państwa. W Korei zapamiętano go jednak przede wszystkim jako przedstawiciela imperialnej polityki Japonii, ograniczającej koreańską niezależność.

Zamachu dokonał An Jung-geun, koreański działacz niepodległościowy. Uważał, że japońska ekspansja pozbawia jego naród prawa do samodzielnego decydowania o przyszłości. Został aresztowany i skazany na śmierć.

Zabójstwo Itō nie powstrzymało japońskich planów. W 1910 roku Japonia formalnie zaanektowała Koreę, rozpoczynając okres kolonialnych rządów, który trwał do 1945 roku. Historia zamachu pozostaje ważnym elementem pamięci narodowej Koreańczyków i przypomina o złożonych relacjach historycznych pomiędzy państwami Azji Wschodniej.

95 lat temu (1931). Proces brzeski. Polska demokracja przed sądem

26 października 1931 roku w Warszawie rozpoczął się proces brzeski, jeden z najbardziej kontrowersyjnych procesów politycznych II Rzeczypospolitej. Na ławie oskarżonych zasiedli działacze antysanacyjnej opozycji, związani przede wszystkim z ugrupowaniami tworzącymi Centrolew. Wśród nich znajdował się Wincenty Witos, trzykrotny premier Polski, działacz ruchu ludowego i jeden z najważniejszych polityków okresu odzyskiwania niepodległości.

Władze zarzucały oskarżonym przygotowywanie działań zmierzających do obalenia rządu. Opozycjoniści twierdzili natomiast, że zostali poddani represjom ze względu na działalność polityczną. Wcześniej część z nich więziono w twierdzy brzeskiej, gdzie stosowano brutalne metody traktowania.

Proces zakończył się w styczniu 1932 roku. Większość oskarżonych skazano na kary więzienia, a niektórzy zdecydowali się na emigrację.

Proces brzeski pozostaje jednym z najbardziej wymownych przykładów ograniczania demokracji parlamentarnej w międzywojennej Polsce. Jego znaczenie wykracza poza spór o ocenę rządów Józefa Piłsudskiego. Przypomina, że niezależność sądów i prawo do legalnej działalności opozycyjnej są podstawowymi warunkami funkcjonowania demokratycznego państwa

88 lat temu (1938). Polenaktion. Tysiące ludzi wypędzonych z własnych domów

26 października 1938 roku Reinhard Heydrich, szef służby bezpieczeństwa III Rzeszy, wydał rozporządzenie nakazujące natychmiastowe wydalenie z Niemiec Żydów posiadających polskie obywatelstwo. Był to początek akcji, która przeszła do historii jako Polenaktion.

W ciągu następnych dni około 17 tysięcy osób zmuszono do opuszczenia miejsc zamieszkania. Deportowano całe rodziny, ludzi starszych, kobiety i dzieci. Wielu wysiedlonych przewieziono w kierunku polskiej granicy, gdzie powstał dramatyczny problem osób pozbawionych możliwości normalnego powrotu do kraju.

Najbardziej znanym miejscem związanym z tym wydarzeniem stał się Zbąszyń. Tysiące ludzi znalazły się tam w prowizorycznych warunkach, często bez środków do życia.

Polenaktion stanowiła rezultat niemieckiej polityki antysemickiej, ale w jej przebiegu istotną rolę odegrały również polskie przepisy dotyczące obywatelstwa i ważności paszportów. Żydowski Instytut Historyczny przypomina, że polskie władze podejmowały działania mające ograniczyć powrót obywateli żydowskiego pochodzenia z Niemiec.

Wydarzenia października 1938 roku były jednym z ostrzeżeń przed nadchodzącą katastrofą. Zaledwie kilkanaście dni później w Niemczech doszło do pogromów znanych jako noc kryształowa.

87 lat temu (1939). Powstaje Generalne Gubernatorstwo. Tomaszów znajduje się w granicach okupacyjnej administracji

26 października 1939 roku rozpoczęło funkcjonowanie Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych polskich obszarów. Jego powstanie wynikało z dekretu Adolfa Hitlera z 12 października, a administracją kierował Hans Frank. Część terytorium pokonanej Rzeczypospolitej Niemcy wcielili bezpośrednio do III Rzeszy, natomiast z pozostałych ziem utworzyli odrębną jednostkę okupacyjną.

Generalne Gubernatorstwo nie było samodzielnym polskim państwem ani formą polskiej autonomii. Stanowiło strukturę niemieckiej administracji okupacyjnej, służącą podporządkowaniu mieszkańców, eksploatacji gospodarczej oraz realizacji polityki terroru.

Na jego obszarze wprowadzano przepisy ograniczające prawa ludności, kontrolowano gospodarkę, organizowano roboty przymusowe i prześladowano osoby uznawane za przeciwników okupanta. Żydzi zostali poddani coraz bardziej brutalnym represjom, prowadzącym ostatecznie do Zagłady.

Tomaszów Mazowiecki znalazł się w granicach Generalnego Gubernatorstwa, w dystrykcie radomskim. Ta decyzja oznaczała początek budowania nowego systemu administracyjnego również na ziemiach dzisiejszego powiatu tomaszowskiego.

Lokalne konsekwencje tego wydarzenia były dramatyczne. Do tej historii powracamy szerzej w końcowej części dzisiejszego kalendarium. 

81 lat temu (1945). Dekret Bieruta. Warszawiacy tracą własność gruntów

26 października 1945 roku wydano dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze miasta stołecznego Warszawy, powszechnie nazywany dekretem Bieruta.

Stolica była wówczas niemal całkowicie zniszczona. Władze komunistyczne uzasadniały konieczność przejęcia gruntów potrzebą sprawnej odbudowy miasta. Rozwiązanie miało umożliwić swobodne planowanie nowych ulic, osiedli i obiektów publicznych bez konieczności prowadzenia licznych postępowań z prywatnymi właścicielami.

Dekret przewidywał przejście gruntów na własność gminy Warszawa. Został wydany 26 października, ale wszedł w życie 21 listopada 1945 roku.

W praktyce stał się podstawą ogromnej ingerencji w stosunki własnościowe. Wielu dawnych właścicieli i ich spadkobierców przez dziesięciolecia bezskutecznie domagało się zwrotu nieruchomości lub odszkodowań.

Skutki dekretu Bieruta pozostają jednym z najbardziej złożonych problemów prawnych współczesnej Warszawy. Sprawy reprywatyzacyjne wywoływały spory sądowe, konflikty społeczne i dyskusje dotyczące granic ochrony prawa własności.

To przykład wydarzenia historycznego, którego konsekwencje nie zakończyły się wraz z upadkiem systemu komunistycznego.

81 lat temu (1945). Powstaje Polska Agencja Prasowa. Nowy rozdział historii polskich mediów

26 października 1945 roku powołano Polską Agencję Prasową. Jej zadaniem było dostarczanie informacji prasie i innym odbiorcom, w warunkach odbudowy państwa po II wojnie światowej.

Historia polskiego dziennikarstwa agencyjnego jest jednak znacznie starsza. Już w 1918 roku powstała Polska Agencja Telegraficzna, która przez okres II Rzeczypospolitej odgrywała ważną rolę w rozpowszechnianiu wiadomości krajowych i zagranicznych.

Powojenna PAP funkcjonowała w odmiennym systemie politycznym. W PRL przekaz informacyjny podlegał kontroli władz i cenzurze. Dopiero przemiany ustrojowe końca lat osiemdziesiątych otworzyły drogę do funkcjonowania agencji w warunkach demokratycznego państwa i wolnego rynku mediów.

Dla współczesnego dziennikarstwa rocznica ma szczególne znaczenie. Pokazuje, że rzetelna informacja, odpowiedzialność za słowo i weryfikacja źródeł są fundamentami wiarygodności prasy niezależnie od technologii, za pomocą której wiadomości trafiają do odbiorców. 

74 lata temu (1952). Wybory bez wyboru. Front Narodowy zdobywa wszystkie mandaty

26 października 1952 roku przeprowadzono wybory do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej I kadencji. Odbywały się w rzeczywistości politycznej, w której nie istniała możliwość swobodnej rywalizacji różnych ugrupowań.

Wszystkie mandaty zdobyli kandydaci Frontu Narodowego, podporządkowanego dominującej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Propaganda przedstawiała głosowanie jako potwierdzenie powszechnego poparcia społeczeństwa dla kierunku rozwoju kraju.

Nie były to jednak wolne wybory w demokratycznym rozumieniu. Obywatele nie mogli wybierać pomiędzy rzeczywiście konkurencyjnymi programami politycznymi, a aparat państwowy kontrolował przebieg całego procesu.

Wydarzenie stanowiło jeden z elementów umacniania systemu stalinowskiego w Polsce. Wybory 1952 roku przypominają, że samo istnienie parlamentu, kart do głosowania i lokali wyborczych nie gwarantuje demokracji. O jej rzeczywistym charakterze decydują przede wszystkim wolność wyboru, pluralizm polityczny i możliwość pokojowej zmiany władzy.

70 lat temu (1956). Prymas Wyszyński odzyskuje wolność. Ale nie za wszelką cenę

26 października 1956 roku do przebywającego w Komańczy kardynała Stefana Wyszyńskiego przybyli przedstawiciele władz PRL – Zenon Kliszko i Władysław Bieńkowski. Przywieźli wiadomość o zakończeniu jego internowania oraz propozycję powrotu do Warszawy.

Prymas pozostawał pozbawiony wolności od września 1953 roku. Jego uwięzienie było jednym z najbardziej wymownych przykładów represji komunistycznego państwa wobec Kościoła katolickiego.

Jesienią 1956 roku sytuacja polityczna w Polsce gwałtownie się zmieniała. Po wydarzeniach Polskiego Października władzę w PZPR odzyskał Władysław Gomułka, a nowa ekipa próbowała uspokoić nastroje społeczne.

Stefan Wyszyński nie zamierzał jednak przyjmować wolności bez rozmowy o zasadniczych problemach relacji państwa z Kościołem. Domagał się między innymi zmian dotyczących obsadzania stanowisk kościelnych.

Dopiero po uzgodnieniach zdecydował się wrócić do stolicy. Komańczę opuścił 28 października 1956 roku, a więc dwa dni po rozmowie z przedstawicielami władz.

Ta różnica dat jest istotna. 26 października zakończono polityczne podstawy internowania, natomiast faktyczny powrót prymasa nastąpił później.

Wyszyński odzyskał możliwość wykonywania swoich obowiązków, a jego postawa przyczyniła się do odbudowania pozycji Kościoła w życiu publicznym. W następnych latach ponownie dochodziło jednak do poważnych konfliktów z władzami PRL.

49 lat temu (1977). Ostatnia ospa prawdziwa. Medycyna odnosi jedno z największych zwycięstw w historii

26 października 1977 roku w Somalii wykryto ostatni znany przypadek ospy prawdziwej powstały wskutek naturalnego zakażenia. Pacjentem był Ali Maow Maalin, pracownik ochrony zdrowia z miejscowości Merca.

Ospa prawdziwa przez stulecia należała do najbardziej zabójczych chorób zakaźnych. Powodowała ogromne epidemie, pozostawiała trwałe blizny i prowadziła do śmierci milionów ludzi. Jej historia naznaczona była również rozwojem szczepień ochronnych, począwszy od przełomowych prac Edwarda Jennera pod koniec XVIII wieku.

W XX wieku Światowa Organizacja Zdrowia rozpoczęła szeroko zakrojoną kampanię eliminowania choroby. Obejmowała ona masowe szczepienia, intensywne poszukiwanie nowych przypadków oraz szybkie izolowanie ognisk zakażenia.

Ali Maow Maalin wyzdrowiał. Dalsze działania epidemiologiczne nie wykazały kolejnych naturalnych zakażeń. W maju 1980 roku Światowe Zgromadzenie Zdrowia oficjalnie potwierdziło globalną eradykację ospy prawdziwej.

26 października 1977 roku pozostaje więc jednym z najważniejszych dni w dziejach medycyny. Pokazuje, że międzynarodowa współpraca naukowców, lekarzy i pracowników ochrony zdrowia może doprowadzić do osiągnięcia celu, który przez stulecia wydawał się niemożliwy. 

47 lat temu (1979). Zamach w Seulu. Ginie prezydent Korei Południowej

26 października 1979 roku został zamordowany Park Chung-hee, prezydent Korei Południowej, który rządził krajem przez osiemnaście lat.

Zamachu dokonał Kim Jae-gyu, szef południowokoreańskiej agencji wywiadowczej. Zabójstwo nastąpiło podczas spotkania z udziałem przedstawicieli najwyższych władz państwowych.

Park był postacią niezwykle kontrowersyjną. Z jednej strony jego rządy wiązały się z dynamiczną industrializacją Korei Południowej i rozwojem gospodarki. Z drugiej charakteryzowały się autorytaryzmem, ograniczaniem swobód obywatelskich i represjami wobec opozycji.

Śmierć prezydenta nie doprowadziła do natychmiastowego ustanowienia demokracji. Wkrótce nastąpiły kolejne przetasowania wojskowe i polityczne, a proces demokratyzacji kraju przyspieszył dopiero w następnej dekadzie.

Historia Park Chung-hee przypomina o napięciu pomiędzy gospodarczym rozwojem a prawami obywatelskimi. Pozostaje także jednym z najważniejszych punktów odniesienia w dyskusjach o współczesnej historii Korei Południowej

32 lata temu (1994). Izrael i Jordania podpisują pokój

26 października 1994 roku Izrael i Jordania podpisały traktat pokojowy, kończący formalny stan wojny pomiędzy obydwoma państwami.

Porozumienie podpisano podczas uroczystości w dolinie Arawa, w pobliżu granicy izraelsko-jordańskiej. W wydarzeniu uczestniczyli między innymi izraelski premier Icchak Rabin, król Jordanii Husajn oraz prezydent Stanów Zjednoczonych Bill Clinton.

Traktat przewidywał normalizację stosunków dyplomatycznych, rozwiązania dotyczące bezpieczeństwa, przebiegu granicy i korzystania z zasobów wodnych.

Był to jeden z ważniejszych sukcesów procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie. Jordania stała się drugim po Egipcie państwem arabskim, które zawarło traktat pokojowy z Izraelem.

Porozumienie nie zakończyło jednak konfliktu izraelsko-palestyńskiego ani innych napięć regionalnych. Pokazało natomiast, że nawet wieloletnie konflikty mogą prowadzić do wypracowania formalnych mechanizmów współpracy i pokojowego współistnienia.

25 lat temu (2001). Patriot Act. Ameryka po zamachach z 11 września wybiera większą kontrolę

26 października 2001 roku prezydent George W. Bush podpisał ustawę USA Patriot Act, przyjętą po zamachach terrorystycznych z 11 września.

Amerykańskie społeczeństwo znajdowało się wówczas pod ogromnym wrażeniem ataków na World Trade Center i Pentagon. Administracja przekonywała, że skuteczniejsze przeciwdziałanie terroryzmowi wymaga rozszerzenia uprawnień organów ścigania oraz służb wywiadowczych.

Nowe przepisy ułatwiały wymianę informacji pomiędzy instytucjami państwowymi, rozszerzały możliwości prowadzenia nadzoru i zmieniały zasady niektórych postępowań dotyczących bezpieczeństwa.

Ustawa od początku wywoływała kontrowersje. Organizacje obywatelskie ostrzegały przed nadmiernym ograniczaniem prywatności i praw jednostki. Zwolennicy podkreślali natomiast konieczność szybkiego reagowania na zagrożenie terrorystyczne.

Patriot Act stał się jednym z najważniejszych symboli dylematu współczesnych demokracji: jak zapewnić bezpieczeństwo obywatelom, nie rezygnując z praw i wolności, które państwo ma obowiązek chronić.

24 lata temu (2002). Dramat w moskiewskim teatrze. Operacja ratunkowa kończy się tragedią

26 października 2002 roku rosyjskie siły specjalne przeprowadziły szturm na moskiewski teatr na Dubrowce, gdzie czeczeńscy bojownicy przez kilka dni przetrzymywali setki zakładników.

Napastnicy zajęli budynek podczas przedstawienia musicalu „Nord-Ost”. Domagali się zakończenia rosyjskich działań wojennych w Czeczenii.

Władze zdecydowały się na operację z użyciem środka obezwładniającego, wprowadzonego do systemu wentylacyjnego. Następnie oddziały specjalne wkroczyły do budynku i zlikwidowały napastników.

Akcja doprowadziła jednak do śmierci również bardzo dużej liczby zakładników. Według oficjalnych rosyjskich danych zginęło około 130 osób cywilnych, choć niezależne organizacje i rodziny ofiar wskazywały na wyższe szacunki.

Tragedia wywołała poważne pytania dotyczące sposobu przygotowania operacji, udzielania pomocy medycznej i odpowiedzialności władz za życie przetrzymywanych osób.

Dramat na Dubrowce stał się jednym z najbardziej wstrząsających wydarzeń związanych z konfliktem czeczeńskim. Pokazał, że nawet operacja zakończona pokonaniem terrorystów może oznaczać katastrofę humanitarną. 

Urodzili się tego dnia

Ignacy Daszyński (1866–1936). 160. rocznica urodzin jednego z ojców polskiej niepodległości

26 października 1866 roku urodził się Ignacy Daszyński, polityk socjalistyczny, premier Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej powołanego w Lublinie w listopadzie 1918 roku. Należał do najważniejszych działaczy polskiego ruchu niepodległościowego, a później pełnił funkcję marszałka Sejmu. Opowiadał się za demokratycznymi reformami społecznymi i parlamentarnym ustrojem państwa. Jego życie przypomina, że polska niepodległość była dziełem środowisk o bardzo różnych poglądach politycznych.

Mahalia Jackson (1911–1972). Głos, który niósł nadzieję i wolność

26 października 1911 roku urodziła się Mahalia Jackson, jedna z najwybitniejszych wokalistek gospel w historii amerykańskiej muzyki. Jej głos wyrastał z tradycji afroamerykańskich wspólnot religijnych, ale zyskał znaczenie wykraczające poza muzykę kościelną. Jackson była również związana z ruchem praw obywatelskich i wspierała działalność Martina Luthera Kinga. Jej wykonania, między innymi „Move On Up a Little Higher”, stały się fundamentem rozwoju współczesnej muzyki gospel.

François Mitterrand (1916–1996). 110. rocznica urodzin francuskiego prezydenta

26 października 1916 roku urodził się François Mitterrand, prezydent Francji w latach 1981–1995. Był pierwszym socjalistą, który objął urząd prezydenta V Republiki. Jego rządy przypadły na okres zimnej wojny, europejskiej integracji i politycznych przemian po 1989 roku. Należał do najważniejszych zwolenników zacieśniania współpracy europejskiej, a jego prezydentura pozostaje jednym z najdłuższych i najbardziej wpływowych okresów w historii współczesnej Francji. 

Hillary Rodham Clinton (1947). Od Białego Domu do walki o prezydenturę

26 października 1947 roku urodziła się Hillary Rodham Clinton, amerykańska polityczka, była pierwsza dama Stanów Zjednoczonych, senator i sekretarz stanu. W 2016 roku została kandydatką Partii Demokratycznej w wyborach prezydenckich, jako pierwsza kobieta nominowana przez jedną z dwóch głównych amerykańskich partii politycznych. Jej kariera stała się ważnym elementem dyskusji o miejscu kobiet w polityce. Pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych, ale również budzących spory postaci amerykańskiego życia publicznego.  

Krzesimir Dębski (1953). Kompozytor, który połączył jazz z muzyką filmową

26 października 1953 roku w Wałbrzychu urodził się Krzesimir Dębski, kompozytor, skrzypek jazzowy, dyrygent i aranżer. Jako lider zespołu String Connection należał do najważniejszych postaci polskiego jazzu lat osiemdziesiątych. Zdobył również ogromną popularność jako twórca muzyki filmowej i telewizyjnej, między innymi do „Ogniem i mieczem”. Jego dorobek obejmuje także kompozycje symfoniczne, kameralne i rozrywkowe 

Odeszli tego dnia

Olga Boznańska (1865–1940). Malarka, która potrafiła pokazać ludzką samotność

26 października 1940 roku w Paryżu zmarła Olga Boznańska, jedna z najwybitniejszych polskich malarek przełomu XIX i XX wieku.

Jej twórczość kojarzona jest z subtelnymi portretami, oszczędną kolorystyką i niezwykłą umiejętnością ukazywania psychologicznej głębi postaci. Najbardziej rozpoznawalnym dziełem artystki pozostaje „Dziewczynka z chryzantemami” z 1894 roku.

Boznańska osiągnęła międzynarodowe uznanie, wystawiała swoje prace w najważniejszych ośrodkach artystycznych Europy i została uhonorowana francuską Legią Honorową. Jej malarstwo do dziś pozostaje jednym z najbardziej oryginalnych zjawisk w historii polskiej sztuki.  

Alfred Tarski (1901–1983). Polski matematyk, który badał naturę prawdy

26 października 1983 roku w Berkeley zmarł Alfred Tarski, urodzony w Warszawie matematyk i filozof, jeden z najwybitniejszych logików XX wieku.

Tarski zasłynął przede wszystkim dzięki pracom nad semantyczną definicją prawdy oraz rozwojem teorii modeli. Jego badania miały fundamentalne znaczenie dla logiki matematycznej, filozofii języka i podstaw matematyki.

Był również współtwórcą słynnego paradoksu Banacha-Tarskiego, pokazującego, jak bardzo matematyczna abstrakcja potrafi rozmijać się z codzienną intuicją.

Tego dnia w muzyce

61 lat temu (1965). The Beatles w Pałacu Buckingham. Rock and roll otrzymuje królewskie odznaczenia

26 października 1965 roku członkowie The Beatles odebrali w Pałacu Buckingham Order Imperium Brytyjskiego w klasie MBE.

John Lennon, Paul McCartney, George Harrison i Ringo Starr byli już wtedy międzynarodowymi gwiazdami. Ich piosenki podbijały listy przebojów, a koncertom towarzyszyła atmosfera zbiorowej fascynacji, określana mianem beatlemanii.

Odznaczenie miało jednak znaczenie wykraczające poza sukces muzyczny. Pokazywało, że kultura popularna zaczyna zajmować miejsce wcześniej zarezerwowane przede wszystkim dla tradycyjnych dziedzin sztuki oraz osiągnięć wojskowych, politycznych i społecznych.

Decyzja wywołała kontrowersje. Część wcześniejszych kawalerów odznaczeń protestowała przeciwko uhonorowaniu młodych muzyków rockowych.

Z dzisiejszej perspektywy brzmi to niemal niewiarygodnie. The Beatles są przecież powszechnie uznawani za jeden z najważniejszych zespołów w historii muzyki popularnej. Ich nagrania zmieniły sposób komponowania, produkowania i słuchania muzyki.

Wydarzenie z października 1965 roku symbolizuje moment, w którym rock przestał być traktowany wyłącznie jako rozrywka młodzieży. Stawał się częścią głównego nurtu kultury.

45 lat temu (1981). Queen wydają „Greatest Hits”. Album, który stał się nieśmiertelny

26 października 1981 roku ukazał się album „Greatest Hits” zespołu Queen. Nie była to nowa płyta studyjna, lecz kolekcja największych przebojów grupy, nagranych w latach 1974–1980.

W tamtym czasie Freddie Mercury, Brian May, Roger Taylor i John Deacon należeli już do najważniejszych muzyków rockowych świata. Queen potrafił łączyć monumentalne brzmienie z popową melodyjnością, teatralną ekspresją i niezwykłymi pomysłami aranżacyjnymi.

Na albumie znalazły się między innymi „Bohemian Rhapsody”, „Killer Queen”, „Somebody to Love”, „We Will Rock You”, „We Are the Champions”, „Another One Bites the Dust” i „Crazy Little Thing Called Love”.

Trudno wskazać wiele innych kompilacji, na których zgromadzono tyle utworów rozpoznawalnych przez kilka pokoleń słuchaczy. Każda z piosenek reprezentowała nieco inną stronę muzycznej osobowości Queen.

„Bohemian Rhapsody” była eksperymentem łączącym rock z operową dramaturgią. „Another One Bites the Dust” pokazywało fascynację funkiem i muzyką taneczną. „We Will Rock You” oraz „We Are the Champions” stały się natomiast nieformalnymi hymnami wielkich wydarzeń sportowych.

„Greatest Hits” osiągnął niezwykły sukces komercyjny. Według brytyjskiego Official Charts album pozostaje najlepiej sprzedającą się płytą w historii brytyjskiego rynku muzycznego.

To osiągnięcie szczególne, ponieważ kompilacja nie jest zwykle traktowana jako dzieło o takiej samej randze artystycznej jak album studyjny. W przypadku Queen okazało się jednak, że zestawienie przebojów może stać się osobnym symbolem epoki.

45. rocznica premiery „Greatest Hits” przypomina również o niezwykłej sile repertuaru zespołu. Freddie Mercury zmarł w 1991 roku, ale jego głos nadal towarzyszy kolejnym pokoleniom słuchaczy

Krzesimir Dębski. Od String Connection do „Dumki na dwa serca”

Dzisiejsze urodziny Krzesimira Dębskiego są dobrą okazją, aby przypomnieć niezwykłą różnorodność jego muzycznego dorobku.

Dębski należy do artystów, którzy nigdy nie pozwolili zamknąć się w jednej stylistyce. Rozpoczynał karierę jako skrzypek jazzowy, a następnie stał się liderem zespołu String Connection, jednej z najciekawszych polskich formacji jazzowych lat osiemdziesiątych.

Jego muzyka łączyła wirtuozerię z otwartością na różne inspiracje. Dębski chętnie wykorzystywał elementy rocka, muzyki klasycznej i współczesnych technik kompozytorskich.

W 1983 roku zdobył pierwszą nagrodę na światowym konkursie jazzowym w belgijskim Hoeilaart. W połowie dekady znalazł się również wśród wysoko ocenianych skrzypków jazzowych w ankietach magazynu „DownBeat”.

Później coraz większe znaczenie w jego działalności zyskiwała muzyka filmowa. Kompozytor stworzył ścieżki dźwiękowe do wielu polskich produkcji, w tym do „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana.

Szczególną popularność zdobyła „Dumka na dwa serca”, wykonywana przez Edy­tę Górniak i Mietka Szcześniaka. Utwór stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich ballad filmowych końca XX wieku.

Dzisiaj Krzesimir Dębski obchodzi 73. urodziny. Jego kariera jest dowodem, że granice pomiędzy muzyką poważną, jazzem i kulturą popularną bywają znacznie mniej wyraźne, niż sugerują tradycyjne podziały.

8 lat temu (2018). Robyn wydaje „Honey”. Elektroniczna muzyka o ludzkiej kruchości

26 października 2018 roku ukazał się album „Honey” szwedzkiej wokalistki Robyn. Była to jej pierwsza pełnowymiarowa solowa płyta od ośmiu lat.

Artystka miała już na koncie sukcesy, które ugruntowały jej pozycję jako jednej z najważniejszych przedstawicielek nowoczesnego dance-popu. Tym razem zdecydowała się jednak odejść od części wcześniejszych rozwiązań.

„Honey” był albumem bardziej subtelnym, przestrzennym i emocjonalnie niejednoznacznym. Zamiast nieustannie dążyć do wielkich refrenów, Robyn budowała nastrój za pomocą rytmu, elektroniki i delikatnych zmian aranżacyjnych.

Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Missing U”, „Honey”, „Because It's in the Music” oraz „Ever Again”.

Album opowiadał o stracie, tęsknocie, samotności i próbach odzyskiwania wewnętrznej równowagi. Nie proponował jednak prostych rozwiązań ani łatwego optymizmu.

„Honey” spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem krytyków muzycznych. Według serwisu Metacritic otrzymał średnią ocen 89 punktów na 100, co oznaczało niemal powszechne uznanie.

Płyta stała się przykładem tego, że muzyka taneczna nie musi służyć wyłącznie rozrywce. Może również opowiadać o trudnych doświadczeniach z podobną intensywnością jak najbardziej osobiste ballady.

8 lat temu (2018). Thom Yorke tworzy muzykę do „Suspirii”. Filmowy horror spotyka eksperyment

Tego samego dnia, 26 października 2018 roku, ukazała się muzyka Thoma Yorke’a do filmu „Suspiria” w reżyserii Luki Guadagnina.

Dla wokalisty Radiohead było to pierwsze tak rozbudowane przedsięwzięcie związane z pełnometrażową produkcją filmową.

Yorke musiał zmierzyć się z wyjątkowo trudnym zadaniem. Oryginalna „Suspiria” Daria Argenta z 1977 roku posiadała bowiem legendarną ścieżkę dźwiękową, stworzoną przez włoski zespół rocka progresywnego Goblin.

Zamiast próbować ją naśladować, Yorke stworzył własny świat dźwiękowy. Połączył elementy elektroniki, muzyki eksperymentalnej, chóralnej i bardziej tradycyjnych kompozycji wokalnych.

Na albumie znalazły się między innymi „Suspirium”, „Has Ended”, „Volk” i „Unmade”.

Muzyka nie była prostą ilustracją obrazu. Tworzyła osobną przestrzeń emocjonalną, w której piękno melodii sąsiadowało z niepokojem i grozą.

„Suspiria” Thoma Yorke’a potwierdziła, że artysta znany z Radiohead potrafi z powodzeniem przenieść swoją eksperymentalną wyobraźnię do świata kina.

8 lat temu (2018). Julia Holter wydaje „Aviary”. Muzyka jak labirynt pamięci

Również 26 października 2018 roku swoją premierę miał album „Aviary” Julii Holter, jednej z najbardziej oryginalnych amerykańskich artystek alternatywnych.

Płyta była przedsięwzięciem niezwykle rozbudowanym. Zawierała piętnaście kompozycji trwających łącznie niemal półtorej godziny.

Holter połączyła na niej muzykę eksperymentalną, pop kameralny, elementy klasyki, elektroniki i rozbudowane aranżacje instrumentalne. Inspiracją stały się między innymi teksty poetki i pisarki Etel Adnan.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „I Shall Love 2”, „Words I Heard” i „Turn the Light On”.

Album nie należał do łatwych w odbiorze. Wymagał skupienia i gotowości do wejścia w świat muzyki, która nie zawsze prowadzi słuchacza prostą drogą.

„Aviary” spotkał się jednak z bardzo dobrym przyjęciem krytyków i potwierdził pozycję Julii Holter jako artystki, która potrafi łączyć ambitne eksperymenty z autentyczną emocjonalnością

Tego dnia w sporcie

163 lata temu (1863). Rodzi się nowoczesna piłka nożna

26 października 1863 roku w londyńskiej Freemasons’ Tavern powstała The Football Association, najstarsza organizacja zarządzająca piłką nożną na świecie.

W połowie XIX wieku futbol przypominał jeszcze zbiór różnych gier. Poszczególne szkoły i kluby stosowały odmienne przepisy, co utrudniało organizowanie spotkań pomiędzy drużynami.

Jednym z głównych inicjatorów zmian był Ebenezer Cobb Morley, prawnik i działacz sportowy. Uważał, że piłka nożna potrzebuje jednolitych zasad, podobnie jak inne dyscypliny sportowe.

Powstanie FA rozpoczęło proces porządkowania przepisów i wyodrębniania futbolu od odmian gry, z których rozwinęło się rugby.

26 października 1863 roku jest więc jedną z najważniejszych dat w historii światowego sportu. Bez tych wydarzeń trudno wyobrazić sobie późniejsze powstanie wielkich rozgrywek ligowych, mistrzostw świata i współczesnego futbolu.

Także dzieje Lechii Tomaszów Mazowiecki i innych klubów naszego regionu stanowią odległą kontynuację przemian zapoczątkowanych przez angielskich pionierów piłki nożnej.

29 lat temu (1997). Villeneuve mistrzem świata. Schumacher przekracza granicę sportowej rywalizacji

26 października 1997 roku na torze Jerez w Hiszpanii rozegrano Grand Prix Europy, ostatni wyścig sezonu Formuły 1.

Przed startem liderem klasyfikacji był Michael Schumacher, reprezentujący Ferrari. Niemiec miał zaledwie punkt przewagi nad Jacques’em Villeneuve’em z zespołu Williams.

Stawka była ogromna. Schumacher walczył o trzeci tytuł mistrza świata, a Villeneuve o pierwszy.

Podczas wyścigu doszło do dramatycznej sytuacji. Villeneuve próbował wyprzedzić Schumachera, a niemiecki kierowca doprowadził do kolizji. Ferrari wypadło z rywalizacji, natomiast Williams kontynuował jazdę.

Villeneuve ostatecznie zajął trzecie miejsce, co wystarczyło do zdobycia mistrzostwa. Wyścig wygrał Mika Häkkinen, odnosząc pierwsze zwycięstwo w swojej karierze.

Po zakończeniu sezonu FIA zdyskwalifikowała Michaela Schumachera z klasyfikacji mistrzostw świata 1997, uznając jego manewr za celowe działanie.

Wydarzenie pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych momentów w historii Formuły 1. Pokazało, że nawet największy talent i niezwykła sportowa determinacja nie zwalniają zawodnika z obowiązku przestrzegania zasad rywalizacji. Website

26 lat temu (2000). Nowy Jork świętuje baseballowe mistrzostwo

26 października 2000 roku New York Yankees zdobyli mistrzostwo amerykańskiej ligi baseballowej MLB, pokonując w finale World Series lokalnych rywali z New York Mets.

Był to pierwszy od 1956 roku finał określany mianem „Subway Series”, ponieważ uczestniczyły w nim dwa zespoły z Nowego Jorku.

Yankees wygrali piąte spotkanie 4:2, a całą serię 4:1. Decydujące punkty zdobyli w dziewiątej zmianie po uderzeniu Luisa Sojo.

Dla drużyny było to trzecie mistrzostwo z rzędu i kolejne potwierdzenie dominacji na przełomie tysiącleci. Najbardziej wartościowym zawodnikiem finału został Derek Jeter.

Historia tego spotkania przypomina, że w sporcie wielkie rywalizacje często mają również wymiar lokalny. Dla mieszkańców Nowego Jorku finał nie był jedynie walką o mistrzostwo kraju, ale także symbolicznym pojedynkiem dwóch części miasta.

7 lat temu (2019). Anglia zatrzymuje Nową Zelandię. Sensacja na mistrzostwach świata w rugby

26 października 2019 roku reprezentacja Anglii pokonała Nową Zelandię 19:7 w półfinale Pucharu Świata w rugby.

Nowozelandzcy All Blacks byli obrońcami tytułu i jedną z najbardziej utytułowanych drużyn w historii dyscypliny. Ich słynna przedmeczowa haka i sportowa dominacja przez lata budowały atmosferę niemal niezwyciężonego zespołu.

Anglicy rozpoczęli jednak spotkanie znakomicie. Bardzo szybko zdobyli pierwsze punkty i konsekwentnie realizowali założenia taktyczne.

Nowa Zelandia nie potrafiła odzyskać kontroli nad meczem. Jej ataki napotykały skuteczną obronę, a Anglia wykorzystywała własne okazje.

Zwycięstwo 19:7 było jednym z największych sukcesów angielskiego rugby w ostatnich dekadach. Pokazało, że nawet najsilniejsze sportowe tradycje nie gwarantują zwycięstwa, gdy przeciwnik potrafi lepiej przygotować się do konkretnego spotkania.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

26 października 1939 roku. Tomaszów trafia do Generalnego Gubernatorstwa. Miasto pod rządami niemieckiego terroru

Dokładnie 87 lat temu rozpoczął się nowy etap niemieckiej okupacji Tomaszowa Mazowieckiego. Wraz z utworzeniem Generalnego Gubernatorstwa miasto znalazło się w granicach administracyjnej struktury okupacyjnej, która miała służyć podporządkowaniu i eksploatacji podbitych ziem polskich.

To wydarzenie ma szczególne znaczenie w historii naszego miasta. Nie chodziło bowiem jedynie o zmianę nazwy urzędu czy podporządkowanie Tomaszowa innemu ośrodkowi administracyjnemu.

Za decyzjami okupacyjnych władz krył się system, który w następnych latach doprowadził do śmierci tysięcy mieszkańców, zniszczenia znacznej części miejscowej społeczności żydowskiej, prześladowań politycznych, deportacji i pracy przymusowej.

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim przypomina, że po zajęciu Tomaszowa Niemcy utworzyli na okupowanych terenach nowy powiat tomaszowski, obejmujący obszary wcześniej należące do kilku jednostek administracyjnych.

Z kolei Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim wskazuje, że pojawiały się także projekty bezpośredniego wcielenia miasta do III Rzeszy i przemianowania go na Waldstadt. Ostatecznie nie zostały zrealizowane.

Tomaszów przemysłowy staje się częścią niemieckiej machiny wojennej

Przed wybuchem II wojny światowej Tomaszów Mazowiecki należał do ważnych ośrodków przemysłowych regionu łódzkiego. Rozwijały się zakłady włókiennicze, funkcjonowała Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu, a miasto było istotnym punktem komunikacyjnym i gospodarczym.

Wojna przerwała ten rozwój.

Już 1 września 1939 roku niemieckie lotnictwo bombardowało Tomaszów. Kolejne dni przyniosły walki w rejonie miasta, a 7 września wojska niemieckie opanowały jego teren.

Okupant rozpoczął podporządkowywanie gospodarki własnym potrzebom wojennym. Zakłady przemysłowe, zasoby surowcowe i siła robocza miały służyć niemieckiej machinie wojennej.

Archiwum Państwowe wskazuje, że już 26 września 1939 roku w Tomaszowie uruchomiono filię niemieckiego urzędu pracy. Jego działalność stała się jednym z narzędzi kierowania mieszkańców do robót przymusowych.

W regionie funkcjonowały również obozy niemieckiej Służby Budowlanej (Baudienst). Przymusowo zatrudniani młodzi Polacy wykonywali prace na potrzeby okupanta.

Takie działania prowadzono między innymi w związku z budową schronów kolejowych w Konewce i Jeleniu oraz późniejszych umocnień w rejonie Pilicy.

Dzisiaj schron w Konewce stanowi atrakcję historyczno-turystyczną. Warto jednak pamiętać, że jego powstanie było częścią wojennej infrastruktury III Rzeszy.

Gestapo przy Zapiecku 8. Jeden z najtragiczniejszych adresów w historii miasta

W czasie okupacji jednym z najbardziej przerażających miejsc w Tomaszowie stała się siedziba gestapo przy ulicy Zapiecek 8.

Według opracowania miejscowego muzeum przez tomaszowskie gestapo przewinęło się ponad 5 tysięcy osób. Większość poddawano przesłuchaniom, podczas których stosowano brutalne tortury.

Dla wielu mieszkańców budynek przy Zapiecku był miejscem, z którego nie wracali do swoich rodzin. Inni trafiali później do obozów koncentracyjnych, między innymi Auschwitz, Ravensbrück i Sachsenhausen.

Muzeum podaje, że co najmniej 700 osób zamordowano na terenie samego Tomaszowa Mazowieckiego.

Egzekucje odbywały się również w innych miejscach miasta i okolic, między innymi w rejonie stadionu wojskowego przy ulicy generała Bema oraz strzelnicy pod Brzustówką.

Te informacje przypominają, że okupacja nie była odległą historią rozgrywającą się wyłącznie w Warszawie, Krakowie czy na frontach wielkiej wojny.

Działa się tutaj, na ulicach Tomaszowa Mazowieckiego, w miejscach, obok których codziennie przechodzą współcześni mieszkańcy

Zagłada tomaszowskich Żydów. Jesień 1942 roku

Szczególnie dramatyczny rozdział okupacji dotyczy losów żydowskich mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego.

Przed wojną społeczność żydowska stanowiła znaczną część ludności miasta. Jej przedstawiciele uczestniczyli w rozwoju handlu, rzemiosła, przemysłu i miejscowego życia społecznego.

Niemiecka okupacja przyniosła stopniowe odbieranie Żydom praw, ograniczanie możliwości poruszania się, konfiskaty majątku i przymusowe przesiedlenia.

W mieście utworzono getto, w którym znalazło się około 15 tysięcy osób, w tym również Żydzi przywożeni z okolicznych miejscowości.

Początkowo getto składało się z kilku części. Później jego obszar ograniczano, a mieszkańców izolowano od pozostałej części miasta.

Najtragiczniejsze wydarzenia nastąpiły jesienią 1942 roku.

Pod koniec października Niemcy rozpoczęli przygotowania do likwidacji getta. W kolejnych dniach mieszkańców wypędzano z domów i kierowano do transportów kolejowych.

Większość została wywieziona do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka, gdzie zostali zamordowani.

Wydarzenia te rozgrywały się zaledwie trzy lata po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa.

Zniszczenie tomaszowskiej społeczności żydowskiej oznaczało nie tylko śmierć tysięcy ludzi. Było również nieodwracalnym zerwaniem wielopokoleniowej historii miasta.

Historia zapisana w dokumentach. Dlaczego warto wracać do 26 października 1939 roku?

Współczesne pokolenia często postrzegają II wojnę światową przede wszystkim przez pryzmat wielkich bitew, kampanii wojskowych i decyzji politycznych.

Tymczasem 26 października 1939 roku przypomina, że okupacja była również systemem przepisów, urzędów, rozporządzeń i codziennych decyzji administracyjnych.

To właśnie te mechanizmy umożliwiały kontrolowanie mieszkańców, organizowanie deportacji, przejmowanie majątku i prowadzenie gospodarczej eksploatacji podbitych terenów.

W zbiorach Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim zachowały się dokumenty okupacyjnego powiatu tomaszowskiego, obwieszczenia oraz materiały dotyczące pracy przymusowej, aprowizacji i administracji.

Są one niezwykle ważnym świadectwem historii miasta.

Pozwalają zobaczyć, że za wielkimi pojęciami, takimi jak Generalne Gubernatorstwo, kryły się konkretne ludzkie losy.

Historia Tomaszowa Mazowieckiego z czasów II wojny światowej nie jest bowiem wyłącznie historią okupanta.

Jest przede wszystkim opowieścią o mieszkańcach, którzy próbowali przetrwać, ratować swoich bliskich, zachować godność i niekiedy podejmowali walkę z niemieckim terrorem.

To właśnie dlatego 26 października 1939 roku zasługuje na miejsce w lokalnym kalendarium historycznym.

Więcej dokumentów dotyczących okupacyjnego powiatu tomaszowskiego udostępnia Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim. 

W rosyjskiej strategii nie chodzi więc wyłącznie o zniszczenie infrastruktury. Chodzi również o niszczenie zaufania.

Wojna, której oficjalnie nie ma

Pełnoskalowa wojna Rosji z NATO pozostaje scenariuszem znacznie bardziej ryzykownym dla Moskwy niż działania prowadzone poniżej progu otwartego konfliktu. Rosja jest nadal zaangażowana militarnie przeciwko Ukrainie, ponosi straty i musiałaby liczyć się z reakcją całego Sojuszu.

Nie oznacza to jednak spokoju.

We wrześniu 2026 roku polski rząd mówił już otwarcie o eskalacji. Po rosyjskim ataku przeprowadzonym około dwóch kilometrów od polsko-ukraińskiej granicy premier Donald Tusk ostrzegał, że kolejne tygodnie i miesiące mogą przynieść wzrost liczby rosyjskich operacji oraz że nie można wykluczyć działań dotyczących również terytorium Polski.

Kilka dni wcześniej Ministerstwo Spraw Zagranicznych, odnosząc się do ustaleń dotyczących próby zamachu na lotnisku w Lipsku, pisało wprost o rosyjskich aktach sabotażu i atakach hybrydowych na terytorium państw NATO i Unii Europejskiej.

To już nie jest język teoretycznych analiz pisanych na przyszłość. To język opisujący zdarzenia, które rozgrywają się teraz.

Zastraszyć, zmęczyć, podzielić

Mechanizm jest stosunkowo prosty.

Rosja nie musi doprowadzić do zamknięcia wszystkich szlaków prowadzących z Zachodu na Ukrainę. Wystarczy, że ich ochrona stanie się coraz bardziej kosztowna, że każdy incydent będzie wymagał poderwania samolotów, uruchomienia systemów przeciwlotniczych, mobilizacji służb i kolejnych godzin nerwowego oczekiwania.

Ppłk rez. Maciej Korowaj zwraca uwagę, że celem Moskwy może być zmuszanie Polski do funkcjonowania w rytmie narzuconym przez przeciwnika. Nie trzeba zatrzymać transportu. Można sprawić, żeby jego utrzymanie stawało się coraz trudniejsze, droższe i politycznie bardziej obciążające.

Do tego dochodzi presja informacyjna.

Rosyjskie narracje próbują jednocześnie przekonywać, że NATO prowokuje wojnę, Ukraina usiłuje wciągnąć Polskę w konflikt, sankcje bardziej szkodzą Europie niż Rosji, a wydatki na obronność odbywają się kosztem zwykłych obywateli.

Wszystkie te przekazy mogą się wzajemnie wykluczać. Nie ma to większego znaczenia. Propaganda nie zawsze próbuje przekonać odbiorcę do jednej wersji wydarzeń. Czasem wystarczy sprawić, aby przestał wierzyć w jakąkolwiek.

Ministerstwo Cyfryzacji zwracało już uwagę, że po wcześniejszych przypadkach naruszenia polskiej przestrzeni powietrznej rosyjskie i białoruskie kanały dezinformacyjne próbowały przerzucać odpowiedzialność na Ukrainę oraz podważać wiarygodność polskiego wojska i służb.

To klasyczna zasada operacji wpływu: zanim opadnie kurz, musi pojawić się kilkanaście różnych „wyjaśnień”.

Dron może być również narzędziem propagandy

Szczególnie niebezpieczne są incydenty, których pochodzenie nie jest natychmiast możliwe do jednoznacznego ustalenia.

18 października na Litwie eksplodował obiekt uznawany za drona, który wcześniej wleciał do litewskiej przestrzeni powietrznej od strony Polski. Władze Ukrainy wyraziły ubolewanie i wskazały możliwość, że bezzałogowiec mógł zostać sprowadzony z kursu przez rosyjskie systemy walki radioelektronicznej. Polska i Litwa podjęły działania wyjaśniające okoliczności zdarzenia.

I właśnie tutaj zaczyna się przestrzeń idealna dla wojny informacyjnej.

Kilka minut po wydarzeniu można już tworzyć narrację, że Ukraina świadomie wysłała drona nad państwo NATO. Kilka godzin później pojawiają się kolejne wersje. Każda podkopuje zaufanie pomiędzy sojusznikami.

Dlatego prowokacja XXI wieku nie musi przypominać incydentu gliwickiego z sierpnia 1939 roku. Nie potrzeba mundurów, sfingowanego napadu na radiostację i przygotowanej wcześniej scenografii. Wystarczy obiekt na radarze, kilkanaście kont w mediach społecznościowych i kilka tysięcy ludzi gotowych udostępnić sensacyjną wiadomość przed jej sprawdzeniem.

Gdzie kończy się prowokacja, a zaczyna wojna?

Granica nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać.

Artykuł 5 Traktatu Północnoatlantyckiego kojarzymy przede wszystkim z klasycznym atakiem zbrojnym na jednego z sojuszników. NATO zaznacza jednak, że kwalifikacja konkretnego zdarzenia zależy od jego charakteru i skali. Sojusz oficjalnie dopuszcza możliwość uznania poważnego cyberataku albo ataku hybrydowego za „zbrojną napaść” mogącą prowadzić do zastosowania art. 5. Decyzja musiałaby być podejmowana indywidualnie w odniesieniu do konkretnego przypadku.

I właśnie ta nieostrość granicy jest jednym z najważniejszych pól rosyjskiej gry.

Moskwa może sprawdzać, ile Europa zaakceptuje. Jeden dron. Potem kolejny. Cyberatak. Sabotaż infrastruktury. Pożar magazynu. Przecięty kabel. Zakłócenia GPS.

Każde wydarzenie osobno może wydawać się niewystarczające do zdecydowanej reakcji.

Dopiero po pewnym czasie układają się w obraz przypominający mozaikę. Problem polega na tym, że gdy widzimy już cały obraz, część elementów dawno przestaliśmy traktować jako coś nadzwyczajnego.

Tomaszów nie znajduje się poza tą mapą

Dla mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego cała ta dyskusja może wydawać się odległa: Bałtyk, Litwa, granica polsko-ukraińska, Estonia.

Tyle że Tomaszów jest miastem silnie związanym z wojskiem. Tutaj stacjonuje 25 Brygada Kawalerii Powietrznej, której jednostki rozmieszczone są również w Nowym Glinniku i Leźnicy Wielkiej. Brygada jest przeznaczona do prowadzenia działań powietrzno-szturmowych i desantowo-szturmowych.

Nie oznacza to oczywiście, że należy budować atmosferę zagrożenia wokół miasta albo przedstawiać Tomaszów jako szczególny cel rosyjskich operacji. Nie ma podstaw do takich twierdzeń.

Jest jednak inny, znacznie bardziej konkretny wymiar bezpieczeństwa — odporność lokalnej społeczności.

Od 1 stycznia 2025 roku obowiązuje ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej. Nakłada ona konkretne obowiązki zarówno na gminy, jak i powiaty. Starosta ma m.in. koordynować współpracę służb, inspekcji i straży, pomagać gminom w pozyskiwaniu zasobów oraz wzmacniać lokalne inicjatywy dotyczące budowania społecznej odporności. Z kolei prezydent miasta kieruje realizacją zadań ochrony ludności na terenie gminy.

W Tomaszowie funkcjonuje również Wydział Zarządzania Kryzysowego i Monitoringu, odpowiedzialny m.in. za realizację zadań wynikających z przepisów o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz przygotowanie miejskiego planu zarządzania kryzysowego.

Współczesne bezpieczeństwo zaczyna się więc dużo wcześniej niż w chwili ogłoszenia alarmu.

Od sprawnych systemów ostrzegania. Od zapasowych źródeł zasilania. Od przygotowania służb. Od wiedzy, gdzie znajdują się miejsca schronienia. Od umiejętności mieszkańców reagowania na komunikaty. I wreszcie — od zdolności odróżnienia informacji od manipulacji.

Najtańszą bronią jest strach

Rosja nie musi wygrać wojny z NATO na polu bitwy, jeśli udałoby jej się przekonać społeczeństwa Zachodu, że lepiej nie reagować.

Nie musi zmieniać polskiej polityki jednym spektakularnym uderzeniem. Może próbować zmieniać ją tysiącem drobnych nacisków.

Podpalenie. Awaria. Dron. Fałszywa informacja. Groźba atomowa w rosyjskiej telewizji. Kolejny wpis w mediach społecznościowych sugerujący, że sojusznicy nas porzucą.

Każde z tych zdarzeń może wyglądać niewinnie. Razem tworzą jednak strategię.

Dlatego najważniejszym pytaniem nie jest dzisiaj wyłącznie: czy Rosja zaatakuje NATO?

Znacznie bardziej aktualne brzmi: jak długo i jak skutecznie będzie próbowała osłabiać NATO, nie przekraczając granicy, po której musiałaby rozpocząć wojnę, której sama nie jest pewna?

I czy zachodnie społeczeństwa zrozumieją, że wojna hybrydowa zaczyna się znacznie wcześniej niż huk pierwszego wystrzału.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Wielkie manifestacje narodowe i legendarna bitwa – mija dokładnie 611 lat od słynnej bitwy pod Azincourt, jednego z najważniejszych starć wojny stuletniej. W historii Polski wspominamy sfinalizowanie budowy Kopca Kościuszki w Krakowie (1823 r.) oraz odważne wystąpienie Wojciecha Korfantego w niemieckim Reichstagu sprzed 108 lat, w którym zażądał on zwrotu polskich ziem zaboru pruskiego.
• Początki polskiej telewizji i jedność „Solidarności” – przypada 74. rocznica emisji pierwszego powojennego programu polskiej telewizji, który w 1952 roku oglądano na zaledwie 24 odbiornikach. Wspominamy również powołanie Krajowej Komisji Wykonawczej „Solidarności” w 1987 roku, jednoczącej podziemne kierownictwo związku.
• Wyjątkowe rocznice w świecie muzyki – 25 października to dzień narodzin genialnych kompozytorów: Johanna Straussa II oraz Georgesa Bizeta, a także Jona Andersona z grupy Yes. W historii współczesnej popkultury data ta wiąże się z głośnymi premierami albumów Taylor Swift oraz legendarnej formacji Pixies.
• Historyczna rocznica tomaszowskiej remizy – tomaszowski ślad dzisiejszej daty cofa nas o 113 lat. Wówczas oficjalnie zakończono rozbudowę remizy strażackiej zlokalizowanej przy dzisiejszej ulicy P.O.W., co jednoznacznie potwierdzają dokumenty archiwalne przywołane w opracowaniu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.

Niedziela, 25 października 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dziś mamy niedzielę, 25 października 2026 roku. Jest to 298. dzień roku, a do jego zakończenia pozostało 67 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o 6.20, a zachodzi o 16.26. Dzień trwa 10 godzin i 5 minut. W nocy zakończył się czas letni. O godzinie 3.00 zegary cofnięto na 2.00, dlatego dzisiejsze godziny wschodu i zachodu słońca podawane są już według czasu środkowoeuropejskiego.

Imieniny obchodzą między innymi Daria, Kryspin, Inga i Bonifacy.

W Polsce 25 października obchodzony jest Dzień Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, nawiązujący do organizowania naczelnych władz wojskowych u progu odzyskania niepodległości w 1918 roku. To również nieformalny Dzień Kundelka, przypominający o wartości adopcji i odpowiedzialnej opieki nad zwierzętami.

Na świecie przypada Światowy Dzień Makaronu, obchodzony z inicjatywy międzynarodowego środowiska producentów żywności. Nie jest to święto ustanowione przez ONZ, lecz branżowa inicjatywa popularyzująca jeden z najbardziej rozpowszechnionych produktów spożywczych.

Kalendarium historyczne

611 lat temu (1415). Azincourt. Anglicy zwyciężają, choć Francuzi mają przewagę

25 października 1415 roku rozegrała się bitwa pod Azincourt, znana również pod angielską nazwą Agincourt. Wojska króla Henryka V stanęły naprzeciw liczniejszej armii francuskiej. Anglicy byli wyczerpani wcześniejszą kampanią, a ich sytuacja daleka od komfortowej. Francuzi dysponowali potężnym rycerstwem i mogli oczekiwać, że stosunkowo niewielka armia przeciwnika nie zdoła stawić skutecznego oporu.

Stało się inaczej. Deszcz zamienił pole bitwy w błotnisty teren, utrudniający poruszanie się ciężkozbrojnej kawalerii i piechoty. Angielscy łucznicy, wykorzystujący długie łuki, odegrali istotną rolę w rozbiciu francuskich formacji. Stłoczeni i pozbawieni możliwości sprawnego manewrowania rycerze znaleźli się w sytuacji, w której ich uzbrojenie oraz liczebna przewaga przestały zapewniać oczekiwaną korzyść.

Zwycięstwo Henryka V stało się jednym z najważniejszych momentów wojny stuletniej. Umocniło jego pozycję polityczną i otworzyło drogę do kolejnych sukcesów w kampanii francuskiej. Nie zakończyło jednak wieloletniego konfliktu między obydwoma monarchiami.

Bitwa przetrwała w europejskiej pamięci również dzięki literaturze. William Shakespeare uczynił ją centralnym wydarzeniem dramatu „Henryk V”, a słynna przemowa monarchy przed walką stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych tekstów o braterstwie żołnierzy. Trzeba jednak pamiętać, że jest to przede wszystkim literacka wizja, a nie stenogram rzeczywistych słów króla

203 lata temu (1823). Kopiec Kościuszki. Polacy usypują pomnik z ziemi i pamięci

25 października 1823 roku zakończono budowę Kopca Kościuszki w Krakowie. Prace trwały od 1820 roku, a ich celem było uczczenie Tadeusza Kościuszki, zmarłego trzy lata wcześniej przywódcy insurekcji z 1794 roku.

Pomysł był niezwykły w swojej prostocie. Zamiast pomnika odlanego z brązu czy wykonanego z marmuru postanowiono usypać ogromny kopiec, nawiązujący do dawnych krakowskich tradycji. W budowie uczestniczyli przedstawiciele różnych warstw społecznych. Przychodzili mieszkańcy miasta, przybywali ludzie z innych ziem polskich, a przedsięwzięcie finansowano dzięki składkom.

W epoce zaborów Kopiec Kościuszki był czymś więcej niż miejscem upamiętnienia bohatera. Stanowił widoczny znak istnienia wspólnoty narodowej pozbawionej własnego państwa. Kościuszko uosabiał walkę o niepodległość, ale także przekonanie, że wolność powinna łączyć się z odpowiedzialnością społeczną.

Przez następne dwa stulecia kopiec przetrwał polityczne przemiany, wojny i kolejne próby odbudowy polskiej państwowości. Pozostał miejscem, w którym historia ma wyjątkowo materialny wymiar: została dosłownie usypana ludzkimi rękami.

172 lata temu (1854). Bałakława. Bohaterstwo żołnierzy i katastrofa dowodzenia

25 października 1854 roku podczas wojny krymskiej doszło do bitwy pod Bałakławą, której najbardziej znanym epizodem stała się szarża lekkiej brygady brytyjskiej kawalerii.

W wyniku niejasnych rozkazów i błędów komunikacyjnych kawalerzyści ruszyli doliną w kierunku silnie bronionych rosyjskich pozycji artyleryjskich. Żołnierze wykonywali zadanie z wielką determinacją, choć teren i ustawienie nieprzyjacielskich baterii czyniły atak wyjątkowo niebezpiecznym.

Szarża przyniosła ogromne straty. Z wojskowego punktu widzenia nie była sukcesem odpowiadającym poniesionej cenie. W brytyjskiej opinii publicznej stała się jednak symbolem odwagi, dyscypliny i żołnierskiego poświęcenia.

Do utrwalenia tej legendy przyczynił się Alfred Tennyson, który napisał poemat „The Charge of the Light Brigade”. Literatura ocaliła pamięć o kawalerzystach, ale nie powinna przesłaniać podstawowej lekcji płynącej z wydarzenia: odwaga podwładnych nie zastępuje odpowiedzialności dowódców.

108 lat temu (1918). Korfanty przemawia w Reichstagu. Polska upomina się o swoje ziemie

25 października 1918 roku Wojciech Korfanty wygłosił w niemieckim Reichstagu jedno ze swoich najważniejszych przemówień. I wojna światowa zbliżała się do końca, a państwa zaborcze przeżywały głęboki kryzys. Polacy przygotowywali się do odbudowy niepodległego państwa, ale sprawa jego granic pozostawała otwarta.

Korfanty, reprezentujący polskie interesy w niemieckim parlamencie, zażądał zjednoczenia ziem polskich pozostających pod panowaniem Prus, w tym Górnego Śląska, z odradzającą się Rzecząpospolitą. Domagał się również dostępu do morza. Nie były to postulaty wypowiadane w zaciszu organizacyjnego zebrania, lecz otwarte wystąpienie na forum parlamentu państwa, które przez dziesięciolecia prowadziło politykę germanizacyjną.

Wydarzenie miało znaczenie polityczne i symboliczne. Pokazywało, że Polacy nie zamierzają ograniczyć się do odzyskania części dawnego terytorium, lecz będą zabiegać również o ziemie zachodnie.

W kolejnych latach Wojciech Korfanty stał się jedną z najważniejszych postaci walki o polskość Górnego Śląska. Kierował działalnością plebiscytową, a w 1921 roku stanął na czele III powstania śląskiego.

Historyk Andrzej Sznajder, dyrektor katowickiego oddziału IPN, ocenił przemówienie Korfantego jako wydarzenie o fundamentalnym znaczeniu dla odbudowy państwa i kształtowania jego granic. 

108 lat temu (1918). Powstaje Sztab Generalny. Niepodległe państwo potrzebuje własnej armii

Ten sam dzień przyniósł wydarzenie istotne dla organizacji polskich sił zbrojnych. 25 października 1918 roku Rada Regencyjna podjęła decyzje związane z utworzeniem Sztabu Generalnego Wojsk Polskich, instytucji potrzebnej do kierowania powstającą armią.

Polska nie odzyskała jeszcze w pełni niepodległości. Na jej ziemiach nadal znajdowały się obce wojska, funkcjonowały różne ośrodki polityczne, a żołnierze wywodzili się z odmiennych tradycji wojskowych. Jedni służyli wcześniej w armiach zaborczych, inni w Legionach Polskich lub formacjach tworzonych poza krajem.

Budowa jednolitej armii wymagała nie tylko entuzjazmu i ludzi gotowych do służby. Potrzebny był także system dowodzenia, planowania, szkolenia i zaopatrzenia. Wkrótce jedną z kluczowych postaci tego procesu został generał Tadeusz Rozwadowski.

Dzisiejszy Dzień Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nawiązuje do wydarzeń z października 1918 roku. Przypomina, że odzyskanie niepodległości nie było pojedynczą ceremonią ani jednym podpisem. Stanowiło skomplikowany proces tworzenia struktur państwa niemal od podstaw

82 lata temu (1944). Leyte. Amerykanie i Japończycy walczą o panowanie na Pacyfiku

25 października 1944 roku doszło do najważniejszych starć wielkiej bitwy morskiej w rejonie zatoki Leyte na Filipinach. Cała operacja rozpoczęła się wcześniej, 23 października, lecz właśnie 25 października rozegrały się dramatyczne walki między innymi w cieśninie Surigao i u wybrzeży wyspy Samar.

Japonia próbowała rozbić amerykańskie siły osłaniające lądowanie na Filipinach. Dowództwo cesarskiej marynarki zdawało sobie sprawę, że utrata archipelagu oznaczać będzie ogromne zagrożenie dla japońskich szlaków komunikacyjnych i dostaw surowców.

Szczególnie dramatyczna była bitwa u wybrzeży Samar, gdzie stosunkowo niewielkie amerykańskie jednostki eskortowe znalazły się naprzeciw potężnych japońskich okrętów. Załogi niszczycieli i lotniskowców eskortowych walczyły z przeciwnikiem dysponującym znacznie większą siłą ognia.

Bitwa zakończyła się ciężkimi stratami japońskiej floty i pogłębiła proces utraty przez nią zdolności do prowadzenia wielkich operacji ofensywnych. Była też jednym z momentów, które pokazały, że o przyszłości wojny morskiej decydują już nie tylko pancerniki, lecz przede wszystkim lotnictwo, rozpoznanie i współdziałanie różnych rodzajów sił.

Leyte pozostaje jednym z największych starć morskich w historii.

74 lata temu (1952). Polska telewizja zaczyna nadawać. Na ekranach pojawia się pierwszy program

25 października 1952 roku o godzinie 19.00 wyemitowano pierwszy publiczny program powojennej polskiej telewizji. Przygotowała go Doświadczalna Stacja Telewizyjna Instytutu Łączności w Warszawie. Transmisja trwała około pół godziny i miała charakter artystyczny.

Dzisiejszemu widzowi, przyzwyczajonemu do tysięcy kanałów i platform streamingowych, trudno wyobrazić sobie skalę tego przedsięwzięcia. Program mogło oglądać zaledwie 24 odbiorników marki Leningrad, rozmieszczonych w warszawskich zakładach pracy. Ekrany miały niewielkie rozmiary, a nadawanie wymagało ogromnego zaangażowania zespołu inżynierów.

Pierwszą spikerką była Maria Rosa-Krzyżanowska. W programie wystąpili między innymi Witold Gruca, Jerzy Michotek, Marta Nowosad i Jan Mroziński.

Warto pamiętać, że polskie eksperymenty z telewizją rozpoczęły się jeszcze przed wojną. Próby prowadzono w latach trzydziestych, ale niemiecka agresja przerwała rozwój technologii. Dopiero po wojnie można było powrócić do badań i organizowania regularnej emisji.

Przez następne dziesięciolecia telewizja stała się jednym z najważniejszych środków przekazu, choć w PRL podlegała ścisłej kontroli politycznej. Informowała, kształtowała kulturę, dostarczała rozrywki i jednocześnie służyła propagandzie.

25 października 1952 roku jest więc rocznicą nie tylko technologiczną. Otwiera historię medium, które zmieniło sposób, w jaki Polacy poznawali świat

64 lata temu (1962). Kryzys kubański. W ONZ pokazano dowody, a świat czekał na katastrofę

25 października 1962 roku amerykański ambasador przy ONZ Adlai Stevenson przedstawił w Radzie Bezpieczeństwa fotografie pokazujące radzieckie instalacje rakietowe na Kubie.

Świat przeżywał jeden z najbardziej niebezpiecznych momentów zimnej wojny. Stany Zjednoczone wykryły rozmieszczanie na wyspie rakiet zdolnych do przenoszenia głowic nuklearnych. Prezydent John F. Kennedy ogłosił morską kwarantannę Kuby, a radzieckie i amerykańskie siły zbrojne znalazły się w stanie podwyższonej gotowości.

Podczas posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Stevenson zażądał od przedstawiciela Związku Radzieckiego Waleriana Zorina jednoznacznego stanowiska w sprawie rakiet. Następnie zaprezentował dokumentację fotograficzną. Scena stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów dyplomatycznej konfrontacji XX wieku.

Fotografie miały znaczenie polityczne, ale nie oznaczały rozwiązania konfliktu. Obie strony nadal obawiały się, że przeciwnik może zdecydować się na działania militarne. Dopiero pod koniec października osiągnięto porozumienie umożliwiające wycofanie radzieckich rakiet z Kuby.

Kryzys kubański pozostaje przestrogą przed sytuacją, w której wzajemna nieufność i militaryzacja sporu mogą doprowadzić do katastrofy niezamierzonej przez żadną ze stron.

55 lat temu (1971). Chiny wracają do ONZ. Decyzja zmienia układ sił w światowej polityce

25 października 1971 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję nr 2758, uznając przedstawicieli rządu Chińskiej Republiki Ludowej za prawowitych reprezentantów Chin w Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Była to decyzja o ogromnym znaczeniu dyplomatycznym. Od zakończenia chińskiej wojny domowej w 1949 roku władze komunistyczne kontrolowały Chiny kontynentalne, natomiast rząd Republiki Chińskiej działał na Tajwanie. Przez ponad dwie dekady miejsce Chin w ONZ zajmowali przedstawiciele władz w Tajpej.

Rezolucja doprowadziła do zmiany reprezentacji Chin w Zgromadzeniu Ogólnym i Radzie Bezpieczeństwa, gdzie państwo to posiada stałe miejsce.

Decyzja z 1971 roku była jednym z symboli rosnącej pozycji Pekinu w polityce międzynarodowej. Wpisywała się także w proces zmiany relacji między Chinami a mocarstwami zachodnimi.

Warto jednak odróżnić kwestię reprezentacji Chin w ONZ od wszystkich współczesnych sporów dotyczących statusu Tajwanu. Samo przyjęcie rezolucji 2758 nie zakończyło tych sporów, które pozostają istotnym elementem sytuacji politycznej w Azji Wschodniej

43 lata temu (1983). Grenada. Amerykanie przeprowadzają interwencję wojskową

25 października 1983 roku wojska Stanów Zjednoczonych wraz z siłami państw karaibskich rozpoczęły interwencję na Grenadzie, noszącą kryptonim „Urgent Fury”.

Niewielkie państwo karaibskie przeżywało wówczas głęboki kryzys polityczny. Kilka dni wcześniej w wyniku wewnętrznego konfliktu w lewicowym obozie władzy zamordowano premiera Maurice’a Bishopa. Sytuacja stała się niestabilna, a amerykańska administracja prezydenta Ronalda Reagana uznała, że zagrożeni mogą być również obywatele USA przebywający na wyspie.

Waszyngton przedstawiał interwencję jako operację służącą ochronie Amerykanów i przywróceniu stabilności. Krytycy wskazywali natomiast na naruszenie suwerenności Grenady oraz zagrożenie związane z jednostronnym stosowaniem siły.

Operacja zakończyła się szybkim zwycięstwem wojsk interwencyjnych, ale wywołała międzynarodowe kontrowersje. Grenada stała się kolejnym przykładem tego, jak zimnowojenna rywalizacja mocarstw wpływała na losy niewielkich państw.

39 lat temu (1987). „Solidarność” odbudowuje wspólne kierownictwo

25 października 1987 roku powołano Krajową Komisję Wykonawczą NSZZ „Solidarność”, której zadaniem było uporządkowanie kierownictwa zdelegalizowanego związku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku wielu działaczy „Solidarności” zostało internowanych, a niezależna działalność związkowa była represjonowana. Struktury organizacji nie przestały jednak istnieć. Funkcjonowały w podziemiu, wydawały niezależną prasę, organizowały pomoc i podtrzymywały kontakty z zagranicą.

Z czasem pojawił się problem rozbieżności pomiędzy poszczególnymi ośrodkami kierowniczymi. Powołanie Krajowej Komisji Wykonawczej miało zakończyć tę sytuację i ułatwić podejmowanie wspólnych decyzji.

Dwa lata później Polska znalazła się na drodze do przełomu ustrojowego. Obrady Okrągłego Stołu i wybory z czerwca 1989 roku nie byłyby możliwe w takiej postaci bez wieloletniego wysiłku ludzi, którzy utrzymywali przy życiu niezależny ruch społeczny mimo represji.

Rocznica przypomina, że polityczne zwycięstwa mają często znacznie dłuższą historię niż wydarzenia, które widzimy później na archiwalnych fotografiach

25 lat temu (2001). Windows XP. Komputer staje się urządzeniem codziennym

25 października 2001 roku Microsoft rozpoczął sprzedaż systemu operacyjnego Windows XP. Dla milionów użytkowników komputerów osobistych był to początek nowego etapu korzystania z technologii.

System łączył rozwiązania znane z wcześniejszych wersji Windows z architekturą opartą na rodzinie Windows NT. Oferował bardziej stabilne środowisko pracy, nowy interfejs oraz funkcje ułatwiające korzystanie z multimediów i internetu.

W kolejnych latach Windows XP stał się jednym z najpopularniejszych systemów operacyjnych w historii. Korzystano z niego w domach, szkołach, firmach i urzędach. Dla całego pokolenia użytkowników charakterystyczna zielona łąka na tapecie była niemal synonimem komputera.

Dzisiaj, w epoce smartfonów i usług działających w chmurze, łatwo zapomnieć, jak wielką zmianę oznaczała popularyzacja komputerów osobistych. Windows XP nie stworzył tej rewolucji, ale stał się jednym z jej najbardziej rozpoznawalnych symboli.

11 lat temu (2015). Wybory parlamentarne. Polska rozpoczyna nowy okres polityczny

25 października 2015 roku odbyły się wybory do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, które przyniosły zwycięstwo Prawa i Sprawiedliwości.

Ugrupowanie zdobyło 37,58 proc. głosów w wyborach do Sejmu i uzyskało 235 mandatów, co pozwoliło mu samodzielnie utworzyć rząd. Był to pierwszy taki przypadek po wyborach parlamentarnych przeprowadzanych w Polsce od 1989 roku.

Druga pod względem liczby głosów była Platforma Obywatelska. Do Sejmu weszły również komitety Kukiz’15, Nowoczesnej i Polskiego Stronnictwa Ludowego. Poza parlamentem znalazła się między innymi Zjednoczona Lewica, która nie przekroczyła progu przewidzianego dla koalicji wyborczych.

Wynik głosowania rozpoczął okres znaczących zmian politycznych i instytucjonalnych. Kolejne lata przyniosły spory dotyczące reform wymiaru sprawiedliwości, relacji Polski z instytucjami Unii Europejskiej, polityki społecznej i sposobu sprawowania władzy.

Wybory 25 października 2015 roku pozostają ważnym punktem odniesienia w analizach współczesnej polskiej polityki. Ich znaczenie wykracza daleko poza sam rezultat wyborczy.

Urodzili się tego dnia

Johann Strauss II (1825–1899). Człowiek, który sprawił, że Wiedeń zaczął tańczyć

25 października 1825 roku urodził się Johann Strauss II, austriacki kompozytor nazywany królem walca. Jego twórczość nadała muzyce tanecznej niezwykłą popularność i artystyczną rangę. Do najsłynniejszych kompozycji Straussa należą walce „Nad pięknym modrym Dunajem” i „Opowieści Lasku Wiedeńskiego” oraz operetka „Zemsta nietoperza”. W jego muzyce można usłyszeć atmosferę XIX-wiecznego Wiednia – eleganckiego, pełnego balów, ale również miasta przeżywającego głębokie przemiany społeczne. 

Georges Bizet (1838–1875). Autor „Carmen”, który nie doczekał jej światowego triumfu

25 października 1838 roku urodził się Georges Bizet, francuski kompozytor, którego nazwisko na zawsze związało się z operą „Carmen”. Dzieło opowiadające o namiętności, zazdrości i tragicznych konsekwencjach obsesji początkowo spotkało się z chłodnym przyjęciem części publiczności. Bizet zmarł kilka miesięcy po premierze, nie doczekawszy późniejszego międzynarodowego sukcesu opery. Dzisiaj „Carmen” należy do najczęściej wystawianych dzieł operowych świata.

Pablo Picasso (1881–1973). Malarz, który rozbił świat na geometryczne formy

25 października 1881 roku w Maladze urodził się Pablo Picasso, jeden z najwybitniejszych artystów XX wieku. Wspólnie z Georges’em Braque’em współtworzył kubizm, zmieniając sposób przedstawiania przestrzeni i przedmiotów. Jego „Guernica”, namalowana w 1937 roku, stała się jednym z najsłynniejszych artystycznych protestów przeciwko okrucieństwu wojny. Picasso pozostawił ogromny dorobek, obejmujący malarstwo, rysunek, grafikę, ceramikę i rzeźbę.

Jon Anderson (1944). Głos, bez którego rock progresywny brzmiałby inaczej

25 października 1944 roku urodził się Jon Anderson, brytyjski wokalista i współtwórca grupy Yes. Jego charakterystyczny, wysoki głos stał się jednym ze znaków rozpoznawczych rocka progresywnego. Anderson współtworzył takie nagrania jak „Roundabout”, „Close to the Edge” czy „Awaken”. Jego działalność pokazuje, że rock może być przestrzenią dla niezwykle rozbudowanych kompozycji, muzycznych eksperymentów i poetyckiej wyobraźni.

Katy Perry (1984). Popowa gwiazda epoki wielkich przebojów

25 października 1984 roku urodziła się Katy Perry, amerykańska wokalistka, która osiągnęła ogromny sukces dzięki takim przebojom jak „I Kissed a Girl”, „Firework”, „Roar” i „California Gurls”. Jej album „Teenage Dream” stał się jednym z symboli popu początku drugiej dekady XXI wieku. Perry należy do artystek, które znakomicie wykorzystały znaczenie teledysku, rozpoznawalnego wizerunku oraz widowiskowych koncertów w budowaniu globalnej kariery.

Odeszli tego dnia

Abebe Bikila (1932–1973). Olimpijczyk, który przeszedł do historii maratonu

25 października 1973 roku zmarł Abebe Bikila, etiopski biegacz, dwukrotny mistrz olimpijski w maratonie. W 1960 roku wygrał igrzyska w Rzymie, biegnąc boso, a cztery lata później obronił tytuł w Tokio. Stał się jednym z najważniejszych symboli sukcesów afrykańskich lekkoatletów na światowych arenach. Jego życie zostało dramatycznie zmienione przez wypadek samochodowy, po którym poruszał się na wózku.

Richard Harris (1930–2002). Ostatnia rola wielkiego aktora

25 października 2002 roku zmarł Richard Harris, irlandzki aktor, którego kariera obejmowała zarówno wielkie dramaty filmowe, jak i kino popularne. Wystąpił między innymi w „Sportowym życiu”, „Człowieku zwanym Koniem” oraz „Gladiatorze”. Dla młodszych widzów pozostał przede wszystkim pierwszym odtwórcą roli Albusa Dumbledore’a w filmowej serii o Harrym Potterze. Jego śmierć nastąpiła przed rozpoczęciem zdjęć do trzeciej części cyklu.

Phil Lesh (1940–2024). Basista, który uczynił improwizację sztuką wspólnoty

25 października 2024 roku zmarł Phil Lesh, współzałożyciel i basista zespołu Grateful Dead. Muzyk wywodził się z tradycji klasycznej i jazzowej, dlatego traktował gitarę basową inaczej niż wielu rockowych instrumentalistów. Jego partie nie ograniczały się do podtrzymywania rytmu, lecz stawały się samodzielnymi liniami melodycznymi. Lesh współtworzył niepowtarzalne brzmienie grupy, która uczyniła wielogodzinne koncertowe improwizacje istotą swojej artystycznej tożsamości.

Tego dnia w muzyce

62 lata temu (1964). The Rolling Stones podbijają amerykańską telewizję

25 października 1964 roku The Rolling Stones po raz pierwszy wystąpili w popularnym amerykańskim programie „The Ed Sullivan Show”. Dla brytyjskich muzyków była to niezwykle ważna okazja do dotarcia do masowej publiczności w Stanach Zjednoczonych.

Kilka miesięcy wcześniej podobny sukces odnieśli The Beatles. Stonesi postawili jednak na odmienny wizerunek. Zamiast starannie uporządkowanego popu prezentowali muzykę mocniej zakorzenioną w bluesie i rhythm and bluesie, a ich sceniczne zachowanie wydawało się bardziej prowokacyjne.

Podczas programu wykonali między innymi „Around and Around” Chucka Berry’ego oraz „Time Is on My Side”. Publiczność reagowała tak żywiołowo, że prowadzący miał trudności z kontynuowaniem zapowiedzi.

Występ pomógł zespołowi zdobyć kolejne rzesze amerykańskich fanów. Stał się jednym z etapów przemiany The Rolling Stones w światową rockową potęgę.

Dzisiaj trudno wyobrazić sobie historię muzyki bez charakterystycznej scenicznej osobowości Micka Jaggera i gitarowego brzmienia zespołu. W 1964 roku ich przyszłość nie była jednak jeszcze przesądzona. Właśnie tego rodzaju występy budowały legendę grupy.

46 lat temu (1980). Barbra Streisand na szczycie brytyjskiej listy przebojów

25 października 1980 roku „Woman in Love” Barbry Streisand zajęło pierwsze miejsce brytyjskiej listy singli.

Piosenka, napisana przez Barry’ego i Robina Gibbów, stała się jednym z największych sukcesów artystki. Łączyła charakterystyczną dla Streisand interpretacyjną ekspresję z melodyjnością kojarzoną z twórczością Bee Gees.

Utwór znalazł się na albumie „Guilty”, przy którego powstawaniu Barry Gibb odegrał bardzo ważną rolę. Współpraca pokazała, że pozornie odmienne muzyczne światy mogą stworzyć wyjątkowo udaną całość.

Streisand była już wtedy uznaną aktorką i wokalistką. „Woman in Love” pozwoliło jej jednak dotrzeć także do publiczności zainteresowanej współczesnym popem.

To jedna z tych piosenek, których popularność nie opiera się wyłącznie na modzie konkretnej epoki. Jej siła tkwi w kompozycji, interpretacji i emocjonalnej prostocie

16 lat temu (2010). Taylor Swift wydaje „Speak Now”. Młoda artystka bierze odpowiedzialność za własne słowa

25 października 2010 roku ukazał się album „Speak Now” Taylor Swift, trzecia płyta studyjna amerykańskiej wokalistki.

Artystka miała już na koncie sukcesy, lecz wciąż była kojarzona przede wszystkim z muzyką country. Nowe wydawnictwo stało się ważnym etapem jej twórczego rozwoju. Swift samodzielnie napisała wszystkie utwory, budując album wokół osobistych doświadczeń, relacji i emocji.

Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Mine”, „Back to December”, „Mean”, „Enchanted” oraz „Long Live”.

Muzycznie „Speak Now” wykraczało poza tradycyjne country. Pojawiały się rockowe gitary, bardziej rozbudowane aranżacje i wyraźne zainteresowanie popową melodyjnością. Jednocześnie teksty zachowywały charakterystyczną dla Swift skłonność do opowiadania konkretnych historii.

„Back to December” wyróżniało się jako piosenka o przyjęciu odpowiedzialności za własne błędy. „Mean” było odpowiedzią na doświadczenie krytyki, natomiast „Long Live” brzmiało jak hymn poświęcony wspólnocie ludzi przeżywających razem ważny moment.

Album okazał się sukcesem komercyjnym i artystycznym. W kolejnych latach Swift coraz śmielej kierowała się ku muzyce pop, a „Speak Now” zaczęto postrzegać jako jeden z pomostów pomiędzy jej wczesną i późniejszą twórczością.

W 2023 roku wokalistka wydała ponownie nagraną wersję albumu, „Speak Now (Taylor’s Version)”. Projekt stanowił część jej działań związanych z odzyskiwaniem kontroli nad własnym katalogiem muzycznym.

Szesnaście lat po premierze oryginalna płyta pozostaje ważnym świadectwem momentu, w którym młoda artystka zaczynała świadomie kształtować własną tożsamość twórczą.

7 lat temu (2019). Kanye West wydaje „Jesus Is King”. Hip-hop spotyka muzykę gospel

25 października 2019 roku ukazał się album „Jesus Is King” Kanye Westa, obecnie występującego również pod pseudonimem Ye.

Wydawnictwo stanowiło wyraźną zmianę w stosunku do wcześniejszej twórczości artysty. Dominowały na nim odniesienia religijne, inspiracje muzyką gospel oraz tematy związane z duchową przemianą.

Na płycie znalazły się między innymi „Follow God”, „Closed on Sunday” i „Use This Gospel”.

West od lat należał do najbardziej wpływowych producentów hip-hopowych. Jego wcześniejsze albumy wielokrotnie przesuwały granice gatunku, wykorzystując nietypowe sample, elektroniczne brzmienia i rozbudowane kompozycje.

„Jesus Is King” zostało przyjęte niejednoznacznie. Część słuchaczy doceniła odwagę artystycznej zmiany i wykorzystanie tradycji gospel. Inni wskazywali na nierówny poziom materiału oraz niedostateczne rozwinięcie niektórych pomysłów.

Niezależnie od ocen płyta była jednym z najgłośniejszych przykładów współczesnego połączenia hip-hopu i muzyki religijnej.

2 lata temu (2024). Pixies wydają „The Night the Zombies Came”. Alternatywny rock wciąż potrafi zaskakiwać

25 października 2024 roku ukazał się album „The Night the Zombies Came” amerykańskiego zespołu Pixies.

Grupa należy do najważniejszych przedstawicieli rocka alternatywnego. Jej muzyka z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wywarła ogromny wpływ na późniejsze pokolenia gitarowych zespołów, w tym na artystów związanych ze sceną grunge.

Nowy album pokazał Pixies w nieco odmienionej konfiguracji. Do zespołu dołączyła basistka Emma Richardson, znana wcześniej z Band of Skulls. Nad produkcją ponownie pracował Tom Dalgety.

Muzycznie płyta łączyła surowe, punkowe kompozycje z bardziej melodyjnymi, chwilami niemal westernowymi balladami. Wśród utworów znalazły się „You’re So Impatient”, „Chicken”, „Oyster Beds”, „Primrose” i „Jane (The Night the Zombies Came)”.

Black Francis nie próbował odtwarzać jeden do jednego brzmienia klasycznych albumów grupy. Zamiast tego wykorzystał charakterystyczne elementy stylu Pixies: nagłe zmiany dynamiki, nietypowe historie, ostre gitary i melodie, które potrafią pojawić się w najmniej oczekiwanym momencie.

„The Night the Zombies Came” nie było próbą stworzenia drugiego „Doolittle”. Stanowiło raczej dowód, że zespół z tak długą historią może nadal poszukiwać nowych pomysłów, nie wyrzekając się własnej tożsamości.

Tego dnia w sporcie

40 lat temu (1986). Jeden błąd zmienia historię World Series

25 października 1986 roku w szóstym meczu finału amerykańskiej ligi baseballowej MLB doszło do jednego z najbardziej pamiętnych zwrotów akcji w historii sportu.

Boston Red Sox byli bardzo blisko zdobycia mistrzostwa, na które czekali od 1918 roku. W dodatkowej, dziesiątej zmianie prowadzili z New York Mets 5:3 i potrzebowali już tylko ostatnich skutecznych zagrań.

Nowojorczycy zaczęli jednak odrabiać straty. Doprowadzili do remisu, a następnie nastąpił moment, który przeszedł do sportowej legendy.

Piłka odbita przez Mookiego Wilsona przeleciała między nogami pierwszobazowego Bostonu, Billa Bucknera. Błąd pozwolił zawodnikowi Mets zdobyć decydujący punkt. Nowy Jork wygrał 6:5, a następnie zwyciężył również w siódmym spotkaniu finałowym.

Przez wiele lat Buckner był niesprawiedliwie przedstawiany jako jedyny winowajca porażki. Tymczasem do utraty przewagi doprowadziła cała seria wcześniejszych błędów drużyny.

Ta historia przypomina, jak łatwo sportowa pamięć sprowadza skomplikowane wydarzenie do jednego obrazu. I jak wielką cenę może zapłacić człowiek za pomyłkę popełnioną na oczach milionów widzów.

11 lat temu (2015). Lewis Hamilton zdobywa trzeci tytuł mistrza świata Formuły 1

25 października 2015 roku Lewis Hamilton wygrał Grand Prix Stanów Zjednoczonych w Austin, zapewniając sobie trzeci tytuł mistrza świata Formuły 1.

Brytyjczyk reprezentujący zespół Mercedes należał wówczas do zdecydowanej czołówki światowych kierowców. Zwycięstwo w Stanach Zjednoczonych potwierdziło jego przewagę w sezonie i pozwoliło rozstrzygnąć walkę o mistrzostwo przed ostatnimi wyścigami.

Hamilton miał już na koncie tytuły z 2008 i 2014 roku. Trzeci sukces umocnił jego pozycję w historii dyscypliny.

W kolejnych latach Brytyjczyk zdobywał następne mistrzostwa, a jego rywalizacja z najlepszymi kierowcami epoki stała się jednym z głównych tematów współczesnej Formuły

6 lat temu (2020). Hamilton bije rekord Schumachera. Dziewięćdziesiąte drugie zwycięstwo

25 października 2020 roku Lewis Hamilton wygrał Grand Prix Portugalii na torze Portimão, odnosząc 92. zwycięstwo w karierze Formuły 1.

Tym samym pobił rekord Michaela Schumachera, który zakończył karierę z 91 wygranymi wyścigami.

Hamilton startował z pole position, ale początek wyścigu nie przebiegał dla niego idealnie. Miał problemy z osiągnięciem odpowiedniej temperatury opon i przez pewien czas stracił prowadzenie.

Później odzyskał jednak kontrolę nad rywalizacją. Minął linię mety z przewagą ponad 25 sekund nad kolegą z zespołu, Valtterim Bottasem.

Rekord był symbolem niezwykłej regularności i długowieczności sportowej Hamiltona. Pokazał także znaczenie współpracy kierowcy z zespołem, którego rozwój techniczny przez wiele lat pozwalał walczyć o najwyższe cele.

92. zwycięstwo Hamiltona nie było ostatnim w jego karierze, ale to właśnie tego dnia przekroczył granicę, która przez lata wydawała się niemal nieosiągalna. 

Sport dziś. Tomaszów kończy mistrzostwa Polski, a wieczorem wielkie El Clásico

Niedziela, 25 października 2026 roku, jest ostatnim dniem Mistrzostw Polski na Dystansach w łyżwiarstwie szybkim, rozgrywanych w Arenie Lodowej w Tomaszowie Mazowieckim.

Rywalizacja rozpocznie się zgodnie z programem o godzinie 10.00. Zaplanowano bieg na 5000 metrów kobiet, 10 000 metrów mężczyzn oraz sprinty drużynowe kobiet i mężczyzn. Organizator zastrzega możliwość korekt godzin w zależności od liczby zgłoszonych zawodników.

Dzisiaj na parkiecie pojawią się również siatkarze Lechii Tomaszów Mazowiecki, którzy podejmą Spartę Grodzisk Mazowiecki w ramach TAURON 1. Ligi. Oficjalny terminarz Sparty wskazuje godzinę 18.00, choć część zewnętrznych serwisów meczowych podaje 17.00. Warto więc przed wyjściem do hali sprawdzić najnowszy komunikat organizatora

Wieczorem uwagę kibiców piłki nożnej przyciągnie natomiast El Clásico, czyli spotkanie FC Barcelony z Realem Madryt. Początek zaplanowano na 21.00 czasu polskiego, a mecz odbędzie się na stadionie Spotify Camp Nou. Datę i godzinę potwierdził Real Madryt w oficjalnym komunikacie

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

113 lat temu (1913). Za 25 tysięcy rubli rozbudowano tomaszowską remizę. Historia ukryta przy ulicy P.O.W.

25 października 1913 roku zakończono rozbudowę budynku Tomaszowskiej Ochotniczej Straży Ogniowej przy ówczesnej ulicy Pałacowej, dzisiejszej ulicy Polskiej Organizacji Wojskowej 5. To jedna z tych lokalnych rocznic, które trudno znaleźć w popularnych internetowych kalendariach. Jej dokładną datę potwierdza jednak opracowanie historyczne opublikowane przez Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim.

W pracy Mariana Fronczkowskiego poświęconej zabudowie ulicy P.O.W. znajdujemy informację, że rozbudowa kosztowała 25 tysięcy rubli. Była to znacząca kwota w realiach miasta należącego wówczas do Imperium Rosyjskiego.

Pierwotny budynek remizy powstał w 1890 roku, według projektu inżyniera architekta Antoniego Tarnowskiego. Był murowany z cegły, parterowy, z poddaszem i dwuspadowym dachem.

Rozbudowa zakończona 25 października 1913 roku polegała na nadbudowaniu piętra. Na parterze urządzono garaże oraz magazyny sprzętu gaśniczego. Na piętrze znalazły się przestronna świetlica i sala posiedzeń.

Nowy układ budynku odpowiadał nie tylko potrzebom technicznym straży. Pokazywał również, że organizacja strażacka była ważnym elementem życia społecznego Tomaszowa Mazowieckiego.

Tomaszów przemysłowy potrzebował ludzi, którzy potrafili walczyć z ogniem

W XIX wieku Tomaszów Mazowiecki rozwijał się jako miasto przemysłowe. Powstawały zakłady włókiennicze, magazyny, warsztaty i kolejne domy mieszkalne. Rozwój gospodarczy oznaczał jednak również wzrost zagrożeń pożarowych.

W mieście, w którym wiele budynków wznoszono z drewna, a przemysł wykorzystywał łatwopalne materiały, ogień mógł w krótkim czasie zniszczyć dorobek całych rodzin. Pożary stanowiły zagrożenie nie tylko dla pojedynczych nieruchomości, ale także dla funkcjonowania fabryk i miejsc pracy.

Początki zorganizowanych działań przeciwpożarowych w Tomaszowie sięgają znacznie wcześniejszych lat. Już w 1839 roku urządzono pierwszy skład sprzętu gaśniczego, a w 1845 roku w magistracie istniał plan postępowania na wypadek pożarów.

Tomaszowskie Towarzystwo Pożarowe powstało w 1877 roku dzięki staraniom władz miasta, przemysłowców i mieszkańców. Pierwszym komendantem został miejscowy fabrykant Maurycy Piesch.

Straż była więc od początku instytucją zakorzenioną w lokalnej społeczności. Łączyła interesy przedsiębiorców, potrzebę ochrony mieszkańców i obywatelskie zaangażowanie ludzi gotowych do niesienia pomocy

Nie tylko pożary. Tomaszowscy strażacy ratowali także podczas powodzi

Z opracowania muzealnego wynika, że w latach 1877–1918 tomaszowska straż ogniowa uczestniczyła w 289 akcjach gaśniczo-ratowniczych.

Nie wszystkie dotyczyły pożarów. Strażacy wielokrotnie podejmowali również działania podczas powodzi wywoływanych przez wylewy Wolbórki.

To szczegół szczególnie ważny dla współczesnych mieszkańców Tomaszowa. Pokazuje, że lokalne bezpieczeństwo od dawna nie ograniczało się do walki z ogniem. Obejmowało również zagrożenia związane z wodą i infrastrukturą miejską.

Dzisiaj takie zadania wykonują wyspecjalizowane jednostki Państwowej Straży Pożarnej oraz Ochotniczych Straży Pożarnych, korzystające z nowoczesnych pojazdów i sprzętu ratowniczego.

W 1913 roku technologia była zupełnie inna, ale podstawowa idea pozostawała taka sama: gdy zagrożone jest ludzkie życie, ktoś musi przyjść z pomocą.

Budynek, który pamięta również niemiecką okupację

Losy remizy przy dzisiejszej ulicy P.O.W. nie zakończyły się wraz z rozbudową w 1913 roku. W kolejnych dziesięcioleciach budynek przechodził następne modernizacje.

W latach 1932–1933 dobudowano zachodnie skrzydło, nadając gmachowi bardziej rozbudowaną formę architektoniczną. Na piętrze urządzono również mieszkania przeznaczone dla strażaków.

Najtragiczniejszy rozdział historii obiektu przypadł na okres II wojny światowej. W latach 1940–1945 część garaży i pomieszczeń piętra zajmowała niemiecka żandarmeria. W budynku funkcjonował także areszt przejściowy.

To sprawia, że dawna remiza jest miejscem o znacznie bardziej złożonej historii, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Przypomina zarówno o obywatelskiej służbie i ratowaniu ludzkiego życia, jak i o przemocy niemieckiego aparatu okupacyjnego.

Po wojnie obiekt ponownie służył strażakom. Tomaszowska jednostka zawodowej straży pożarnej miała tam siedzibę do 2003 roku. Budynek pozostaje więc jednym z ważnych materialnych świadectw dziejów bezpieczeństwa publicznego w mieście. Muzeum w Tomaszowie

25 października 1913 roku. Dlaczego ta rocznica jest ważna?

Rocznica zakończenia rozbudowy remizy nie należy do wydarzeń, które zmieniły bieg europejskiej historii. Nie towarzyszyły jej wielkie bitwy ani przemówienia słyszane na całym kontynencie.

Ma jednak inne znaczenie.

Przypomina, że rozwój miasta dokonuje się również przez decyzje dotyczące codziennego bezpieczeństwa. Przez budowę remizy, zakup sprzętu, stworzenie miejsca szkolenia i zapewnienie ludziom warunków do służby.

W 1913 roku Tomaszów znajdował się jeszcze pod zaborem rosyjskim. Mimo to mieszkańcy rozwijali własne instytucje, których znaczenie wykraczało poza doraźne potrzeby.

Dzisiejsza rocznica jest również dobrym pretekstem, aby przypomnieć nazwiska ludzi związanych z historią tomaszowskiego pożarnictwa i spojrzeć na znany budynek z zupełnie innej perspektywy.

Historia Tomaszowa Mazowieckiego nie składa się wyłącznie z dziejów fabryk, kolei i wielkich rodów przemysłowych. Tworzą ją także strażacy, ratownicy i społecznicy, których praca pozwalała miastu bezpiecznie funkcjonować.

Właśnie dlatego 25 października 1913 roku zasługuje na miejsce w lokalnym kalendarium historycznym.

Najmocniej brzmiało ostrzeżenie dotyczące wojny kognitywnej, czyli walki nie o terytorium, lecz o sposób myślenia ludzi.

Aleksandra Uznańska-Wiśniewska zwracała uwagę, że pytanie, czy Rosja jest obecnie zdolna do konwencjonalnego zaatakowania państw NATO, może przesłaniać inne zagrożenie. Jej zdaniem Moskwa może próbować osiągać swoje cele poprzez wpływanie na europejskie społeczeństwa, wzmacnianie konfliktów, strachu i nieufności wobec instytucji państwa.

Posłanka wskazała nawet hipotetyczny scenariusz kampanii dezinformacyjnej poprzedzającej referendum dotyczące przyszłości Polski w Unii Europejskiej.

To przykład, który można uznać za politycznie dyskusyjny, ale sam mechanizm wykorzystywania dezinformacji jako narzędzia wpływu nie jest już jedynie przedmiotem akademickich debat. Ministerstwo Obrony Narodowej informowało w czerwcu o nasileniu działań dezinformacyjnych dotyczących bezpieczeństwa Polski, a 1 października powołano rządowe Centrum Walki z Dezinformacją, którego zadaniem ma być m.in. identyfikowanie i ujawnianie narracji wymierzonych w bezpieczeństwo państwa.

Kiedy polityka staje się częścią wojny informacyjnej

Europoseł Michał Szczerba zwracał natomiast uwagę na odpowiedzialność polityków. Jego zdaniem problem staje się szczególnie poważny wtedy, gdy przekazy zbieżne z dezinformacją zaczynają być rozpowszechniane nie przez anonimowe konta internetowe, lecz przez osoby posiadające realny wpływ na opinię publiczną.

Szczerba mówił o konieczności równoległego budowania trzech zdolności państwa: militarnej, cybernetycznej oraz społecznej. Ten trzeci element określił mianem „obrony totalnej”.

Nie oznacza ona oczywiście militaryzacji społeczeństwa. Chodzi raczej o przygotowanie obywateli do funkcjonowania podczas kryzysu: umiejętność rozpoznawania manipulacji, korzystania z wiarygodnych źródeł, znajomość zasad alarmowania, pierwszej pomocy i ewakuacji, a także świadomość tego, jak zachować się w przypadku przerw w dostawach prądu, wody czy problemów z łącznością.

W podobny sposób odporność społeczną definiuje Rządowe Centrum Bezpieczeństwa. RCB podkreśla, że w przypadku zagrożeń hybrydowych kluczowe znaczenie ma zaufanie pomiędzy obywatelami a państwem oraz szybka i wiarygodna komunikacja. Dezinformacja może bowiem prowadzić nie tylko do politycznych sporów, ale także do paniki, chaosu i osłabienia zdolności państwa do reagowania na kryzys.

NATO, Europa i Amerykanie

W debacie pojawiło się również pytanie stare jak polskie dyskusje o bezpieczeństwie: na kim powinniśmy opierać własną obronę?

Jacek Siewiera podkreślał fundamentalne znaczenie NATO i relacji ze Stanami Zjednoczonymi. Zwrócił uwagę, że Europa nie posiada obecnie samodzielnego potencjału odstraszania nuklearnego porównywalnego z amerykańskim. Jednocześnie jego zdaniem europejskie państwa powinny przejmować coraz większą odpowiedzialność za własne konwencjonalne zdolności obronne.

Aleksandra Uznańska-Wiśniewska ujęła tę kwestię jeszcze bardziej dosadnie: Polska powinna pogłębiać współpracę ze Stanami Zjednoczonymi, ale zbroić się tak, jak gdyby Ameryki nie było.

W praktyce oznacza to odejście od wygodnego przekonania, że bezpieczeństwo może zapewnić ktoś inny.

Tomaszów również jest częścią tego systemu

Ta dyskusja nie jest dla Tomaszowa Mazowieckiego odległą rozmową prowadzoną gdzieś w Warszawie czy Brukseli. 25 Brygada Kawalerii Powietrznej stacjonuje właśnie w Tomaszowie Mazowieckim, Nowym Glinniku i Leźnicy Wielkiej, a wojsko pozostaje jednym z najbardziej widocznych elementów lokalnego systemu bezpieczeństwa.

W dokumentach dotyczących współpracy wojska z partnerami społecznymi na 2026 rok przewidziano również działania 25 BKPow i Wojskowego Centrum Rekrutacji w Tomaszowie skierowane do młodzieży klas mundurowych. To właśnie takie działania — obok szkoleń z pierwszej pomocy, przygotowania kryzysowego i edukacji medialnej — wpisują się w szersze rozumienie odporności społecznej.

Również samorządy otrzymały nowe obowiązki wynikające z ustawy z 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej. W powiecie tomaszowskim prowadzone było w tym roku m.in. postępowanie dotyczące realizacji programu ochrony ludności w zakresie obiektów zbiorowej ochrony. Na zadanie zabezpieczono 310 tys. zł.

To pokazuje, że „obrona totalna” nie musi oznaczać efektownych defilad ani wielkich deklaracji. Zaczyna się znacznie bliżej domu.

Od sprawnej syreny alarmowej. Od wiedzy, gdzie szukać informacji. Od działającego telefonu kryzysowego. Od apteczki. Od przeszkolonego nauczyciela, urzędnika czy strażaka. A czasem od najprostszej rzeczy: od niewciśnięcia przycisku „udostępnij”, zanim sprawdzimy, kto i po co przygotował informację, którą właśnie przeczytaliśmy.

Bo w wojnie o świadomość człowieka pierwszy front może przebiegać nie przez granicę państwa.

Może przebiegać przez ekran jego telefonu.

Ten temat ma też bardzo dobry potencjał lokalnego rozwinięcia. Można pójść krok dalej i sprawdzić, jak Tomaszów oraz powiat są faktycznie przygotowane do „obrony totalnej”: schrony i miejsca doraźnego schronienia, system syren, wydatki z programu ochrony ludności, szkolenia urzędników, współpracę z 25 BKPow, PSP i OSP oraz przygotowanie szkół. Z tego może powstać osobny, mocny materiał kontrolny.

Dziś mamy sobotę, 24 października 2026 roku. To 297. dzień roku, a do jego końca pozostało 68 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o godzinie 7.19, a zachodzi o 17.28. Dzień trwa zatem 10 godzin i 9 minut. Jesień coraz wyraźniej odbiera nam światło, choć już najbliższej nocy zyskamy dodatkową godzinę snu. W niedzielę, 25 października, o godzinie 3.00 cofniemy zegarki na 2.00, przechodząc z czasu letniego na zimowy

Imieniny obchodzą między innymi Rafał, Marcin, Antoni, Marek i Filip.

24 października obchodzony jest Dzień Narodów Zjednoczonych. Upamiętnia wejście w życie Karty Narodów Zjednoczonych w 1945 roku. Tego samego dnia przypada ustanowiony przez ONZ Światowy Dzień Informacji na temat Rozwoju, a także rozpoczyna się Tydzień Rozbrojenia, poświęcony problemom ograniczania zbrojeń i zapobiegania konfliktom.

Data ma również szczególne znaczenie dla mieszkańców Zambii, którzy obchodzą rocznicę uzyskania niepodległości w 1964 roku.

Kalendarium historyczne

378 lat temu (1648). Pokój westfalski. Europa próbuje nauczyć się życia bez niekończącej się wojny

24 października 1648 roku podpisano traktaty pokojowe w Münster i Osnabrück, które przeszły do historii pod wspólną nazwą pokoju westfalskiego. Zakończyły one wojnę trzydziestoletnią, jeden z najbardziej wyniszczających konfliktów w historii Europy. Przez trzy dekady wojska przemierzały ziemie niemieckie, niszcząc miasta, wsie i pola uprawne. Setki tysięcy ludzi ginęły nie tylko podczas bitew, lecz także wskutek głodu, chorób i przemocy towarzyszącej działaniom wojennym.

Wojna rozpoczęła się jako konflikt religijny i polityczny wewnątrz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, ale szybko przekształciła się w walkę o dominację na kontynencie. Uczestniczyły w niej największe europejskie potęgi, a podziały wyznaniowe nie zawsze odpowiadały rzeczywistym interesom państw. Katolicka Francja występowała przecież przeciwko katolickim Habsburgom, wspierając ich protestanckich przeciwników.

Pokój westfalski nie stworzył od razu współczesnego porządku międzynarodowego, ale stał się jednym z jego fundamentów. Umocnił znaczenie państw i ich uprawnień, zmienił układ sił w Europie oraz potwierdził określone rozwiązania dotyczące współistnienia wyznań chrześcijańskich. Ograniczył również możliwość narzucania jednolitego porządku politycznego całemu cesarstwu.

Historia tego porozumienia przypomina, że najbardziej trwały pokój nie rodzi się wyłącznie z wojskowego zwycięstwa. Wymaga również uznania, że przeciwnik będzie nadal istniał, a bezpieczeństwo trzeba budować w świecie pełnym sprzecznych interesów.

165 lat temu (1861). Pierwszy telegraf łączy amerykańskie wybrzeża. Odległość przestaje być przeszkodą

24 października 1861 roku ukończono pierwszą transkontynentalną linię telegraficzną w Stanach Zjednoczonych. Sieci komunikacyjne wschodniej i zachodniej części kraju połączono w rejonie Salt Lake City. Było to osiągnięcie niezwykłe, zważywszy na ogromne przestrzenie, góry, pustynie i trudności logistyczne, z jakimi musieli mierzyć się budowniczowie.

Jeszcze niedawno wiadomości przewożono konno lub dyliżansami, a informacje o wydarzeniach na drugim końcu kontynentu docierały po wielu dniach. Telegraf skrócił ten czas do godzin, a niekiedy minut. Jeden z pierwszych komunikatów skierowano do prezydenta Abrahama Lincolna, zapewniając go o lojalności Kalifornii wobec Unii podczas trwającej wojny secesyjnej.

Nowa technologia zmieniła sposób prowadzenia polityki, handlu i działań wojennych. Przyspieszyła również obieg wiadomości prasowych, przyczyniając się do narodzin nowoczesnego dziennikarstwa informacyjnego. W pewnym sensie był to odległy przodek współczesnego internetu: świat po raz pierwszy przekonał się, że informacja może podróżować znacznie szybciej niż człowiek

125 lat temu (1901). Kobieta w beczce spada z wodospadu Niagara. Niezwykły wyczyn Annie Edson Taylor

24 października 1901 roku Annie Edson Taylor została pierwszą osobą, która przeżyła spływ przez wodospad Niagara w specjalnie przygotowanej beczce. Amerykanka miała 63 lata i zdecydowała się na przedsięwzięcie, które dziś trudno sobie wyobrazić. W tamtej epoce widowiskowe wyczyny i publiczne pokazy odwagi mogły przynieść sławę, a niekiedy również pieniądze.

Taylor przygotowała drewnianą beczkę z odpowiednim zabezpieczeniem wewnętrznym i zdecydowała się pokonać potężną kaskadę wodospadu Horseshoe Falls. Jej podróż trwała krótko, ale groziła natychmiastową śmiercią. Kobieta przeżyła, odnosząc stosunkowo niewielkie obrażenia.

Wyczyn przyniósł jej rozgłos, ale nie zapewnił oczekiwanego bogactwa. Historia Annie Edson Taylor pokazuje, jak niebezpieczna bywa pogoń za sławą, zwłaszcza gdy świat mediów poszukuje kolejnych sensacji. Z czasem podobne próby zostały objęte restrykcjami, a Niagara pozostała miejscem, w którym natura nieustannie przypomina człowiekowi o jego ograniczeniach.

109 lat temu (1917). Caporetto. Armia włoska ponosi jedną z największych klęsk I wojny światowej

24 października 1917 roku rozpoczęła się bitwa pod Caporetto, znana również jako dwunasta bitwa nad Isonzo. Wojska niemieckie i austro-węgierskie uderzyły na włoskie pozycje w rejonie dzisiejszej granicy włosko-słoweńskiej. Od wielu miesięcy front pozostawał miejscem niezwykle krwawych walk, podczas których kolejne ofensywy przynosiły ogromne straty i niewielkie zdobycze terytorialne.

Tym razem atakujący wykorzystali zaskoczenie, odpowiednio przygotowane natarcie artyleryjskie i taktykę szybkiego przenikania przez słabsze punkty obrony. Włoskie linie zostały przełamane, a odwrót przerodził się w rozległy kryzys wojskowy. Dowodzona przez generała Luigiego Cadornę armia poniosła potężne straty i została zmuszona do wycofania się nad rzekę Piave.

Klęska doprowadziła do zmian w dowództwie oraz konieczności gruntownej reorganizacji włoskich sił zbrojnych. Nie przesądziła jednak o przegranej Włoch w wojnie. Rok później ich armia uczestniczyła w ofensywie, która zakończyła się klęską Austro-Węgier.

Caporetto weszło do włoskiego języka jako symbol katastrofalnej porażki. Jego cień odnajdziemy również w literaturze, między innymi w powieści Ernesta Hemingwaya „Pożegnanie z bronią”, gdzie odwrót wojsk staje się tłem opowieści o wojnie, miłości i utracie złudzeń. 

97 lat temu (1929). Czarny czwartek. Wall Street odkrywa, że pieniądze mogą zniknąć

24 października 1929 roku na nowojorskiej giełdzie wybuchła panika, która przeszła do historii jako czarny czwartek. Wcześniejsze lata były okresem dynamicznego wzrostu cen akcji, spekulacji i przekonania, że gospodarcza prosperity będzie trwała niemal bez końca. Wielu inwestorów kupowało papiery wartościowe za pożyczone pieniądze, licząc na dalszy wzrost ich wartości.

Tego dnia coraz większa liczba uczestników rynku próbowała pozbyć się akcji. Ceny gwałtownie spadały, a przed siedzibą giełdy gromadziły się tłumy ludzi oczekujących wiadomości o swoich oszczędnościach. Obrót sięgnął niemal 13 milionów akcji, co stanowiło wówczas rekord. Najwięksi bankierzy podjęli próbę ustabilizowania sytuacji, kupując akcje i starając się zahamować panikę.

Na krótko wydawało się, że kryzys został opanowany. Było to jednak złudzenie. W poniedziałek 28 października i wtorek 29 października nastąpiły kolejne gwałtowne spadki. Giełdowa katastrofa przyczyniła się do pogłębienia problemów gospodarczych Stanów Zjednoczonych i świata.

Wielki Kryzys nie był spowodowany jednym dniem spadków na giełdzie. Jego przyczyny były znacznie bardziej złożone i obejmowały między innymi problemy systemu bankowego, nadmierne zadłużenie i błędy polityki gospodarczej. Krach stał się jednak symbolem chwili, w której zakończyła się epoka beztroskiej wiary w nieograniczony wzrost.

W kolejnych latach miliony ludzi straciły pracę i oszczędności, a gospodarcze załamanie przyczyniło się do wzrostu napięć społecznych oraz politycznych. W Europie kryzys stworzył warunki sprzyjające radykalizacji części społeczeństw i umacnianiu ruchów ekstremistycznych. 

81 lat temu (1945). Powstaje Organizacja Narodów Zjednoczonych. Świat składa obietnicę pokoju

24 października 1945 roku weszła w życie Karta Narodów Zjednoczonych, a tym samym oficjalnie rozpoczęła działalność Organizacja Narodów Zjednoczonych. Kilka miesięcy wcześniej delegaci państw uczestniczących w konferencji w San Francisco opracowali dokument, który miał stać się podstawą nowego systemu bezpieczeństwa międzynarodowego.

Świat dopiero podnosił się z ruin II wojny światowej. Europa była zniszczona, miliony ludzi nie miały domów, a ujawniana skala zbrodni nazistowskich pokazywała, do czego może doprowadzić państwowa ideologia oparta na przemocy i pogardzie dla człowieka. Ataki atomowe na Hiroszimę i Nagasaki uświadomiły dodatkowo, że kolejny globalny konflikt może zagrozić istnieniu cywilizacji.

ONZ miała zapobiegać wojnom, wspierać pokojowe rozstrzyganie sporów i rozwijać współpracę między państwami. Jej struktura od początku zawierała jednak zasadnicze napięcie: z jednej strony odwoływała się do suwerennej równości państw, z drugiej przyznawała szczególne uprawnienia pięciu stałym członkom Rady Bezpieczeństwa.

Polska należała do 51 państw założycielskich ONZ, choć nie uczestniczyła w konferencji założycielskiej w San Francisco i podpisała Kartę później.

Osiemdziesiąt jeden lat historii organizacji to zarówno sukcesy w zakresie pomocy humanitarnej, zdrowia publicznego i rozwoju prawa międzynarodowego, jak i bolesne niepowodzenia w zapobieganiu wojnom. Dzień Narodów Zjednoczonych pozostaje więc nie tylko świętem instytucji, ale również przypomnieniem obietnicy, której realizacja wciąż napotyka przeszkody.

64 lata temu (1962). Kryzys kubański. Amerykańskie okręty czekają na radzieckie statki

24 października 1962 roku weszła w życie amerykańska morska kwarantanna Kuby, ogłoszona przez prezydenta Johna F. Kennedy'ego w związku z rozmieszczaniem na wyspie radzieckich rakiet. Był to jeden z najbardziej niebezpiecznych momentów zimnej wojny.

Dwa dni wcześniej Kennedy poinformował opinię publiczną o wykryciu instalacji rakietowych. Związek Radziecki próbował zmienić strategiczną równowagę sił, rozmieszczając uzbrojenie nuklearne w bezpośrednim sąsiedztwie Stanów Zjednoczonych. Waszyngton odpowiedział groźbą zatrzymywania transportów z ofensywną bronią.

Teraz decyzje polityczne miały przełożyć się na działania okrętów wojennych. Amerykańscy dowódcy przygotowywali się do przechwytywania jednostek zmierzających w kierunku Kuby. W trakcie posiedzenia specjalnego zespołu doradców Kennedy otrzymał informacje, że część radzieckich statków prawdopodobnie zatrzymała się lub zawróciła. Prezydent nakazał wstrzymać przechwytywanie jednostek, aby wyjaśnić sytuację.

Nie oznaczało to końca kryzysu. Na Kubie znajdowały się już rakiety, a obie strony obawiały się działań przeciwnika. Dopiero kilka dni później osiągnięto porozumienie umożliwiające stopniowe rozładowanie konfrontacji.

Zachowane dokumenty administracji Kennedy'ego pokazują, że 24 października 1962 roku o przyszłości świata mogły decydować pojedyncze komunikaty radiowe, interpretacje danych wywiadowczych i decyzje podejmowane pod ogromną presją. 

62 lata temu (1964). Zambia odzyskuje niepodległość. Kolejny rozdział końca kolonializmu

24 października 1964 roku niepodległość uzyskała Zambia, wcześniej funkcjonująca jako brytyjska Rodezja Północna. Pierwszym prezydentem nowego państwa został Kenneth Kaunda, jeden z najważniejszych przywódców afrykańskich ruchów niepodległościowych.

Proces dekolonizacji Afryki przyspieszył po II wojnie światowej. Kolejne społeczeństwa domagały się zakończenia europejskiej dominacji i prawa do samodzielnego decydowania o własnej przyszłości. Zambia była częścią tego szerokiego procesu, który zmieniał polityczną mapę świata.

Niepodległość nie oznaczała jednak natychmiastowego rozwiązania problemów gospodarczych i społecznych. Państwo musiało budować własne instytucje, rozwijać infrastrukturę i mierzyć się z zależnością od eksportu miedzi. Kaunda przez wiele lat pozostawał centralną postacią polityki krajowej.

Wybór daty 24 października zyskał dodatkowe symboliczne znaczenie, ponieważ był to również Dzień Narodów Zjednoczonych. Rocznica Zambii przypomina o epoce, w której idea samostanowienia narodów coraz silniej wpływała na międzynarodowy porządek. 

51 lat temu (1975). Islandzkie kobiety zatrzymują kraj. Rewolucja bez przemocy

24 października 1975 roku kobiety w Islandii przeprowadziły masową akcję protestacyjną, która przeszła do historii jako Dzień Wolny Kobiet. Nie był to zwyczajny strajk pracowniczy. Uczestniczki nie tylko rezygnowały z wykonywania pracy zawodowej, ale także odmawiały w tym dniu nieodpłatnej pracy domowej i opiekuńczej.

Organizatorzy chcieli zwrócić uwagę na problem nierówności wynagrodzeń, ograniczonego udziału kobiet w życiu publicznym i niedoceniania pracy wykonywanej w gospodarstwach domowych. Według powszechnie przytaczanych szacunków w akcji uczestniczyło około 90 procent islandzkich kobiet.

Skutki okazały się natychmiastowe. Zamykano lub ograniczano działalność szkół, sklepów, zakładów pracy i instytucji. Wiele rodzin musiało zorganizować codzienność w zupełnie inny sposób. W Reykjavíku na wielkim zgromadzeniu spotkały się dziesiątki tysięcy uczestniczek.

Protest nie obalił żadnego rządu. Nie potrzebował przemocy ani spektakularnych starć z policją. Pokazał natomiast, że społeczeństwo nie jest w stanie normalnie funkcjonować bez pracy kobiet, zarówno tej wynagradzanej, jak i pozostającej poza formalnym rynkiem zatrudnienia.

Islandzki strajk kobiet stał się jednym z najważniejszych wydarzeń w historii europejskiego ruchu na rzecz równouprawnienia. Jego wpływ był widoczny w późniejszych reformach i kolejnych mobilizacjach społecznych. W 2025 roku, podczas obchodów pięćdziesięciolecia protestu, ponownie przypominano, że historia równouprawnienia to także historia pracy, której przez długi czas nie uznawano za pełnoprawny wkład w gospodarkę.

46 lat temu (1980). „Solidarność” zostaje zarejestrowana. Ale władza próbuje odebrać jej prawo do strajku

24 października 1980 roku Sąd Wojewódzki w Warszawie wpisał do rejestru Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Pozornie była to decyzja, na którą czekały miliony ludzi po sierpniowych protestach robotniczych. Rzeczywistość okazała się jednak znacznie bardziej skomplikowana.

Władze komunistyczne zdawały sobie sprawę, że powstanie niezależnego związku zawodowego stanowi zagrożenie dla dotychczasowego sposobu sprawowania władzy. Związek był bowiem czymś więcej niż organizacją reprezentującą interesy pracowników. Stawał się wielkim ruchem społecznym, którego uczestnicy domagali się godności, praw obywatelskich i możliwości niezależnego działania.

Sąd zdecydował o rejestracji, ale samowolnie zmienił statut „Solidarności”. Usunięto między innymi zapisy dotyczące prawa do strajku oraz dodano stwierdzenie odnoszące się do kierowniczej roli PZPR w państwie. Była to próba podporządkowania niezależnej organizacji regułom obowiązującym w systemie komunistycznym.

Lech Wałęsa i pozostali przedstawiciele związku nie zamierzali zaakceptować takiego rozstrzygnięcia. Delegacja oprotestowała decyzję i zapowiedziała odwołanie do Sądu Najwyższego. Narastała groźba kolejnego ogólnopolskiego protestu.

Konflikt zakończył się dopiero 10 listopada 1980 roku, kiedy Sąd Najwyższy uchylił zmiany wprowadzone przez sąd wojewódzki. Uzgodniono również dołączenie aneksu do statutu.

To ważna rocznica, ponieważ pokazuje, że nawet po podpisaniu Porozumień Sierpniowych nie zakończyła się walka o rzeczywistą niezależność społeczną. Każdy nowy obszar wolności trzeba było dopiero wynegocjować, a następnie bronić.

Niecałe czternaście miesięcy później, 13 grudnia 1981 roku, władze PRL wprowadziły stan wojenny. Historia pokazała, jak nietrwałe były ówczesne kompromisy i jak duże znaczenie miała determinacja osób, które nie chciały wyrzec się prawa do niezależnego działania. 

23 lata temu (2003). Ostatni lot pasażerski Concorde’a. Koniec epoki podróżowania szybciej niż dźwięk

24 października 2003 roku odbył się ostatni komercyjny lot pasażerski samolotu Concorde, jednego z najbardziej niezwykłych osiągnięć cywilnego lotnictwa. Maszyna linii British Airways przyleciała z Nowego Jorku na londyńskie Heathrow, gdzie zgromadzili się miłośnicy lotnictwa i przedstawiciele mediów.

Concorde był symbolem technologicznego optymizmu drugiej połowy XX wieku. Konstrukcja opracowana wspólnie przez Francuzów i Brytyjczyków umożliwiała podróżowanie z prędkością ponaddźwiękową. Przelot przez Atlantyk zajmował około trzech i pół godziny, a pasażerowie mogli doświadczyć czegoś, co wcześniej należało do świata eksperymentalnego lotnictwa wojskowego.

Była to jednak technologia niezwykle kosztowna. Utrzymanie floty, zużycie paliwa i ograniczenia związane z hałasem sprawiały, że trudno było uczynić takie podróże masowym środkiem transportu. Dodatkowym ciosem okazała się katastrofa Concorde’a linii Air France w 2000 roku.

Ostatni lot Concorde’a zamknął epokę, w której szybkość była jednym z najważniejszych symboli postępu. W następnych latach cywilne lotnictwo koncentrowało się przede wszystkim na ekonomice, efektywności i zwiększaniu dostępności podróży.

Concorde pozostał jednak legendą. Przypomina o czasach, gdy inżynierowie próbowali nie tylko udoskonalać istniejące rozwiązania, ale również radykalnie zmieniać wyobrażenie o tym, co jest możliwe

12 lat temu (2014). Alan Eustace skacze z ponad 41 kilometrów. Człowiek na granicy przestrzeni kosmicznej

24 października 2014 roku Alan Eustace wykonał rekordowy skok spadochronowy ze stratosfery, rozpoczynając opadanie z wysokości ponad 41 kilometrów nad powierzchnią Ziemi.

Eustace był informatykiem i menedżerem związanym z Google, ale przedsięwzięcie miało charakter technicznego eksperymentu wymagającego wieloletnich przygotowań. Zamiast korzystać z dużej kapsuły, jak Felix Baumgartner podczas swojego słynnego skoku dwa lata wcześniej, Eustace wznosił się pod specjalnym balonem w odpowiednio zaprojektowanym kombinezonie ciśnieniowym.

Po osiągnięciu zaplanowanej wysokości odłączył się od konstrukcji i rozpoczął swobodne spadanie. Podczas lotu przekroczył prędkość dźwięku, osiągając ponad 1300 kilometrów na godzinę. Następnie otworzył spadochron i bezpiecznie wylądował.

Wyczyn miał znaczenie nie tylko sportowe. Rozwiązania zastosowane w kombinezonie i systemach podtrzymywania życia mogły być wykorzystane w pracach nad technologiami lotniczymi i kosmicznymi.

Skok Alana Eustace’a przypomina, że historia wielkich osiągnięć technicznych nie zawsze toczy się przy świetle reflektorów. Czasami za przełomem stoją niewielkie zespoły inżynierów, których nazwisk opinia publiczna nigdy nie poznaje.

Urodzili się tego dnia

Bill Wyman (1936). Dziewięćdziesiąte urodziny basisty The Rolling Stones

24 października 1936 roku urodził się Bill Wyman, brytyjski muzyk, przez trzy dekady związany z The Rolling Stones. Jego gra na gitarze basowej stanowiła istotną część charakterystycznego brzmienia grupy w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wyman nie należał do najbardziej ekspresyjnych członków zespołu, ale potrafił tworzyć rytmiczne fundamenty, bez których trudno wyobrazić sobie wiele klasycznych nagrań Stonesów. Dzisiaj obchodzi 90. urodziny

F. Murray Abraham (1939). Salieri, który opowiadał o zazdrości i genialności

24 października 1939 roku urodził się F. Murray Abraham, amerykański aktor, laureat Oscara za rolę Antonia Salieriego w filmie „Amadeusz” Miloša Formana. Jego kreacja stała się jedną z najbardziej przejmujących opowieści o zazdrości wobec talentu. Abraham pokazał człowieka przekonanego o własnej wartości, którego spotkanie z geniuszem Mozarta doprowadza do wewnętrznej katastrofy. Występował również w „Imieniu róży” i wielu innych produkcjach filmowych oraz telewizyjnych.

Kevin Kline (1947). Aktor, który potrafi śmieszyć i wzruszać

24 października 1947 roku urodził się Kevin Kline, amerykański aktor teatralny i filmowy. W jego dorobku znalazły się między innymi „Wybór Zofii”, „Rybka zwana Wandą” i „Francuski pocałunek”. Za rolę w „Rybce zwanej Wandą” otrzymał Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego. Kline należy do artystów, którzy potrafią z równą swobodą odnaleźć się w komedii, dramacie i klasycznym repertuarze teatralnym.

Wayne Rooney (1985). Piłkarz, który stał się symbolem Manchesteru United

24 października 1985 roku urodził się Wayne Rooney, jeden z najbardziej rozpoznawalnych angielskich piłkarzy XXI wieku. Przez wiele lat reprezentował Manchester United, z którym zdobywał krajowe i międzynarodowe trofea. W historii klubu zapisał się jako jego najlepszy strzelec. Jego kariera łączyła niezwykłą energię, technikę i skuteczność, choć nie brakowało w niej również kontrowersji.

Drake (1986). Czterdzieste urodziny jednego z największych artystów współczesnego hip-hopu

24 października 1986 roku urodził się Aubrey Drake Graham, kanadyjski raper, wokalista i producent muzyczny znany jako Drake. Jego twórczość przyczyniła się do zatarcia granic między hip-hopem, współczesnym R&B i popem. Artysta wielokrotnie zajmował najwyższe miejsca na światowych listach przebojów. Dzisiaj obchodzi 40. urodziny, a jego kariera pozostaje jednym z przykładów ogromnej przemiany przemysłu muzycznego w epoce streamingu.

Odeszli tego dnia

Gene Roddenberry (1921–1991). Człowiek, który wymyślił przyszłość bez granic

24 października 1991 roku zmarł Gene Roddenberry, amerykański scenarzysta i producent, twórca „Star Treka”. Jego serial science fiction, którego pierwsza odsłona zadebiutowała w 1966 roku, opowiadał o przyszłości, w której ludzie różnych narodowości i kultur wspólnie badają kosmos.

W epoce zimnej wojny była to wizja zaskakująco optymistyczna. Roddenberry wyobrażał sobie świat, w którym ludzkość potrafi przezwyciężyć część dawnych podziałów, a odkrywanie nieznanego nie musi oznaczać podboju. Jego dzieło stało się jedną z najbardziej wpływowych opowieści w historii telewizji i popkultury.

Rosa Parks (1913–2005). Kobieta, której odmowa zmieniła historię praw obywatelskich

24 października 2005 roku zmarła Rosa Parks, jedna z najbardziej znanych działaczek amerykańskiego ruchu praw obywatelskich.

Jej nazwisko zapisało się w historii dzięki wydarzeniom z 1 grudnia 1955 roku, kiedy odmówiła ustąpienia miejsca białemu pasażerowi w autobusie w Montgomery w stanie Alabama. Została aresztowana, a jej postawa przyczyniła się do rozpoczęcia wielkiego bojkotu miejskiej komunikacji. Protest stał się jednym z najważniejszych momentów walki z segregacją rasową w Stanach Zjednoczonych.

Parks nie była przypadkową uczestniczką wydarzeń. Już wcześniej angażowała się w działalność społeczną na rzecz równych praw. Jej historia przypomina, że odwaga obywatelska nie musi oznaczać wielkich przemówień. Czasem zaczyna się od spokojnego odmówienia podporządkowania niesprawiedliwemu nakazowi.

Fats Domino (1928–2017). Pianista, który pomógł narodzić się rock and rollowi

24 października 2017 roku zmarł Fats Domino, amerykański wokalista i pianista, jedna z najważniejszych postaci wczesnego rock and rolla. Jego muzyka wyrastała z tradycji Nowego Orleanu, łącząc rhythm and blues, boogie-woogie i charakterystyczny sposób prowadzenia melodii.

Przeboje „Blueberry Hill”, „Ain't That a Shame” oraz „I'm Walkin'” weszły do kanonu muzyki popularnej. Domino należał do artystów, którzy stworzyli fundamenty gatunku, zanim rock and roll stał się globalnym fenomenem kulturowym. Dziewiąta rocznica jego śmierci przypomina, że muzyczna rewolucja lat pięćdziesiątych nie miała jednego ojca, lecz wielu niezwykle utalentowanych twórców. 

Tego dnia w muzyce

31 lat temu (1995). The Smashing Pumpkins wydają „Mellon Collie and the Infinite Sadness”. Rockowa melancholia rozpisana na dwa albumy

24 października 1995 roku ukazał się album „Mellon Collie and the Infinite Sadness” zespołu The Smashing Pumpkins. Było to przedsięwzięcie niezwykle ambitne nawet jak na czasy, gdy wielkie rockowe wydawnictwa wciąż mogły liczyć na ogromne zainteresowanie słuchaczy.

Billy Corgan postanowił stworzyć dzieło, które nie będzie jedynie zbiorem przebojów. Powstał rozbudowany album, obejmujący różne nastroje i muzyczne światy: od ciężkich gitarowych kompozycji po kameralne ballady, od gwałtownej frustracji po melancholijne rozważania o przemijaniu.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „Bullet with Butterfly Wings”, „1979”, „Tonight, Tonight”, „Zero” oraz „Thirty-Three”.

„Bullet with Butterfly Wings” było pełnym gniewu rockowym manifestem, podczas gdy „1979” przynosiło nostalgiczną opowieść o młodości i poczuciu nieuchwytności czasu. „Tonight, Tonight” z monumentalną aranżacją i słynnym teledyskiem inspirowanym dawnym kinem fantastycznym pokazywało natomiast niemal filmową wyobraźnię Corgana.

„Mellon Collie and the Infinite Sadness” stał się jednym z najbardziej charakterystycznych wydawnictw lat dziewięćdziesiątych. Album pokazał, że rock alternatywny może być jednocześnie hałaśliwy, intymny, pretensjonalny w najlepszym znaczeniu tego słowa i autentycznie poruszający.

Nieprzypadkowo płyta przetrwała próbę czasu. W jej muzyce znajduje się coś, co trudno zamknąć w jednej epoce: doświadczenie młodości, w której każda emocja wydaje się ostateczna.

Dokładną datę premiery, 24 października 1995 roku, potwierdza oficjalna dyskografia zespołu.

31 lat temu (1995). Ozzy Osbourne nagrywa „Ozzmosis”. Książę Ciemności pokazuje bardziej osobiste oblicze

Tego samego dnia, 24 października 1995 roku, ukazał się album „Ozzmosis” Ozzy’ego Osbourne’a.

Wokalista znany z Black Sabbath miał za sobą dekady muzycznej kariery, burzliwego życia i kolejnych artystycznych przemian. W latach dziewięćdziesiątych próbował odnaleźć własne miejsce na scenie, której brzmienie zmieniało się pod wpływem grunge'u i rocka alternatywnego.

„Ozzmosis” łączył ciężar charakterystyczny dla Osbourne’a z bardziej melodyjnymi i refleksyjnymi kompozycjami. Album otwierał „Perry Mason”, utwór z wyrazistym gitarowym riffem i mrocznym nastrojem. Znalazły się na nim również „I Just Want You”, „See You on the Other Side” oraz „Old L.A. Tonight”.

Dużą rolę odegrali znakomici muzycy, w tym gitarzysta Zakk Wylde, którego styl stał się jednym z charakterystycznych elementów solowej twórczości Ozzy’ego.

Album odniósł sukces komercyjny, docierając do czwartego miejsca listy Billboard 200 i uzyskując w Stanach Zjednoczonych status podwójnej platynowej płyty.

„Ozzmosis” nie zmienił historii heavy metalu tak radykalnie jak pierwsze albumy Black Sabbath. Pokazał jednak, że Osbourne potrafił wciąż nagrywać muzykę interesującą, ciężką i emocjonalnie wiarygodną. 

26 lat temu (2000). Linkin Park wydają „Hybrid Theory”. Rock wchodzi w nową epokę

24 października 2000 roku ukazał się debiutancki album „Hybrid Theory” amerykańskiego zespołu Linkin Park. Nikt nie mógł jeszcze przypuszczać, że sześciu muzyków stworzy jedno z najważniejszych wydawnictw rockowych początku XXI wieku.

Grupa połączyła elementy metalu, hip-hopu, elektroniki i rocka alternatywnego. Rapowane partie Mike’a Shinody spotykały się z melodyjnym, niezwykle emocjonalnym wokalem Chestera Benningtona. Ta muzyczna kombinacja miała ogromną siłę oddziaływania na słuchaczy dorastających na przełomie tysiącleci.

Album zawierał utwory, które bardzo szybko stały się klasyką: „In the End”, „Crawling”, „One Step Closer” oraz „Papercut”.

W tekstach dominowały tematy alienacji, konfliktów wewnętrznych, frustracji i trudności w komunikowaniu własnych emocji. Linkin Park potrafił opowiadać o nich w sposób przystępny, ale jednocześnie intensywny. Wiele osób odnajdywało w tej muzyce doświadczenia, o których nie rozmawiało z nikim innym.

„Hybrid Theory” odniósł ogromny sukces komercyjny. Stał się jednym z najlepiej sprzedających się debiutanckich albumów rockowych swojej epoki, a jego wpływ na późniejsze zespoły był trudny do przecenienia.

Z perspektywy czasu szczególnie przejmująco brzmią kompozycje śpiewane przez Benningtona, który zmarł w 2017 roku. Nie należy jednak sprowadzać całej jego twórczości do późniejszej tragedii. „Hybrid Theory” pozostaje przede wszystkim dokumentem niezwykłego muzycznego talentu i energii, dzięki którym Linkin Park na trwałe wszedł do historii światowego rocka.

Datę premiery potwierdza oficjalna dyskografia zespołu.

20 lat temu (2006). Taylor Swift wydaje pierwszy album. Początek historii, która zmieni przemysł muzyczny

24 października 2006 roku ukazał się debiutancki album „Taylor Swift”, nagrany przez zaledwie szesnastoletnią wówczas artystkę.

Dzisiaj nazwisko Swift jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych w świecie muzyki popularnej. Dwadzieścia lat temu była jednak młodą wokalistką próbującą odnaleźć własne miejsce na amerykańskiej scenie country.

Jej debiut opierał się na prostych, melodyjnych kompozycjach, gitarach akustycznych i tekstach opowiadających o szkolnych doświadczeniach, pierwszych zauroczeniach i rozczarowaniach. Swift wyróżniała się umiejętnością budowania piosenek przypominających krótkie opowiadania.

Wśród najważniejszych utworów znalazły się „Tim McGraw”, „Teardrops on My Guitar”, „Our Song” oraz „Picture to Burn”.

Piosenki były mocno zakorzenione w tradycji country, ale zdradzały również popową intuicję młodej wykonawczyni. Swift potrafiła tworzyć chwytliwe melodie i jednocześnie zachowywać wrażenie osobistej szczerości.

Album „Taylor Swift” rozpoczął drogę artystki, która w kolejnych latach zaczęła przekraczać granice gatunków muzycznych. Od country przez pop po bardziej kameralne, folkowe brzmienia – jej kariera stała się opowieścią o nieustannej przemianie.

Jubileusz dwudziestolecia debiutu w 2026 roku ponownie kieruje uwagę na tę pierwszą płytę. Jest to również okazja, by zastanowić się, jak zmienił się przemysł muzyczny: od sprzedaży płyt CD po streaming, globalne trasy koncertowe i nowe sposoby zarządzania prawami do nagrań.

15 lat temu (2011). Coldplay wydają „Mylo Xyloto”. Muzyka staje się kolorowym widowiskiem

24 października 2011 roku ukazał się album „Mylo Xyloto” brytyjskiego zespołu Coldplay.

Po bardziej refleksyjnych i melancholijnych nagraniach wcześniejszych lat Chris Martin i jego koledzy zdecydowali się stworzyć muzyczny świat pełen kolorów, energii i wielkich melodii. Album był pomyślany jako rozbudowana opowieść o miłości, wolności i sprzeciwie wobec opresyjnej rzeczywistości.

Pod względem brzmienia grupa coraz śmielej sięgała po elektronikę, popową produkcję i stadionowy rozmach. Ważną rolę w przygotowaniu materiału odegrali między innymi Brian Eno oraz współpracujący z zespołem producenci.

Największą popularność zdobyły utwory „Paradise”, „Every Teardrop Is a Waterfall”, „Charlie Brown” i „Princess of China”, nagrane z udziałem Rihanny.

Coldplay postanowił przenieść również ideę albumu na scenę. Koncerty stały się wielkimi widowiskami świetlnymi, w których publiczność była częścią spektaklu. Szczególne znaczenie miały świecące opaski rozdawane uczestnikom występów.

„Mylo Xyloto” zapoczątkował kolejny etap kariery zespołu, który coraz wyraźniej odchodził od skromniejszego brzmienia swoich pierwszych płyt na rzecz globalnego pop-rockowego widowiska.

Nie wszyscy krytycy przyjęli tę przemianę z entuzjazmem. Jedni podkreślali melodyjność i rozmach nowych utworów, inni zarzucali grupie nadmierne podporządkowanie muzyki stadionowej efektowności.

Z dzisiejszej perspektywy album pozostaje jednak ważnym dokumentem przemiany Coldplay w jeden z największych koncertowych zespołów XXI wieku.

Tego dnia w sporcie

169 lat temu (1857). Powstaje Sheffield FC. Narodziny najstarszego klubu piłkarskiego świata

24 października 1857 roku Nathaniel Creswick i William Prest założyli Sheffield Football Club, uznawany przez FIFA i angielską federację piłkarską za najstarszy istniejący klub piłkarski na świecie.

W połowie XIX wieku piłka nożna nie miała jeszcze jednolitych zasad. W różnych szkołach i środowiskach obowiązywały odmienne reguły gry. Dopiero powstawanie stałych klubów i organizacji sportowych doprowadziło do uporządkowania przepisów.

Sheffield FC odegrał istotną rolę w tym procesie. Jego członkowie uczestniczyli w tworzeniu zasad, które z czasem stały się fundamentem współczesnego futbolu.

Dzisiaj piłka nożna jest globalnym przemysłem, a największe kluby dysponują budżetami liczonymi w setkach milionów euro. Trudno jednak wyobrazić sobie cały ten świat bez inicjatywy kilku entuzjastów, którzy niemal 170 lat temu postanowili stworzyć własną drużynę.

50 lat temu (1976). James Hunt mistrzem świata Formuły 1. Finał godny najlepszego filmu

24 października 1976 roku na torze Fuji w Japonii rozegrano ostatni wyścig sezonu Formuły 1. Jego stawką był tytuł mistrza świata, a głównymi bohaterami pozostawali James Hunt i Niki Lauda.

Ich rywalizacja należała do najbardziej dramatycznych w historii sportów motorowych. Lauda, reprezentujący Ferrari, miał za sobą niemal śmiertelny wypadek na Nürburgringu. Austriak doznał ciężkich oparzeń, ale powrócił do ścigania po zaledwie kilku tygodniach.

Hunt był jego przeciwieństwem pod względem wizerunku: ekstrawagancki, impulsywny, żyjący intensywnie poza torem. Jednocześnie należał do najszybszych kierowców swojego pokolenia.

Finałowy wyścig odbywał się w dramatycznych warunkach atmosferycznych. Deszcz ograniczał widoczność, a kierowcy mieli poważne wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa.

Niki Lauda zdecydował się wycofać z rywalizacji, uznając, że warunki są zbyt niebezpieczne. James Hunt kontynuował jazdę i mimo problemów technicznych zajął trzecie miejsce.

Wyścig wygrał Mario Andretti, ale mistrzem świata został Hunt. Zdobył tytuł z przewagą zaledwie jednego punktu.

Ta historia stała się później inspiracją dla filmu „Wyścig” („Rush”) w reżyserii Rona Howarda. W kinowym obrazie rywalizacja dwóch niezwykłych sportowców otrzymała dramaturgię, której żaden scenarzysta nie musiał wymyślać.

24 października 1976 roku pozostaje jednym z najważniejszych dni w historii Formuły 1. Przypomina również, że czasami największym przejawem odwagi jest podjęcie decyzji o rezygnacji z dalszej walki.

22 lata temu (2004). Manchester United zatrzymuje niezwyciężony Arsenal

24 października 2004 roku Manchester United pokonał Arsenal Londyn 2:0, kończąc niezwykłą serię 49 kolejnych meczów ligowych bez porażki drużyny Arsène’a Wengera.

Arsenal był wówczas jednym z najbardziej imponujących zespołów w historii angielskiej Premier League. Sezon 2003/2004 zakończył bez jednej porażki, zdobywając przydomek „The Invincibles”, czyli Niezwyciężeni.

Mecz na Old Trafford miał ogromne znaczenie prestiżowe. Rywalizacja Manchesteru United z Arsenalem należała do najgorętszych konfliktów sportowych angielskiego futbolu.

W 73. minucie Ruud van Nistelrooy wykorzystał rzut karny, a wynik ustalił Wayne Rooney, zdobywając bramkę w doliczonym czasie gry. Co ciekawe, Rooney obchodził tego dnia 19. urodziny.

Koniec serii Arsenalu pokazał, jak niewiele czasem dzieli wielkie osiągnięcie od jeszcze większej legendy. Londyńczycy nie zdołali przedłużyć passy do pięćdziesięciu spotkań, ale ich 49 meczów bez porażki nadal należy do najbardziej pamiętnych osiągnięć w dziejach Premier League.

Sport dziś. Tomaszów Mazowiecki gospodarzem mistrzostw Polski, Lechia jedzie do Mińska Mazowieckiego

Sobota, 24 października 2026 roku, to trzeci dzień Mistrzostw Polski na Dystansach w łyżwiarstwie szybkim, rozgrywanych w Arenie Lodowej w Tomaszowie Mazowieckim.

Zawody rozpoczęły się w czwartek i potrwają do niedzieli. Dzisiaj rywalizacja rozpocznie się o godzinie 10.00. W programie przewidziano biegi na 1500 metrów kobiet i mężczyzn oraz biegi drużynowe kobiet i mężczyzn.

Dla miejscowych kibiców będzie to kolejna okazja do oglądania czołowych polskich panczenistów na tomaszowskim torze. Program zawodów potwierdzają informacje Tomaszowskiego Centrum Sportu.

Również dzisiaj piłkarze Lechii Tomaszów Mazowiecki rozegrają wyjazdowe spotkanie w ramach 14. kolejki III ligi. Ich rywalem będzie Mazovia Mińsk Mazowiecki, a pierwszy gwizdek zaplanowano na godzinę 13.00.

Mecz odbędzie się na Stadionie Miejskim przy ul. Sportowej 1 w Mińsku Mazowieckim. Oba kluby potwierdzają datę i godzinę spotkania w swoich oficjalnych terminarzach

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Dzisiaj w Tomaszowie upamiętnią Hubala i jego żołnierzy. Historia wciąż czeka na rozwiązanie jednej tajemnicy

24 października 2026 roku w kościele pw. Świętej Jadwigi Królowej w Tomaszowie Mazowieckim odbędą się uroczystości poświęcone majorowi Henrykowi Dobrzańskiemu „Hubalowi” oraz żołnierzom jego oddziału.

W programie zaplanowano odsłonięcie pamiątkowych tablic poświęconych dowódcy i stu żołnierzom Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego pochodzącym z Tomaszowa Mazowieckiego i okolic. Uroczystości obejmą również apel pamięci, złożenie kwiatów, Mszę świętą oraz koncert pieśni patriotycznych.

Początek wydarzenia zaplanowano na godzinę 12.00.

Organizatorem uroczystości jest Stowarzyszenie „Hubalowa Rodzina”, a współorganizatorami Zespół Szkół Ponadpodstawowych nr 1 oraz parafia Świętej Jadwigi Królowej.

To nie jest wyłącznie kolejna patriotyczna uroczystość. Historia Hubala ma bowiem bardzo silne związki z Tomaszowem Mazowieckim, Spałą, Inowłodzem i Rzeczycą.

Major, który nie chciał zdjąć munduru

Henryk Dobrzański „Hubal” należał do tych polskich oficerów, którzy po klęsce kampanii wrześniowej 1939 roku nie pogodzili się z zakończeniem walki. Wraz z grupą żołnierzy kontynuował działalność zbrojną przeciwko niemieckiemu okupantowi.

Jego oddział stał się jednym z symboli przejścia od regularnej kampanii wojskowej do zbrojnego oporu na terenach okupowanej Polski. Dobrzański wierzył w możliwość dalszej walki i liczył na zmianę sytuacji militarnej w Europie.

Działalność oddziału była jednak coraz trudniejsza. Niemcy organizowali kolejne obławy, a żołnierze musieli nieustannie zmieniać miejsca postoju.

Pod koniec kwietnia 1940 roku oddział znalazł się w Lasach Spalskich. Nad ranem 30 kwietnia 1940 roku w rejonie Anielina niemieckie siły zaatakowały biwakujących żołnierzy. W walce poległ major Dobrzański oraz jego ordynans, kapral Antoni Kossowski „Ryś”.

Niemcy przewieźli ciało Hubala najpierw do Studziannej, a następnie do koszar w Tomaszowie Mazowieckim. Według ustaleń historyków miejsce jego pochówku pozostaje nieznane.

Pozostali żołnierze zdołali wydostać się z okrążenia. Zebrali się między innymi w Rzeczycy, a następnie próbowali kontynuować działalność konspiracyjną.

Nie jest więc przypadkiem, że historia Hubala zajmuje szczególne miejsce w pamięci mieszkańców naszego regionu. Wydarzenia te rozgrywały się na terenach, które dziś odwiedzamy podczas spacerów, wycieczek i rodzinnych podróży.

Hubal w literaturze, filmie i lokalnej pamięci

Postać majora Dobrzańskiego stała się bohaterem książek, opracowań historycznych i filmu „Hubal” w reżyserii Bohdana Poręby z 1973 roku.

Jego historia ma wszystkie elementy dramatycznej opowieści: żołnierską wierność, konflikt między rozkazem a własnym przekonaniem, samotność dowódcy oraz tragiczny finał. Jest jednak czymś znacznie więcej niż gotowym scenariuszem filmowym.

Dobrzański i jego żołnierze podejmowali decyzje w niezwykle trudnych warunkach okupacji. Ich działalność niosła konsekwencje nie tylko dla samych żołnierzy, lecz także dla okolicznej ludności cywilnej, która padała ofiarą niemieckich represji.

Dlatego pamięć o Hubalu wymaga zarówno szacunku dla odwagi, jak i rzetelnej refleksji historycznej. Nie powinna ograniczać się do tworzenia pomnikowego obrazu pozbawionego dramatycznych pytań.

Dzisiejsze odsłonięcie tablic w Tomaszowie Mazowieckim ma szczególne znaczenie również dlatego, że przypomina o ludziach pochodzących z naszego miasta i okolic. Wielka historia nie była tworzona wyłącznie przez dowódców. Współtworzyli ją także szeregowi żołnierze, których nazwiska przez lata pozostawały znane przede wszystkim rodzinom i lokalnym historykom.

Właśnie takim osobom służą miejsca pamięci. Przywracają imiona i nazwiska tam, gdzie upływ czasu pozostawił już tylko ogólne określenia: oddział, żołnierze, polegli. 

Bezpieczeństwo zaczyna się od wiedzy. Dzisiaj także Krajowy Trening Rodzinny

24 października o godzinie 10.00 w hali sportowej II Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Żeromskiego przy ul. Jałowcowej 10 w Tomaszowie Mazowieckim odbędzie się Krajowy Trening Rodzinny.

Wydarzenie organizowane jest w ramach działań Akademii Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej.

Jego celem jest przygotowanie dzieci, młodzieży i dorosłych do reagowania w sytuacjach kryzysowych. Uczestnicy mają zdobywać wiedzę dotyczącą właściwego zachowania po usłyszeniu sygnałów alarmowych oraz sposobów postępowania w razie zagrożenia.

Udział w treningu jest bezpłatny.

W kontekście dzisiejszego Dnia Narodów Zjednoczonych wydarzenie nabiera dodatkowego znaczenia. Bezpieczeństwo nie jest przecież wyłącznie domeną polityków, dowódców wojskowych i międzynarodowych organizacji. Zaczyna się również na poziomie rodziny, szkoły, osiedla i lokalnej społeczności.

Wiedza dotycząca pierwszej pomocy, komunikatów alarmowych czy postępowania podczas ewakuacji może pewnego dnia okazać się równie ważna jak najbardziej zaawansowane systemy techniczne.

Dziesiąty Turniej Kół Gospodyń. Tomaszowskie tradycje spotykają się z muzyką i dobrą zabawą

Dzisiaj o godzinie 16.00 w Powiatowym Centrum Animacji Społecznej przy ul. Farbiarskiej 20/24 rozpocznie się 10. Regionalny Turniej Kół Gospodyń Wiejskich i Miejskich.

Jubileuszowa edycja wydarzenia będzie okazją do przypomnienia tradycji społecznych, kulturalnych i kulinarnych naszego regionu.

Uczestniczące koła zmierzą się w konkurencjach modowych, sprawnościowych oraz w teście wiedzy o bezpieczeństwie na wsi. Organizatorzy przygotowali również konkurs wspomnieniowy z udziałem laureatów Grand Prix poprzednich edycji.

Na scenie zaprezentuje się zespół ludowy „Sami Swoi” z Twardej, a około godziny 20.00 rozpocznie się koncert zespołu Vasyl Junior & Cygańskie Gwiazdy.

Wstęp jest bezpłatny, ale obowiązują wejściówki, które można odebrać w sekretariacie PCAS.

Turniej pokazuje, że lokalna kultura nie jest wyłącznie wspomnieniem dawnych zwyczajów. Wciąż rozwija się dzięki ludziom, którzy poświęcają swój czas na organizowanie wydarzeń, podtrzymywanie tradycji i budowanie więzi pomiędzy mieszkańcami różnych miejscowości.

24 października to data, która każe zastanowić się nad granicami ludzkiej pewności.

W 1929 roku inwestorzy przekonali się, że gospodarcza potęga może runąć w ciągu kilku dni. W 1945 roku państwa próbowały stworzyć system, który miał uchronić świat przed powtórzeniem tragedii wojny. W 1980 roku polscy robotnicy musieli bronić nawet tego zwycięstwa, które formalnie już odnieśli.

Islandzkie kobiety pokazały, że pokojowy protest potrafi zatrzymać kraj i zmienić sposób myślenia o społeczeństwie. James Hunt udowodnił, że mistrzowski tytuł może rozstrzygnąć się jednym punktem, a Niki Lauda przypomniał, że sportowa ambicja nie jest ważniejsza od życia.

Muzyka również dopisała do tej daty własny rozdział. Od monumentalnej melancholii The Smashing Pumpkins przez ciężkie brzmienie Ozzy’ego Osbourne’a i Linkin Park po popowe światy Taylor Swift i Coldplay.

A w Tomaszowie Mazowieckim dzisiejszy dzień staje się okazją do przypomnienia żołnierzy Hubala, zdobywania wiedzy o bezpieczeństwie i wspólnego świętowania lokalnych tradycji.

Historia nie jest bowiem wyłącznie tym, co zapisano w podręcznikach. Jest również tym, co potrafimy ocalić od zapomnienia.

Obecnie 45 proc. kobiet określa swoje zainteresowanie polityką jako średnie, a kolejnych 25 proc. jako niewielkie. Razem daje to 70 proc. badanych. Następne 15 proc. deklaruje całkowity brak zainteresowania polityką.

Po drugiej stronie tej statystyki pozostaje stosunkowo niewielka grupa: 12 proc. kobiet interesuje się polityką w dużym stopniu, a 3 proc. – w bardzo dużym.

Wśród mężczyzn zainteresowanie polityką jest wyraźnie większe. Łącznie 27 proc. deklaruje duże lub bardzo duże zainteresowanie życiem politycznym. To niemal dwukrotnie więcej niż w przypadku kobiet.

Im młodsze kobiety, tym większy dystans

Jednym z najciekawszych wniosków płynących z badania jest zależność między wiekiem a zainteresowaniem polityką.

Najbardziej zaangażowane okazują się kobiety najstarsze. W grupie osób w wieku 65 lat i więcej 21 proc. kobiet deklaruje duże lub bardzo duże zainteresowanie polityką.

W grupie 25–44 lata jest to już tylko 10 proc.

Wśród kobiet w wieku 18–24 lata – 14 proc.

Jeszcze bardziej wymowna jest dynamika zmian. W 2026 roku w najmłodszych grupach wiekowych zwiększyła się liczba kobiet mówiących wprost, że polityka ich nie interesuje.

Wśród Polek w wieku 18–24 lata odsetek takich odpowiedzi wzrósł z 14 do 19 proc. W grupie 25–34 lata skok był jeszcze większy: z 13 do 20 proc.

Można oczywiście zapytać, czy młode kobiety rzeczywiście odwracają się od spraw publicznych, czy tylko od tego, co tradycyjnie nazywamy polityką.

To niekoniecznie to samo.

Aktywność społeczna, protesty, akcje dotyczące praw kobiet, ochrony środowiska, mieszkalnictwa czy praw pracowniczych często angażują ludzi, którzy jednocześnie deklarują niewielkie zainteresowanie codzienną partyjną polityką.

Dla części młodego pokolenia polityka parlamentarna może być po prostu czymś innym niż „sprawy, które naprawdę mnie dotyczą”.

Mniejsze zainteresowanie nie oznacza niższej frekwencji

To jeden z ważniejszych fragmentów badania.

CBOS zwraca uwagę, że mniejsze deklarowane zainteresowanie kobiet polityką nie przekłada się automatycznie na mniejszą gotowość do udziału w wyborach.

W ostatnich latach deklaracje uczestnictwa w głosowaniu wśród kobiet i mężczyzn utrzymują się na porównywalnym poziomie.

Można więc nie oglądać codziennie politycznych debat, nie śledzić każdego sondażu i nie znać nazwisk wszystkich wiceministrów, a mimo to w dniu wyborów pójść do lokalu wyborczego.

To ważne także z punktu widzenia samorządów. W miastach takich jak Tomaszów Mazowiecki decyzje dotyczące szkół, komunikacji, żłobków, ochrony zdrowia, bezpieczeństwa, dróg czy polityki społecznej bezpośrednio dotykają codziennego życia kobiet. Nie zawsze jednak są postrzegane jako „polityka”, choć zapadają właśnie w wyniku procesów politycznych.

Wykształcenie ma znaczenie

CBOS wskazuje także na trwałą zależność pomiędzy zainteresowaniem polityką a poziomem wykształcenia.

Im wyższe wykształcenie, tym częściej kobiety deklarują zainteresowanie życiem politycznym.

Kobiety z wykształceniem podstawowym lub gimnazjalnym ponad trzykrotnie częściej deklarują całkowity brak zainteresowania polityką niż kobiety z wyższym wykształceniem.

W 2026 roku dodatkowo wzrosła liczba takich deklaracji wśród kobiet z wykształceniem podstawowym, gimnazjalnym oraz zasadniczym zawodowym – w obu grupach o 4 punkty procentowe.

Różnica może mieć znaczenie znacznie wykraczające poza same wyborcze statystyki. Polityczne zainteresowanie oznacza bowiem również większą wiedzę o mechanizmach państwa, działalności samorządu, prawach obywatelskich czy możliwościach wpływania na decyzje władz.

Wielkie miasta patrzą na politykę częściej

Znaczenie ma również miejsce zamieszkania.

Według CBOS najbardziej zainteresowane polityką są kobiety żyjące w największych miastach – liczących ponad pół miliona mieszkańców.

W latach 2022–2026 ponad jedna czwarta mieszkanek największych aglomeracji deklarowała duże lub bardzo duże zainteresowanie polityką.

Odwrotny trend widoczny jest na wsiach i w najmniejszych miastach.

Według danych za pierwszą połowę 2026 roku 47 proc. mieszkanek wsi oraz 44 proc. kobiet z najmniejszych miast deklarowało niewielkie lub całkowicie zerowe zainteresowanie polityką.

To szczególnie ciekawa informacja z perspektywy miast średniej wielkości oraz powiatów takich jak tomaszowski.

Debata publiczna od lat koncentruje się bowiem przede wszystkim na Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku czy Poznaniu. Tymczasem codzienność mieszkańców mniejszych miejscowości jest często zupełnie inna. Tu polityka oznacza nie tyle wielkie ideologiczne spory, ile dostępność lekarza, likwidowaną linię autobusową, cenę wywozu odpadów, remont drogi albo przyszłość miejscowej szkoły.

Kobiety częściej wybierają lewicę

Badanie CBOS pokazuje również różnice dotyczące deklarowanych poglądów politycznych.

Kobiety rzadziej niż mężczyźni określają swoje poglądy jako prawicowe, a częściej deklarują orientację lewicową.

Najbardziej widoczne jest to wśród najmłodszych kobiet, osób z wyższym wykształceniem oraz mieszkanek największych miast.

Szczególny moment nastąpił w latach 2020–2021.

Wtedy wśród kobiet w wieku 18–24 lata odsetek deklarujących poglądy lewicowe przekraczał 40 proc.

CBOS wiąże ten wzrost między innymi z reakcją na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 roku, dotyczący przepisów regulujących dopuszczalność przerwania ciąży.

W następnych latach liczba młodych kobiet deklarujących poglądy lewicowe nieco spadła, ale pozostała wysoka – na poziomie około 36–38 proc.

To pokazuje, że wydarzenia społeczne mogą pozostawiać trwały ślad w politycznych postawach całych pokoleń.

Nieobecność czy zmiana języka polityki?

Wyniki CBOS można odczytywać na dwa sposoby.

Pierwszy jest prosty: kobiety mniej interesują się polityką niż mężczyźni, a szczególnie niepokojący spadek zainteresowania widać wśród młodych Polek.

Jest jednak także druga możliwość.

Być może zmienia się samo rozumienie słowa „polityka”.

Dla pokolenia wychowanego w świecie TikToka, Instagrama i nieustannego przepływu informacji wielogodzinne parlamentarne debaty czy partyjne konferencje mogą przypominać teatr, którego scenariusz od dawna jest znany. Walter Cronkite powiedział kiedyś, że w demokracji najważniejszym obowiązkiem obywatela jest poinformowanie się przed podjęciem decyzji. Problem zaczyna się wtedy, gdy informacja zostaje zastąpiona politycznym widowiskiem.

I być może właśnie tutaj kryje się jedno z najważniejszych pytań wynikających z danych CBOS.

Czy młode kobiety rzeczywiście tracą zainteresowanie sprawami publicznymi?

Czy może po prostu coraz mniej interesuje je polityka w takiej formie, w jakiej przedstawiają ją partie, telewizje i media społecznościowe?

To już nie jest pytanie wyłącznie do socjologów.

To pytanie także do polityków.

Bo demokracja zaczyna mieć problem nie wtedy, gdy obywatele wybierają inną partię. Problem zaczyna się wtedy, kiedy przestają uważać, że warto w ogóle słuchać tego, co politycy mają im do powiedzenia.

Źródło danych: Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS), PAP.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Zrywy wolnościowe i polskie rocznice państwowe – mija dokładnie 70 lat od wybuchu rewolucji węgierskiej z 1956 roku, wymierzonej w sowiecką dominację. Wspominamy również 209. rocznicę powstania Instytutu Głuchoniemych w Warszawie oraz rok 2005, w którym Lech Kaczyński wygrał drugą turę wyborów prezydenckich, pokonując Donalda Tuska (54,04% do 45,96%).
• Bitwa o Afrykę i rewolucja w świecie muzyki – przypada 84. rocznica rozpoczęcia przełomowej drugiej bitwy pod El Alamein. W świecie technologii i popkultury świętujemy dziś 25 lat od prezentacji pierwszego iPoda przez Steve'a Jobsa oraz okrągłe dwudziestolecie wydania kultowego albumu „The Black Parade” grupy My Chemical Romance.
• Tragiczny poranek w historii Tomaszowa – lokalna historia przynosi dziś bolesne, wojenne wspomnienie. Dokładnie 23 backup_października 1942 roku uzbrojone formacje niemieckie otoczyły getto w Tomaszowie Mazowieckim, rozpoczynając bezpośrednie, krwawe przygotowania do jego ostatecznej likwidacji i zagłady tysięcy mieszkańców.

Piątek, 23 października 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj mamy piątek, 23 października 2026 roku. To 296. dzień roku. Do sylwestra pozostało 69 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o godzinie 7.14, a zachodzi o 17.33. Dzień trwa około 10 godzin i 18 minut. Jeszcze przez dwa dni będziemy posługiwać się czasem letnim. W nocy z soboty na niedzielę, 25 października, cofniemy zegarki z godziny trzeciej na drugą.

Imieniny obchodzą dzisiaj między innymi Seweryn, Marlena, Teodor i Jan.

23 października jest świętem narodowym Węgier, upamiętniającym rewolucję z 1956 roku oraz przemiany ustrojowe z 1989 roku.

Na świecie obchodzony jest również Międzynarodowy Dzień Pantery Śnieżnej. Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło go w 2024 roku, zwracając uwagę na konieczność ochrony jednego z najbardziej zagrożonych wielkich kotów oraz jego górskich siedlisk. Pantera śnieżna, nazywana także irbisem, żyje w trudno dostępnych rejonach Azji. Zagrożeniami dla jej przetrwania są między innymi utrata siedlisk, kłusownictwo i zmiany klimatyczne.

Kalendarium historyczne

209 lat temu (1817). Warszawa otwiera szkołę dla niesłyszących. Początek wielkiej społecznej zmiany

23 października 1817 roku ksiądz Jakub Falkowski otworzył w Warszawie Instytut Głuchoniemych, pierwszą na ziemiach polskich szkołę z internatem przeznaczoną dla osób niesłyszących. W czasach, gdy niepełnosprawność często oznaczała społeczne wykluczenie, była to inicjatywa prawdziwie pionierska. Falkowski poznawał europejskie metody nauczania, zdobywając doświadczenie między innymi w Niemczech i Austrii. Wiedział, że brak słuchu nie oznacza braku zdolności do nauki, rozwoju czy samodzielnego życia.

Założona przez niego placówka stała się ważnym ośrodkiem edukacyjnym, a także miejscem rozwoju metod komunikowania się z osobami niesłyszącymi. Przez kolejne dwa stulecia zmieniały się programy nauczania, technologie wspomagające słuch i podejście do niepełnosprawności. Nie zmieniła się jednak podstawowa idea: prawo do edukacji nie może zależeć od sprawności człowieka.

Instytut, noszący dziś imię swojego założyciela, nadal prowadzi działalność edukacyjną. To jeden z tych przykładów, gdy decyzja podjęta ponad dwieście lat temu przynosi korzyści kolejnym pokoleniom 

117 lat temu (1909). Zuchwała kradzież na Jasnej Górze. Znikają papieskie korony

Noc z 22 na 23 października 1909 roku przyniosła wydarzenie, które wstrząsnęło polskim społeczeństwem. Z obrazu Matki Bożej Częstochowskiej na Jasnej Górze skradziono złote korony, perłową sukienkę oraz znajdujące się w pobliżu wota. Zuchwały rabunek dokonany w jednym z najważniejszych sanktuariów religijnych na ziemiach polskich stał się sensacją prasową.

Skradzione korony miały szczególne znaczenie. Były związane z papieżem Klemensem XI i koronacją obrazu przeprowadzoną w 1717 roku. Kradzież nie została ostatecznie wyjaśniona, a jej sprawców nie ustalono w sposób pozwalający zamknąć wszystkie wątpliwości. Pojawiały się rozmaite hipotezy, również polityczne, ale nie należy traktować ich jako udowodnionych faktów.

Sprawa nabrała dodatkowego znaczenia w kontekście rosyjskiego zaboru. Car Mikołaj II był zainteresowany ufundowaniem nowych koron, jednak ostatecznie zastąpiły je korony przekazane przez papieża Piusa X. Uroczysta rekoronacja odbyła się w maju 1910 roku.

Kradzież jasnogórskich koron pokazała, że w okresie zaborów symbole religijne bardzo często były jednocześnie symbolami narodowymi. 

111 lat temu (1915). Tysiące kobiet wychodzą na ulice Nowego Jorku. Domagają się prawa głosu

23 października 1915 roku przez Nowy Jork przeszedł wielki marsz zwolenniczek praw wyborczych kobiet. W demonstracji uczestniczyło około 20 tysięcy osób. Uczestniczki niosły transparenty, maszerowały w zorganizowanych kolumnach i domagały się tego, co dzisiaj w demokratycznym państwie wydaje się oczywiste: prawa do współdecydowania o politycznej przyszłości kraju.

W Stanach Zjednoczonych walka o prawa wyborcze kobiet trwała już od wielu dziesięcioleci. W różnych stanach obowiązywały odmienne regulacje, a przeciwnicy zmian powoływali się na tradycję i rzekomo naturalny podział ról społecznych. Sufrażystki odpowiadały coraz lepiej zorganizowanymi kampaniami, demonstracjami i działalnością edukacyjną.

Nowojorski marsz nie przyniósł natychmiastowego zwycięstwa. Był jednak częścią procesu, który doprowadził do przyznania kobietom praw wyborczych w stanie Nowy Jork w 1917 roku. Trzy lata później ratyfikowano XIX poprawkę do Konstytucji Stanów Zjednoczonych, zakazującą odmawiania prawa głosu ze względu na płeć.

Historia tego wydarzenia przypomina, że prawa obywatelskie rzadko są prezentem od władzy. Znacznie częściej stają się rezultatem długotrwałej, uporczywej walki społecznej 

86 lat temu (1940). Hitler spotyka Franco. Dlaczego Hiszpania nie przystąpiła do wojny?

23 października 1940 roku w Hendaye, przy granicy francusko-hiszpańskiej, Adolf Hitler spotkał się z generałem Francisco Franco. Niemiecki dyktator miał za sobą serię militarnych sukcesów. Francja została pokonana, większość Europy kontynentalnej znajdowała się pod niemiecką dominacją, a Wielka Brytania nadal stawiała opór.

Hitler chciał wciągnąć Hiszpanię do wojny po stronie państw Osi. Miało to znaczenie strategiczne, ponieważ udział hiszpańskich wojsk mógł ułatwić Niemcom próbę opanowania Gibraltaru i ograniczenia brytyjskich wpływów w zachodniej części Morza Śródziemnego.

Franco nie był jednak gotowy na tak ryzykowną decyzję. Hiszpania dopiero wychodziła z wyniszczającej wojny domowej, gospodarka znajdowała się w trudnym stanie, a żądania dotyczące dostaw i rekompensat terytorialnych komplikowały rozmowy.

Spotkanie nie przyniosło Niemcom oczekiwanego rezultatu. Hiszpania nie przystąpiła formalnie do II wojny światowej jako państwo walczące, choć reżim Franco wspierał Niemcy w określonych obszarach, między innymi umożliwiając udział ochotników w walkach przeciwko Związkowi Radzieckiemu.

Spotkanie w Hendaye przypomina, że nawet dyktatury związane podobną ideologią nie zawsze mają identyczne interesy strategiczne.  

84 lata temu (1942). El Alamein. Początek bitwy, która odmieniła wojnę w Afryce

23 października 1942 roku wojska brytyjskiej 8. Armii rozpoczęły ofensywę pod El Alamein w Egipcie. Naprzeciw siebie stanęły oddziały alianckie dowodzone przez generała Bernarda Montgomery'ego oraz siły niemiecko-włoskie związane z dowództwem feldmarszałka Erwina Rommla.

Afryka Północna była jednym z najważniejszych teatrów działań II wojny światowej. Kontrola nad Egiptem i Kanałem Sueskim miała znaczenie dla brytyjskich szlaków komunikacyjnych oraz zaopatrzenia. Dla państw Osi zwycięstwo mogło oznaczać otwarcie drogi do kolejnych strategicznych obszarów Bliskiego Wschodu.

Montgomery przygotowywał ofensywę starannie, wykorzystując przewagę materiałową i logistyczną. Rozpoczęła ją potężna nawała artyleryjska. Walki były ciężkie, a przełamywanie pól minowych i umocnionych pozycji wymagało czasu.

Druga bitwa pod El Alamein nie zakończyła się 23 października. Był to dopiero jej początek. Przełom nastąpił na początku listopada, kiedy siły niemiecko-włoskie rozpoczęły odwrót.

Zwycięstwo aliantów stało się jednym z najważniejszych punktów zwrotnych kampanii północnoafrykańskiej. W połączeniu z późniejszymi działaniami alianckimi przyczyniło się do ostatecznej klęski państw Osi w Afryce w 1943 roku

82 lata temu (1944). Lublin otrzymuje uniwersytet. Nauka odradza się w cieniu wojny

23 października 1944 roku Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret o utworzeniu Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Decyzja zapadła w niezwykłych okolicznościach. Polska wciąż pozostawała polem działań wojennych, Warszawa była zniszczona po upadku powstania, a przyszły kształt państwa dopiero się wyłaniał.

Lublin stał się jednym z najważniejszych ośrodków organizowania nowego życia naukowego. Znaleźli się tam uczeni, którzy przeżyli okupację, w tym profesorowie związani wcześniej z ośrodkiem lwowskim.

Jednym z najważniejszych organizatorów uczelni był profesor Henryk Raabe, późniejszy pierwszy rektor UMCS. Uniwersytet rozpoczynał działalność w skromnych warunkach. Brakowało sal, wyposażenia i podstawowych materiałów.

Początkowo utworzono cztery wydziały: przyrodniczy, rolny, weterynaryjny i lekarski. W styczniu 1945 roku dołączył wydział farmaceutyczny.

82. rocznica powołania UMCS przypomina, że odbudowa państwa po wojnie nie polega wyłącznie na stawianiu nowych budynków. Wymaga również odbudowy szkół, bibliotek, laboratoriów i środowisk naukowych.

Datę potwierdza nie tylko historia samej uczelni, ale także zachowany dekret z 23 października 1944 roku, dostępny w oficjalnym systemie aktów prawnych.

82 lata temu (1944). Rozpoczyna się bitwa w zatoce Leyte. Japonia traci potęgę morską

Tego samego dnia, 23 października 1944 roku, na wodach otaczających Filipiny rozpoczęła się jedna z największych bitew morskich w historii.

Bitwa w zatoce Leyte była częścią amerykańskiej operacji odzyskiwania Filipin, które od 1942 roku znajdowały się pod okupacją japońską. Dla Stanów Zjednoczonych archipelag miał znaczenie zarówno strategiczne, jak i symboliczne.

Japońskie dowództwo próbowało rozbić alianckie siły wspierające lądowanie. W kolejnych dniach doszło do serii wielkich starć okrętów, lotniskowców i samolotów.

Walki trwały do 26 października. Ich skutkiem było poważne osłabienie cesarskiej marynarki wojennej, która utraciła możliwość prowadzenia operacji na dotychczasową skalę.

Leyte pokazało również, jak ogromną rolę w wojnie morskiej odgrywały już lotnictwo i lotniskowce. Tradycyjna potęga pancerników stopniowo ustępowała nowej rzeczywistości, w której o losach floty mogły decydować samoloty startujące setki kilometrów od celu.

70 lat temu (1956). Budapeszt wychodzi na ulice. Rewolucja zaczyna się pod pomnikiem Polaka

23 października 1956 roku rozpoczęła się rewolucja węgierska, jeden z najważniejszych zrywów przeciwko komunistycznej dominacji w powojennej Europie.

Początkowo była to demonstracja solidarności z Polakami. Na Węgrzech uważnie obserwowano wydarzenia Polskiego Października, które doprowadziły do objęcia władzy przez Władysława Gomułkę. Studenci i intelektualiści domagali się podobnych zmian we własnym kraju.

Pierwsi demonstranci zgromadzili się przy pomniku generała Józefa Bema w Budapeszcie. Polski bohater narodowy, który odegrał również wielką rolę w węgierskiej walce o niepodległość w XIX wieku, ponownie stał się symbolem wspólnej historii obu narodów.

Demonstracja szybko rosła. Uczestnicy żądali wycofania wojsk radzieckich, wolności słowa, reform politycznych i demokratyzacji państwa. W kolejnych godzinach tłumy dotarły między innymi pod gmach parlamentu.

Symbolem buntu stało się obalenie pomnika Józefa Stalina. Wkrótce padły strzały, a pokojowy protest przekształcił się w powstanie.

Węgrzy przez kilkanaście dni walczyli o odzyskanie suwerenności. Premier Imre Nagy próbował przeprowadzić reformy i ogłosił neutralność państwa.

Kreml nie zamierzał jednak zaakceptować utraty kontroli nad Węgrami. 4 listopada 1956 roku wojska radzieckie rozpoczęły decydującą interwencję, brutalnie tłumiąc powstanie. Zginęły tysiące ludzi, a około 200 tysięcy mieszkańców opuściło kraj.

Imre Nagy został później uwięziony i stracony w 1958 roku.

Rewolucja węgierska 1956 roku stała się symbolem walki o wolność przeciwko potężnemu imperium

Polska krew dla Węgrów. Historia solidarności, której nie zapisano wyłącznie w deklaracjach

Wydarzenia w Budapeszcie wywołały w Polsce niezwykłą mobilizację społeczną. Organizowano zbiórki leków, żywności, środków opatrunkowych i pieniędzy. Tysiące Polaków oddawało krew dla rannych uczestników powstania.

Pomoc płynęła z dużych miast i mniejszych miejscowości, od studentów, robotników, lekarzy i zwykłych mieszkańców.

Instytut Pamięci Narodowej przypomina, że polska pomoc humanitarna dla Węgrów była niemal tak duża jak wsparcie udzielone przez wszystkie pozostałe państwa łącznie. W czasach żelaznej kurtyny miało to wyjątkowe znaczenie.

Nie była to solidarność wynikająca z decyzji władz. W ogromnym stopniu rodziła się oddolnie, z doświadczenia wspólnego życia pod sowiecką dominacją.

W tym sensie dawne powiedzenie o polsko-węgierskiej przyjaźni nabrało nowego, bardzo konkretnego znaczenia.

Dzisiaj Budapeszt obchodzi 70. rocznicę rewolucji

W piątek, 23 października 2026 roku, na Węgrzech odbywają się obchody 70. rocznicy powstania. Uroczystości zaplanowano między innymi na placu Kossutha w Budapeszcie, gdzie oficjalny program państwowy ma rozpocząć się o godzinie 15.30.

Rocznicowe wydarzenia organizowane są także w innych węgierskich miastach. Budapeszteńska komunikacja miejska przygotowała między innymi specjalną inicjatywę kulturalną w zabytkowym tramwaju pamiętającym rok 1956.

43 lata temu (1983). Zamach w Bejrucie. Giną żołnierze misji międzynarodowej

23 października 1983 roku w Bejrucie doszło do dwóch samobójczych ataków bombowych na koszary wojsk amerykańskich i francuskich.

Liban od lat pogrążony był w wojnie domowej. W kraju ścierały się ugrupowania polityczne i religijne, a w konflikt zaangażowane były również siły zewnętrzne.

W Bejrucie stacjonowali żołnierze międzynarodowych sił mających wspierać stabilizację sytuacji. Ataki przeprowadzono przy użyciu pojazdów wypełnionych materiałami wybuchowymi.

Zginęło 241 amerykańskich wojskowych oraz 58 francuskich żołnierzy. Był to jeden z najbardziej krwawych zamachów wymierzonych w zachodnie siły wojskowe w drugiej połowie XX wieku.

Tragedia przyspieszyła debatę nad sensem i bezpieczeństwem obecności zagranicznych oddziałów w Libanie. W następnych miesiącach międzynarodowe siły wycofywały się z Bejrutu.

Wydarzenia z 1983 roku przypominają, że wysłanie żołnierzy do obszaru konfliktu, nawet w ramach misji stabilizacyjnej, nie oznacza automatycznie, że przestaną być traktowani jako uczestnicy wojny.

37 lat temu (1989). Węgry ogłaszają republikę. Historia zatacza koło

23 października 1989 roku, dokładnie w 33. rocznicę wybuchu rewolucji, proklamowano Republikę Węgierską.

Wybór daty miał głęboki wymiar symboliczny. W 1956 roku Węgrzy próbowali zerwać z systemem narzuconym przez Moskwę. Trzy dekady później komunistyczny porządek rozpadał się już w całej Europie Środkowej.

Węgierskie przemiany były częścią procesu, który obejmował również Polskę, Czechosłowację i Niemiecką Republikę Demokratyczną. Jednopartyjne systemy traciły społeczną legitymizację, a zmieniająca się sytuacja w Związku Radzieckim otwierała drogę do demokratycznych reform.

Proklamacja republiki nie zakończyła wszystkich zmian. W 1990 roku na Węgrzech odbyły się wolne wybory parlamentarne.

23 października stał się zatem podwójnym symbolem węgierskiej historii: dnia, w którym naród upomniał się o wolność, oraz dnia, w którym rozpoczął nowy rozdział swojej państwowości

35 lat temu (1991). Porozumienia paryskie. Próba zakończenia tragedii Kambodży

23 października 1991 roku podpisano w Paryżu porozumienia pokojowe dotyczące Kambodży. Państwo to przez dziesięciolecia doświadczało wojny, obcej interwencji oraz jednej z najbardziej zbrodniczych dyktatur XX wieku.

Rządy Czerwonych Khmerów w latach 1975–1979 przyniosły śmierć ogromnej części ludności. Po ich obaleniu konflikt polityczny i zbrojny nie zakończył się natychmiast. Kambodża pozostawała areną walk o władzę, a społeczeństwo żyło w warunkach wielkiego wyniszczenia.

Porozumienia podpisane w Paryżu stworzyły podstawy międzynarodowego procesu pokojowego. Szczególną rolę powierzono Organizacji Narodów Zjednoczonych, która zorganizowała misję przejściową UNTAC.

W 1993 roku przeprowadzono wybory, rozpoczynając kolejny etap odbudowy państwa.

Porozumienia paryskie nie rozwiązały wszystkich problemów Kambodży. Stały się jednak ważnym przykładem próby odbudowy instytucji państwowych po wojnie, której skutki społeczne były katastrofalne.

28 lat temu (1998). Wye River. Kolejna nadzieja na pokój na Bliskim Wschodzie

23 października 1998 roku podpisano memorandum z Wye River, porozumienie dotyczące izraelsko-palestyńskiego procesu pokojowego.

W rozmowach uczestniczyli izraelski premier Benjamin Netanjahu i przywódca palestyński Jasir Arafat, a ważną rolę mediacyjną odgrywał prezydent Stanów Zjednoczonych Bill Clinton.

Dokument przewidywał między innymi etapowe działania dotyczące wycofywania izraelskich sił z części terytoriów Zachodniego Brzegu oraz zobowiązania w sprawach bezpieczeństwa.

Był kolejną próbą realizacji procesu zapoczątkowanego porozumieniami z Oslo.

Oczekiwania były ogromne, ale wdrażanie uzgodnień napotykało poważne przeszkody. Narastająca nieufność i zmiany sytuacji politycznej ograniczały trwałość kompromisu.

Memorandum z Wye River pozostaje przypomnieniem, że podpisanie dokumentu pokojowego i rzeczywiste zakończenie konfliktu to dwie odrębne sprawy.

25 lat temu (2001). Steve Jobs pokazuje iPoda. Tysiąc piosenek w kieszeni

23 października 2001 roku Apple przedstawiło pierwszego iPoda. Niewielkie urządzenie z charakterystycznym interfejsem miało dysk o pojemności 5 GB i pozwalało przechowywać około tysiąca utworów muzycznych.

Dzisiaj, w epoce serwisów streamingowych, może brzmieć to skromnie. Ćwierć wieku temu oznaczało jednak ogromną zmianę. Muzyka, którą wcześniej przechowywano na dziesiątkach kaset i płyt CD, mogła zmieścić się w kieszeni kurtki.

Steve Jobs rozumiał, że sukces nowej technologii zależy nie tylko od parametrów urządzenia, lecz także od wygody użytkowania. iPod był prosty w obsłudze, niewielki i ściśle związany z ekosystemem komputerów Apple.

W kolejnych latach rozwój sklepu iTunes zmienił również sposób legalnego kupowania nagrań.

iPod nie był pierwszym odtwarzaczem cyfrowym, ale stał się jednym z najważniejszych produktów, które spopularyzowały taki sposób słuchania muzyki.

Wprowadzenie pierwszego modelu nastąpiło 23 października. Sprzedaż rozpoczęła się później, dlatego obu dat nie należy ze sobą mylić. 

24 lata temu (2002). Terroryści zajmują moskiewski teatr. Rozpoczyna się dramat zakładników

23 października 2002 roku uzbrojeni napastnicy zajęli moskiewski teatr na Dubrowce podczas przedstawienia musicalu „Nord-Ost”. W budynku znajdowały się setki widzów oraz członkowie obsługi.

Napastnicy związani z konfliktem czeczeńskim domagali się zakończenia działań wojennych prowadzonych przez Rosję w Czeczenii.

Przez trzy dni trwał dramat zakładników. Sytuację komplikowała obecność materiałów wybuchowych oraz groźba masowej śmierci przetrzymywanych osób.

26 października rosyjskie siły specjalne rozpoczęły szturm, poprzedzony użyciem środka chemicznego o działaniu obezwładniającym.

Operacja doprowadziła do śmierci napastników i uwolnienia wielu zakładników, ale zakończyła się również tragedią. Zginęło około 130 przetrzymywanych osób, a poważne pytania dotyczyły zastosowanego środka, sposobu ewakuacji oraz organizacji pomocy medycznej.

Organizacje zajmujące się prawami człowieka wskazywały na konieczność wyjaśnienia odpowiedzialności za śmierć zakładników.

Tragedia na Dubrowce pozostaje jednym z najbardziej dramatycznych przykładów konfliktu pomiędzy koniecznością przeciwdziałania terroryzmowi a obowiązkiem ochrony życia osób cywilnych.

21 lat temu (2005). Lech Kaczyński zostaje wybrany prezydentem Polski

23 października 2005 roku odbyła się druga tura wyborów prezydenckich w Polsce. O urząd ubiegali się Lech Kaczyński, kandydat Prawa i Sprawiedliwości, oraz Donald Tusk, kandydat Platformy Obywatelskiej.

W pierwszej turze więcej głosów zdobył Tusk. Decydujące głosowanie przyniosło jednak odmienne rozstrzygnięcie.

Lech Kaczyński otrzymał 8 257 468 głosów, czyli 54,04 proc. Donald Tusk zdobył 7 022 319 głosów, czyli 45,96 proc. Frekwencja wyniosła 50,99 proc.

Wybory miały wielkie znaczenie dla kształtowania polskiej sceny politycznej. Dwa ugrupowania, które wcześniej rozważały możliwość współpracy parlamentarnej, stopniowo stawały się głównymi konkurentami w walce o władzę.

Kadencja Lecha Kaczyńskiego została tragicznie przerwana 10 kwietnia 2010 roku, kiedy prezydent zginął w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem.

Warto podkreślić, że wynik wyborów z 23 października 2005 roku został potwierdzony w oficjalnym obwieszczeniu Państwowej Komisji Wyborczej z następnego dnia.

Urodzili się tego dnia

Leszek Kołakowski (1927–2009). Filozof, który nie chciał pozostawać więźniem ideologii

23 października 1927 roku w Radomiu urodził się Leszek Kołakowski, jeden z najwybitniejszych polskich filozofów XX wieku. Początkowo związany z marksizmem, z czasem stał się jego przenikliwym krytykiem. Jego monumentalne „Główne nurty marksizmu” należą do najważniejszych prac dotyczących historii tej ideologii. Kołakowski pozostawił również liczne eseje poświęcone religii, kulturze, wolności i ludzkiej skłonności do tworzenia systemów obiecujących ostateczne wyjaśnienie świata 

Pelé (1940–2022). Król futbolu, który trzy razy zdobył mistrzostwo świata

23 października 1940 roku urodził się Edson Arantes do Nascimento, znany całemu światu jako Pelé. Brazylijczyk był jednym z największych piłkarzy w historii. Trzykrotnie zdobywał mistrzostwo świata: w 1958, 1962 i 1970 roku. Stał się symbolem futbolowej wyobraźni, szybkości, techniki i niezwykłej skuteczności. Dla wielu pokoleń kibiców pozostaje jednym z punktów odniesienia w dyskusji o najwybitniejszych zawodnikach wszech czasów.

Michael Crichton (1942–2008). Pisarz, który zamienił naukę w thriller

23 października 1942 roku urodził się Michael Crichton, amerykański pisarz, scenarzysta i twórca opowieści łączących naukę z sensacją. Największą popularność przyniosła mu powieść „Park Jurajski”, zekranizowana przez Stevena Spielberga. Crichton wykorzystywał rzeczywiste odkrycia naukowe, by zadawać pytania o granice ludzkiej kontroli nad technologią. Był także twórcą serialu medycznego „Ostry dyżur”.

Ang Lee (1954). Reżyser, który potrafił połączyć Hollywood z kinem autorskim

23 października 1954 roku urodził się Ang Lee, reżyser pochodzący z Tajwanu. Jego filmy obejmują niezwykle różnorodne gatunki i tematy: od „Rozważnej i romantycznej” po „Przyczajonego tygrysa, ukrytego smoka”, „Tajemnicę Brokeback Mountain” i „Życie Pi”. Lee dwukrotnie otrzymał Oscara za reżyserię. W jego twórczości emocjonalna powściągliwość często okazuje się silniejsza niż widowiskowość, a najważniejsze dramaty rozgrywają się wewnątrz bohaterów.

Ryan Reynolds (1976). Pół wieku aktora, który zrobił z ironii znak rozpoznawczy

23 października 1976 roku urodził się Ryan Reynolds, kanadyjski aktor i producent filmowy, obchodzący dzisiaj 50. urodziny. Największą popularność przyniosła mu rola Deadpoola, bohatera, który łamie konwencje kina superbohaterskiego i nieustannie komentuje własną filmową rzeczywistość. Reynolds z powodzeniem łączy działalność aktorską z przedsięwzięciami biznesowymi. Jego kariera pokazuje, jak silnym narzędziem budowania wizerunku może być autoironia.

Emilia Clarke (1986). Czterdzieste urodziny Matki Smoków

23 października 1986 roku urodziła się Emilia Clarke, brytyjska aktorka znana przede wszystkim jako Daenerys Targaryen z serialu „Gra o tron”. Jej bohaterka stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci telewizyjnych XXI wieku. Clarke występowała także w filmach „Zanim się pojawiłeś” oraz „Han Solo: Gwiezdne wojny – historie”. Aktorka angażuje się również w działalność społeczną związaną z pomocą osobom po urazach mózgu

Odeszli tego dnia

Al Jolson (1886–1950). Gwiazda narodzin kina dźwiękowego

23 października 1950 roku zmarł Al Jolson, amerykański piosenkarz i aktor, jedna z najważniejszych postaci wczesnego kina dźwiękowego. Wystąpił w filmie „Śpiewak jazzbandu” z 1927 roku, uznawanym za przełom w rozwoju filmów z zsynchronizowanym dźwiękiem. Jego dorobek pozostaje jednak obciążony kontrowersjami związanymi z używaniem scenicznego makijażu typu blackface, przedstawiającego osoby czarnoskóre w sposób stereotypowy. Historia Jolsona pokazuje, że artystyczne osiągnięcia i społeczny kontekst epoki nie zawsze dają się łatwo oddzielić.

Pete Burns (1959–2016). Głos zespołu Dead or Alive

23 października 2016 roku zmarł Pete Burns, wokalista brytyjskiej grupy Dead or Alive. W historii muzyki pop zapisał się przede wszystkim dzięki przebojowi „You Spin Me Round (Like a Record)”, jednemu z najbardziej charakterystycznych utworów tanecznych lat osiemdziesiątych. Burns wyróżniał się teatralnym wizerunkiem, ekstrawagancją i zamiłowaniem do przekraczania konwencji. Dziesiąta rocznica jego śmierci przypomina o epoce, w której muzyka pop była również widowiskiem wizualnym.

Tego dnia w muzyce

20 lat temu (2006). My Chemical Romance wydają „The Black Parade”. Śmierć, teatr i wielki rockowy manifest

23 października 2006 roku na brytyjskim rynku ukazał się album „The Black Parade” amerykańskiego zespołu My Chemical Romance. Amerykańska premiera przypadła dzień później, 24 października. Wydarzenie szybko okazało się jednym z najważniejszych momentów w historii rocka alternatywnego pierwszej dekady XXI wieku.

Grupa kierowana przez Gerarda Waya przygotowała dzieło niezwykle ambitne. Zamiast zwykłego zbioru piosenek powstał album koncepcyjny, opowiadający o człowieku umierającym na chorobę nowotworową. Bohater, nazywany Pacjentem, mierzy się ze wspomnieniami, lękiem i własną śmiertelnością.

Muzycy stworzyli świat przypominający połączenie rockowego musicalu, gotyckiej estetyki i widowiska teatralnego. Słychać było inspiracje Queen, Pink Floyd, klasycznym hard rockiem i muzyką punkową.

Centralnym utworem płyty stał się „Welcome to the Black Parade”. Kompozycja rozpoczyna się niemal intymnie, od fortepianu, by stopniowo przekształcić się w monumentalny hymn o przemijaniu i pamięci.

Równie ważne były „Famous Last Words”, „I Don't Love You”, „Teenagers” oraz „Cancer”. Każda z tych piosenek pokazywała inny wymiar opowieści o młodości, strachu, rozczarowaniu i próbie zachowania godności.

„The Black Parade” stał się symbolem pokolenia dorastającego w latach dwutysięcznych. Dla wielu młodych ludzi był czymś więcej niż płytą: stanowił język opowiadania o emocjach, których nie potrafili nazwać.

W 2026 roku zespół świętuje 20-lecie albumu, przygotowując jubileuszowe wydania i koncertowe przedsięwzięcia. To dowód, że muzyka, którą kiedyś część krytyków traktowała jako chwilową modę, potrafiła zbudować trwałą artystyczną tożsamość.

20 lat temu (2006). Amy Winehouse śpiewa „Rehab”. Przebój, który nabierze tragicznego znaczenia

23 października 2006 roku ukazał się singiel „Rehab” Amy Winehouse, promujący album „Back to Black”.

Brytyjska wokalistka czerpała z tradycji soulu, jazzu i rhythm and bluesa. Jej muzyka brzmiała jak zaginione nagranie z lat sześćdziesiątych, ale teksty były współczesne, ostre i pozbawione sentymentalnego lukru.

„Rehab” opowiadało o odmowie podjęcia leczenia uzależnienia. Piosenka miała chwytliwy rytm, charakterystyczne dęte instrumenty i pozornie lekki refren. Za tą muzyczną energią kryła się jednak opowieść o poważnym problemie.

Utwór zdobył ogromną popularność i przyniósł Winehouse najważniejsze nagrody muzyczne, w tym Grammy.

Z perspektywy późniejszej historii artystki piosenka brzmi szczególnie przejmująco. Amy Winehouse zmarła w 2011 roku w wieku 27 lat, a jej problemy z uzależnieniem stały się przedmiotem nieustannego zainteresowania mediów.

Historia „Rehab” przypomina, że popkultura potrafi zamieniać osobisty dramat w globalny przebój. Nie zawsze jednak potrafi pomóc człowiekowi, którego ten przebój uczynił sławnym.

6 lat temu (2020). Bruce Springsteen pisze list do przeszłości. „Letter to You”

23 października 2020 roku Bruce Springsteen wydał album „Letter to You”, nagrany z zespołem E Street Band.

Była to płyta wyjątkowa nawet w dorobku artysty, który od dekad opowiada o amerykańskiej codzienności, przemijaniu, marzeniach i rozczarowaniach.

Springsteen postanowił nagrywać w sposób możliwie bezpośredni. Muzycy spotkali się w jego domowym studiu w New Jersey i w ciągu zaledwie pięciu dni zarejestrowali album, grając wspólnie na żywo.

Nie chodziło jednak wyłącznie o brzmienie. „Letter to You” stał się refleksją nad czasem, przyjaźnią i odchodzeniem ludzi, którzy współtworzyli życie artysty.

Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Ghosts”, „Last Man Standing”, „I'll See You in My Dreams” oraz utwór tytułowy.

Piosenki miały charakterystyczną dla Springsteena energię rockowego koncertu, ale ich tematyka była głęboko osobista.

„Letter to You” można słuchać jak muzycznego listu do przyjaciół, którzy odeszli, i do tych, którzy jeszcze pozostali. To jedna z tych płyt, które pokazują, że rock potrafi starzeć się z godnością, nie tracąc przy tym swojej intensywności.

6 lat temu (2020). Gorillaz zapraszają cały muzyczny świat do jednego projektu

Tego samego dnia, 23 października 2020 roku, ukazał się album „Song Machine, Season One: Strange Timez” projektu Gorillaz.

Zespół stworzony przez Damona Albarna i rysownika Jamiego Hewletta od początku podważał tradycyjne wyobrażenia o grupie muzycznej. Jego wirtualni członkowie istnieli w animowanym świecie, ale nagrania powstawały przy współpracy z rzeczywistymi artystami.

Na albumie pojawili się wykonawcy reprezentujący różne pokolenia i gatunki. Wśród nich znaleźli się Robert Smith z The Cure, Elton John, Beck oraz malijska wokalistka Fatoumata Diawara.

Muzyka swobodnie łączyła elektronikę, hip-hop, rock alternatywny i pop.

„Strange Timez” pokazał, że współczesna twórczość może być spotkaniem pozornie odległych światów. Albarn nie próbował podporządkować wszystkich gości jednemu stylowi. Zamiast tego stworzył przestrzeń, w której różnorodność stawała się główną zaletą.

To szczególnie ciekawe, gdy zestawimy tę płytę z wydanym tego samego dnia albumem Springsteena. Jeden artysta wracał do muzycznej wspólnoty przyjaciół z dawnych lat. Drugi zapraszał do współpracy twórców z niemal całego świata. Obaj na swój sposób opowiadali o potrzebie więzi

Tego dnia w sporcie

33 lata temu (1993). Jeden zamach kijem i Toronto zdobywa mistrzostwo

23 października 1993 roku Toronto Blue Jays pokonali Philadelphia Phillies 8:6 w szóstym meczu World Series, zdobywając mistrzostwo amerykańskiej ligi baseballowej MLB.

Spotkanie przeszło do historii za sprawą Joe Cartera, który w końcowej fazie meczu zdobył decydującego home runa.

Takie zakończenia należą do największych sportowych rzadkości. Carter nie tylko odwrócił losy spotkania, ale jednym uderzeniem zapewnił drużynie tytuł mistrzowski.

Dla Toronto był to drugi triumf z rzędu. Dla historii baseballu – jeden z najbardziej pamiętnych momentów.

Choć baseball pozostaje w Polsce dyscypliną niszową, jego największe chwile pokazują coś uniwersalnego: czasem wieloletnia praca całego zespołu rozstrzyga się w ciągu kilku sekund

15 lat temu (2011). Nowa Zelandia mistrzem świata w rugby. Finał rozstrzygnięty jednym punktem

23 października 2011 roku reprezentacja Nowej Zelandii pokonała Francję 8:7 w finale Pucharu Świata w rugby.

Mecz odbył się na stadionie Eden Park w Auckland. Nowozelandczycy, znani jako All Blacks, byli gospodarzami turnieju i znajdowali się pod ogromną presją.

Choć uchodzili za jedną z największych potęg światowego rugby, od 1987 roku nie potrafili ponownie zdobyć mistrzowskiego tytułu.

Finał z Francją był niezwykle wyrównany. Obie drużyny walczyły o każdy metr boiska, a wynik pozostawał niepewny do końcowych minut.

Zwycięstwo 8:7 zakończyło wieloletnie oczekiwanie nowozelandzkich kibiców i stało się jednym z najbardziej emocjonujących finałów w dziejach tej dyscypliny.

15 lat temu (2011). Marco Simoncelli ginie podczas wyścigu MotoGP

Ten sam dzień przyniósł światu sportu tragedię.

23 października 2011 roku włoski motocyklista Marco Simoncelli zginął podczas Grand Prix Malezji na torze Sepang. Miał zaledwie 24 lata.

Simoncelli należał do najbardziej utalentowanych i charakterystycznych zawodników młodego pokolenia. W 2008 roku zdobył mistrzostwo świata w klasie 250 cm³.

W trakcie wyścigu MotoGP doszło do dramatycznego wypadku, którego skutki okazały się śmiertelne.

Śmierć włoskiego zawodnika wstrząsnęła całym środowiskiem wyścigów motocyklowych.

Simoncelli zapisał się w pamięci kibiców nie tylko jako znakomity sportowiec, ale także jako człowiek pełen energii i pasji.

15. rocznica jego śmierci przypomina o granicach ryzyka w sporcie motorowym oraz o ogromnym znaczeniu nieustannego doskonalenia standardów bezpieczeństwa.

Sport dziś. Mistrzostwa Polski w Arenie Lodowej w Tomaszowie Mazowieckim

Piątek, 23 października 2026 roku, to drugi dzień Mistrzostw Polski na Dystansach w łyżwiarstwie szybkim, rozgrywanych w tomaszowskiej Arenie Lodowej.

Zawody rozpoczęły się w czwartek i potrwają do niedzieli, 25 października. Na starcie pojawiają się czołowi polscy panczeniści, walczący o tytuły mistrzów kraju.

Piątkowa rywalizacja ma rozpocząć się o godzinie 16.00.

W programie zaplanowano biegi na 1000 metrów kobiet i mężczyzn, a także biegi masowe kobiet i mężczyzn.

To kolejna impreza potwierdzająca znaczenie Tomaszowa Mazowieckiego jako jednego z najważniejszych ośrodków polskiego łyżwiarstwa szybkiego.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

84 lata temu (1942). Getto zostaje otoczone. Ostatnie dni przed zagładą żydowskiego Tomaszowa

23 października 1942 roku rozegrały się wydarzenia, które zapowiadały jeden z najtragiczniejszych rozdziałów historii Tomaszowa Mazowieckiego.

Według świadectw przywołanych przez projekt historyczny „Pasaże pamięci”, tego dnia na ulicach tomaszowskiego getta prowadzono prace związane z instalacją elektryczną. Jednocześnie teren getta został otoczony przez uzbrojone formacje policyjne działające w warunkach niemieckiej okupacji.

Relacje wymieniają policjantów niemieckich, ukraińskich, łotewskich i polskich. Cała operacja odbywała się w ramach systemu prześladowań stworzonego i kierowanego przez nazistowskie Niemcy.

Nie należy jednak utożsamiać 23 października 1942 roku z datą rozpoczęcia masowych deportacji. Zachowane opracowania dotyczące dziejów getta wskazują, że główna akcja likwidacyjna nastąpiła później, na przełomie października i listopada.

To ważne rozróżnienie. Dziennikarska pamięć o ofiarach wymaga precyzji. Nie wolno przyspieszać wydarzeń tylko po to, aby uzyskać bardziej dramatyczną rocznicę. Pasaże Pamięci

Miasto, którego wielokulturowy świat został zniszczony

Przed wojną Tomaszów Mazowiecki był miastem o niezwykle bogatej strukturze społecznej i narodowościowej.

Wśród jego mieszkańców znaczącą grupę stanowili Żydzi. W przededniu II wojny światowej było to około 25,4 proc. ludności miasta.

Żydowscy przedsiębiorcy, rzemieślnicy, lekarze i kupcy współtworzyli gospodarcze i społeczne życie Tomaszowa.

W historii lokalnego przemysłu zapisały się między innymi rodziny Landsbergów, Bornsteinów i Steinmanów, związane z rozwojem produkcji włókienniczej.

W mieście działały żydowskie sklepy, drukarnie, warsztaty i organizacje społeczne. Życie toczyło się na ulicach, które również dzisiaj są częścią Tomaszowa, chociaż ślady dawnej wielokulturowości nie zawsze pozostają czytelne.

Niemiecka okupacja rozpoczęła systematyczne niszczenie tego świata.

Od zamknięcia getta do deportacji do Treblinki

Niemcy utworzyli tomaszowskie getto w grudniu 1940 roku. Początkowo obejmowało kilka części miasta, a następnie zostało zamknięte i poddane jeszcze surowszej kontroli.

Warunki życia jego mieszkańców były dramatyczne. Przeludnienie, niedożywienie, brak odpowiednich warunków sanitarnych i epidemie chorób powodowały wysoką śmiertelność.

W getcie funkcjonował szpital, którego personel próbował pomagać chorym i rannym, mimo niezwykle trudnych warunków.

Zachowane świadectwa opisują również brutalność niemieckiego aparatu okupacyjnego, prześladowania i zabójstwa dokonywane na ludności żydowskiej.

Jesienią 1942 roku sytuacja stawała się coraz bardziej niebezpieczna. Do Tomaszowa docierały wiadomości o deportacjach mieszkańców innych gett do niemieckich ośrodków zagłady.

Wielu ludzi nie potrafiło jeszcze uwierzyć, że okupanci realizują plan systematycznego mordowania całych społeczności.

Na przełomie października i listopada 1942 roku rozpoczęły się masowe deportacje tomaszowskich Żydów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince.

Większość deportowanych została zamordowana.

Niewielką grupę pozostawiono przy życiu do dalszej pracy, jednak również ona pozostawała pod stałą groźbą śmierci i kolejnych deportacji. 

23 października 1942 roku. Data, która każe spojrzeć na własne miasto inaczej

W historycznych kalendariach łatwo odnaleźć informacje o wielkich bitwach, traktatach pokojowych i decyzjach polityków. Znacznie trudniej odtworzyć losy zwyczajnych ludzi, dla których historia oznaczała utratę domu, rozłąkę z rodziną i nieustanny strach.

23 października 1942 roku w Tomaszowie Mazowieckim nie podpisano traktatu, nie ogłoszono wielkiego przemówienia i nie odbyła się bitwa, której nazwa trafiła do podręczników.

Zachowane relacje wskazują jednak, że właśnie tego dnia okupacyjny aparat przemocy jeszcze mocniej zaciskał się wokół mieszkańców getta.

Wkrótce tysiące ludzi zostało wywiezionych na śmierć.

Nie byli anonimową liczbą. Byli mieszkańcami Tomaszowa. Przedsiębiorcami, lekarzami, nauczycielami, robotnikami, rodzicami i dziećmi.

Ich historia jest częścią historii naszego miasta.

Dlatego 84. rocznica wydarzeń z 23 października 1942 roku zasługuje na szczególną pamięć. Nie tylko jako fragment dziejów Holocaustu, lecz także jako tragedia, która bezpowrotnie zmieniła społeczny i kulturowy charakter Tomaszowa Mazowieckiego.

Historia i współczesność. Dzisiaj Tomaszów znów opowiada o odwadze

Dzisiejszy dzień przynosi również wydarzenie kulturalne, które w inny sposób podejmuje temat ludzkiej odwagi i niezależności.

23 października 2026 roku o godzinie 17.30 w Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim odbędzie się spotkanie z pisarką Małgorzatą Król.

Autorka zaprezentuje książkę „Polki wyzwolone. Historie odwagi i niezależności”. Wstęp na spotkanie jest bezpłatny.

Choć współczesne wydarzenie literackie i dramatyczne losy miasta z czasów okupacji dotyczą zupełnie różnych doświadczeń, przypominają o znaczeniu opowieści biograficznych.

W obu przypadkach chodzi o dostrzeganie ludzi ukrytych za wielkimi procesami historycznymi. O wydobywanie z przeszłości konkretnych twarzy, nazwisk i historii

Dzisiaj mamy czwartek, 22 października 2026 roku. To 295. dzień roku, a do sylwestra pozostało 70 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o godzinie 7.16, a zachodzi o 17.32. Dzień trwa zatem 10 godzin i 16 minut. Jesienne popołudnia kurczą się z każdym dniem, a już w najbliższą niedzielę, 25 października, nastąpi zmiana czasu z letniego na zimowy.

Imieniny obchodzą dzisiaj między innymi Filip, Kordula, Halina, Przybysław i Kordian

22 października przypada Międzynarodowy Dzień Świadomości Jąkania. Jego celem jest zwrócenie uwagi na problemy osób zmagających się z zaburzeniami płynności mowy. Organizacje społeczne podkreślają, że jąkanie nie powinno być powodem wykluczenia, wyśmiewania ani ograniczania szans edukacyjnych czy zawodowych. Szczególnie ważna jest cierpliwość rozmówców oraz powstrzymywanie się od kończenia zdań za osobę, która mówi z trudnością

Dla katolików 22 października jest także dniem liturgicznego wspomnienia św. Jana Pawła II. Datę wybrano nieprzypadkowo: właśnie tego dnia w 1978 roku odbyła się uroczysta inauguracja jego pontyfikatu

Kalendarium historyczne

229 lat temu (1797). Człowiek wyskakuje z balonu. Narodziny nowoczesnego spadochroniarstwa

22 października 1797 roku francuski wynalazca André-Jacques Garnerin wykonał nad Paryżem jeden z najważniejszych skoków w historii spadochroniarstwa. Wzniósł się balonem nad okolice parku Monceau, po czym odłączył od niego kosz wyposażony w spadochron. Konstrukcja nie przypominała dzisiejszego sprzętu. Nie miała nowoczesnych linek sterujących ani rozwiązań pozwalających precyzyjnie kontrolować opadanie.

Podczas lotu spadochron gwałtownie się kołysał, a obserwatorzy z niepokojem śledzili jego drogę ku ziemi. Garnerin wylądował jednak żywy. Udowodnił tym samym, że człowiek może bezpiecznie opuścić statek powietrzny na znacznej wysokości, wykorzystując odpowiednio skonstruowaną czaszę.

Skok Garnerina stał się jednym z fundamentów rozwoju technik ratowniczych w lotnictwie. Późniejsze dziesięciolecia przyniosły udoskonalenie spadochronów, które miały ratować pilotów, a następnie stały się wyposażeniem wojsk powietrznodesantowych i podstawą nowej dyscypliny sportowej.

142 lata temu (1884). Greenwich staje się punktem odniesienia dla świata

W drugiej połowie XIX wieku świat stawał się coraz mniejszy. Rozbudowa kolei, telegrafu i międzynarodowego handlu sprawiała, że różnice w określaniu czasu i długości geograficznej zaczynały przysparzać coraz większych problemów. Poszczególne państwa posługiwały się własnymi południkami odniesienia, co utrudniało sporządzanie map, nawigację i współpracę naukową.

22 października 1884 roku podczas Międzynarodowej Konferencji Południkowej w Waszyngtonie przyjęto rezolucje dotyczące wspólnego południka zerowego. Delegaci wskazali południk przechodzący przez obserwatorium astronomiczne w Greenwich pod Londynem. Głosowanie nad tym wyborem odbyło się wcześniej, 13 października, natomiast formalny zbiór przyjętych rozstrzygnięć datowany jest na 22 października.

Decyzja miała znaczenie wykraczające poza astronomię. Ułatwiła światową standaryzację pomiarów geograficznych i systemów czasu. Nie oznaczała jednak, że tego dnia ustanowiono wszystkie współczesne strefy czasowe — proces ich przyjmowania przebiegał stopniowo. 

131 lat temu (1895). Pociąg przebija ścianę paryskiego dworca

22 października 1895 roku na paryskim dworcu Montparnasse doszło do katastrofy kolejowej, której fotografia stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów w historii transportu.

Pociąg pasażerski wjeżdżający na stację nie zatrzymał się w przewidzianym miejscu. Lokomotywa przebiła barierę kończącą tor, przejechała przez część budynku dworcowego i runęła na plac znajdujący się kilka metrów niżej. Przednia część maszyny zawisła niemal pionowo, tworząc scenę, która wyglądała jak wymyślona na potrzeby filmu katastroficznego.

W wypadku zginęła kobieta znajdująca się poza budynkiem dworca, a kilka osób odniosło obrażenia. Fotografia lokomotywy wystającej z fasady szybko obiegła świat.

Katastrofa na dworcu Montparnasse przypomniała o zagrożeniach towarzyszących rozwojowi kolei. Była także jednym z pierwszych przykładów wydarzenia, którego dokumentacja fotograficzna zapewniła mu niezwykłą obecność w zbiorowej pamięci.

100 lat temu (1926). Hemingway publikuje „Słońce też wschodzi”. Literacki głos straconego pokolenia

22 października 1926 roku wydawnictwo Scribner opublikowało powieść Ernesta Hemingwaya „The Sun Also Rises”, znaną w Polsce jako „Słońce też wschodzi”. Dzisiaj mija dokładnie sto lat od tego wydarzenia.

Europa wciąż próbowała odzyskać równowagę po I wojnie światowej. Miliony ludzi przeżyły doświadczenia, których nie sposób było pogodzić z wcześniejszą wiarą w postęp, cywilizację i stabilność świata. Hemingway opowiedział o młodych Amerykanach i Europejczykach, którzy podróżują między Paryżem a Hiszpanią, piją, zakochują się, kłócą i bezskutecznie próbują nadać sens własnemu życiu.

Wśród bohaterów jest Jake Barnes, dziennikarz noszący fizyczne i psychiczne ślady wojny. Jego relacja z Brett Ashley staje się opowieścią o pragnieniu bliskości, którego nie da się spełnić.

Największa siła książki nie tkwiła w spektakularnej fabule. Hemingway pisał oszczędnie, pozostawiając czytelnikowi przestrzeń na odkrywanie uczuć niewypowiedzianych przez bohaterów. Z pozoru chłodne dialogi skrywały rozczarowanie, samotność i doświadczenie utraty.

„Słońce też wschodzi” stało się jednym z najważniejszych portretów tzw. straconego pokolenia. Wywarło ogromny wpływ na literaturę XX wieku i pomogło ugruntować charakterystyczny styl Hemingwaya.

Stulecie publikacji jest obchodzone w 2026 roku również przez rodzinę pisarza. Na 22 października zapowiedziano w Nowym Jorku specjalne wydarzenie literackie z udziałem aktorów i pisarzy. To kolejny dowód, że opowieść o ludziach próbujących odnaleźć się po katastrofie wciąż przemawia do nowych pokoleń.

88 lat temu (1938). Pierwsza kserokopia. Wynalazek, który zmienił pracę biur, szkół i urzędów

22 października 1938 roku amerykański wynalazca Chester Carlson i jego współpracownik Otto Kornei przeprowadzili udany eksperyment z kopiowaniem obrazu metodą elektrofotograficzną.

Na otrzymanej kopii widniał napis odnoszący się do miejsca i daty doświadczenia: „10-22-38 ASTORIA”. Dzisiejszemu użytkownikowi kserokopiarki może wydawać się to drobiazgiem. W rzeczywistości był to początek rewolucji, która zmieniła obieg dokumentów na całym świecie.

Wcześniejsze metody powielania materiałów były często kosztowne, skomplikowane albo wymagały specjalnego przygotowania. Carlson opracował proces umożliwiający tworzenie kopii dzięki zjawiskom elektrostatycznym.

Droga do komercyjnego sukcesu okazała się jednak długa. Dopiero rozwój przedsiębiorstwa Xerox i wprowadzenie odpowiednich urządzeń pozwoliły wykorzystać technologię na masową skalę.

Kserografia zmieniła administrację, edukację, działalność przedsiębiorstw i codzienne życie. Paradoksalnie wynalazek służący kopiowaniu informacji przyczynił się również do łatwiejszego rozpowszechniania nowych idei, literatury i niezależnych wydawnictw.

70 lat temu (1956). Węgrzy stawiają żądania. Dzień później wybuchnie rewolucja

22 października 1956 roku węgierscy studenci sformułowali szesnaście postulatów politycznych i społecznych, które stały się jednym z najważniejszych dokumentów poprzedzających powstanie węgierskie.

Domagali się między innymi wycofania wojsk radzieckich, wolności słowa, zmian w kierownictwie państwa, reform gospodarczych i odpowiedzialności za wcześniejsze represje. Ważne miejsce zajmowały również postulaty solidarności z Polakami, którzy właśnie przeżywali polityczny przełom związany z objęciem władzy przez Władysława Gomułkę.

Dzień później, 23 października, w Budapeszcie rozpoczęły się masowe demonstracje. Początkowo pokojowy protest przerodził się w zbrojne powstanie przeciwko komunistycznej dyktaturze i radzieckiej dominacji.

Przez krótki czas wydawało się, że Węgry mogą odzyskać polityczną niezależność. W listopadzie Związek Radziecki przeprowadził jednak interwencję wojskową, brutalnie tłumiąc rewolucję.

Węgierski Październik 1956 roku ma również szczególne miejsce w polskiej historii. Społeczeństwo polskie organizowało zbiórki krwi, leków i pomocy dla walczących Węgrów. Wspomnienie tamtej solidarności pozostaje jednym z ważnych symboli przyjaźni obu narodów. 

64 lata temu (1962). Kennedy przemawia do narodu. Świat dowiaduje się o rakietach na Kubie

Wieczorem 22 października 1962 roku prezydent Stanów Zjednoczonych John F. Kennedy wystąpił w telewizji, informując Amerykanów i świat o wykryciu radzieckich instalacji rakietowych na Kubie.

Od kilku dni amerykańska administracja dysponowała zdjęciami wykonanymi przez samoloty rozpoznawcze. Dowodziły one, że Związek Radziecki rozmieszcza na wyspie rakiety mogące przenosić głowice nuklearne. Odległość między Kubą a wybrzeżem Stanów Zjednoczonych sprawiała, że zagrożenie nabierało szczególnego znaczenia.

Kennedy ogłosił morską kwarantannę Kuby, czyli działania mające uniemożliwić dostarczanie kolejnego ofensywnego uzbrojenia. Zażądał również usunięcia istniejących instalacji.

Rozpoczęła się publiczna faza kryzysu kubańskiego. Przez następne dni Waszyngton i Moskwa prowadziły niezwykle niebezpieczną rozgrywkę. Wystarczył jeden błędnie odczytany rozkaz, przypadkowy incydent lub niewłaściwa reakcja dowódcy wojskowego, aby konflikt przerodził się w wojnę nuklearną.

Ostatecznie osiągnięto porozumienie. Sowieci wycofali rakiety z Kuby, a Stany Zjednoczone zobowiązały się między innymi do nieprzeprowadzania inwazji na wyspę. Częścią szerszego kompromisu było również późniejsze wycofanie amerykańskich rakiet Jupiter z Turcji.

22 października 1962 roku pozostaje jedną z najważniejszych dat zimnej wojny. Przypomina, że najbardziej katastrofalny konflikt w dziejach mógł rozpocząć się nie od planu podboju świata, lecz od spirali wzajemnego strachu.

58 lat temu (1968). Apollo 7 wraca na Ziemię. Amerykanie odzyskują pewność przed lotem na Księżyc

22 października 1968 roku zakończyła się misja Apollo 7, pierwszy załogowy lot programu Apollo po tragedii Apollo 1, w której podczas przygotowań do startu zginęło trzech astronautów.

Na pokładzie Apollo 7 znaleźli się Walter Schirra, Donn Eisele i Walter Cunningham. Przez jedenaście dni testowali na orbicie okołoziemskiej statek, jego systemy i procedury niezbędne do dalszych lotów.

Misja miała ogromne znaczenie psychologiczne. Po śmierci załogi Apollo 1 pojawiły się poważne pytania dotyczące bezpieczeństwa całego programu. Udany lot Apollo 7 pokazał, że NASA wyciągnęła wnioski z wcześniejszej tragedii.

Kilka miesięcy później Apollo 8 okrążył Księżyc, a w lipcu 1969 roku astronauci Apollo 11 stanęli na jego powierzchni.

Historia Apollo 7 przypomina, że wielkie osiągnięcia naukowe rzadko są dziełem jednego spektakularnego wydarzenia. Zwykle poprzedzają je lata prób, błędów i niezwykle wymagających doświadczeń.

53 lata temu (1973). ONZ próbuje zakończyć wojnę Jom Kipur

22 października 1973 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 338, wzywającą do przerwania ognia w wojnie między Izraelem a koalicją państw arabskich.

Konflikt rozpoczął się 6 października, gdy Egipt i Syria zaatakowały pozycje izraelskie. Walki były próbą zmiany sytuacji terytorialnej powstałej po wojnie sześciodniowej z 1967 roku.

Rezolucja wzywała do wstrzymania działań wojennych i rozpoczęcia rozmów pokojowych na podstawie wcześniejszych ustaleń Rady Bezpieczeństwa. Nie zakończyła jednak natychmiast walk. Kolejne naruszenia zawieszenia broni oraz zaangażowanie światowych mocarstw pokazały, jak trudne było wypracowanie trwałego porozumienia.

Rezolucja 338 stała się jednym z podstawowych dokumentów późniejszego procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie. W kolejnych latach Egipt i Izrael podpisały porozumienia z Camp David, a następnie traktat pokojowy z 1979 roku.

51 lat temu (1975). Pierwsze zdjęcia z powierzchni Wenus. Kosmos przestaje być wyłącznie wyobrażeniem

22 października 1975 roku radziecka sonda Wenera 9 wylądowała na powierzchni Wenus i przesłała pierwsze fotografie wykonane z powierzchni innej planety.

Było to osiągnięcie niezwykłe. Wenus, często nazywana siostrzaną planetą Ziemi ze względu na podobne rozmiary, okazała się światem skrajnie nieprzyjaznym. Na jej powierzchni panują temperatury przekraczające 450 stopni Celsjusza, a ciśnienie atmosferyczne jest około dziewięćdziesiąt razy większe niż na Ziemi.

Lądownik musiał przetrwać warunki, które zniszczyłyby większość zwykłych urządzeń elektronicznych. Działał na powierzchni przez około 53 minuty. W tym czasie przesłał obraz skalistego krajobrazu, ukazujący fragment powierzchni planety.

Fotografie były czarno-białe i dalekie od doskonałości, ale miały wartość historyczną. Po raz pierwszy ludzkość mogła zobaczyć bezpośrednio fragment krajobrazu innego świata.

Misja Wenera 9 była jednym z największych sukcesów radzieckiego programu badań planetarnych. Pokazała zarazem, że nawet niezwykle trudne środowisko można poznawać za pomocą odpowiednio zaprojektowanych sond automatycznych.

48 lat temu (1978). „Nie lękajcie się!”. Jan Paweł II rozpoczyna pontyfikat

22 października 1978 roku na placu Świętego Piotra w Watykanie odbyła się uroczysta inauguracja pontyfikatu Jana Pawła II. Sześć dni wcześniej, 16 października, kardynał Karol Wojtyła został wybrany papieżem. Teraz stanął przed zgromadzonymi wiernymi i wygłosił homilię, która na trwałe weszła do historii Kościoła oraz świata.

Jej najbardziej rozpoznawalne słowa brzmiały: „Nie lękajcie się!”.

Nowy papież wzywał do otwarcia życia człowieka i społeczeństw na Chrystusa. W Polsce, pozostającej pod władzą komunistyczną, jego wystąpienie zostało odebrane również jako znak nadziei.

Wybór papieża z kraju znajdującego się w radzieckiej strefie wpływów był wydarzeniem bez precedensu w powojennej Europie. Jan Paweł II wniósł do Watykanu doświadczenie życia pod dwoma systemami totalitarnymi: nazistowskim i komunistycznym.

Jego pierwsza pielgrzymka do Polski w czerwcu 1979 roku stała się jednym z najważniejszych wydarzeń społecznych okresu PRL. Masowe spotkania z papieżem pokazały skalę wspólnoty i niezależnej aktywności społeczeństwa. Rok później narodziła się „Solidarność”.

Pontyfikat Jana Pawła II trwał ponad 26 lat. Obejmował nie tylko wielkie wydarzenia polityczne, ale również pielgrzymki, dialog międzyreligijny, rozwój nauczania społecznego Kościoła i liczne debaty dotyczące roli religii we współczesnym świecie.

22 października jest dzisiaj liturgicznym wspomnieniem papieża Polaka. W 2026 roku w Watykanie zaplanowano Mszę świętą przy jego grobie pod przewodnictwem kardynała Pietra Parolina, sekretarza stanu Stolicy Apostolskiej.

18 lat temu (2008). Indie rozpoczynają własną wyprawę na Księżyc

22 października 2008 roku Indie wystrzeliły sondę Chandrayaan-1, rozpoczynając pierwszą w historii tego kraju misję księżycową.

Dla Indyjskiej Organizacji Badań Kosmicznych był to przełom. Państwo, które przez dekady zmagało się z ogromnymi problemami społecznymi i gospodarczymi, udowodniło, że może rozwijać zaawansowany program kosmiczny.

Sonda badała powierzchnię Księżyca, wykonując pomiary i obserwacje za pomocą instrumentów naukowych. Szczególne znaczenie miały dane wskazujące na obecność cząsteczek wody w materiale powierzchniowym.

Chandrayaan-1 przyczynił się do zmiany wyobrażeń o naszym naturalnym satelicie. Księżyc, uważany niegdyś za niemal całkowicie suchy świat, okazał się znacznie bardziej złożony.

Misja otworzyła drogę kolejnym indyjskim przedsięwzięciom. Stała się też symbolem zmieniającego się układu sił w badaniach kosmicznych, w których coraz większą rolę zaczęły odgrywać państwa spoza tradycyjnego wyścigu amerykańsko-radzieckiego.

6 lat temu (2020). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Polska wychodzi na ulice

22 października 2020 roku Trybunał Konstytucyjny ogłosił wyrok w sprawie K 1/20, dotyczącej przepisów ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.

Trybunał uznał za niezgodny z Konstytucją przepis pozwalający na przerwanie ciąży w przypadku stwierdzenia ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.

Rozstrzygnięcie wywołało falę protestów w całej Polsce. Na ulicach pojawiły się dziesiątki tysięcy osób, a w kolejnych dniach demonstracje obejmowały również mniejsze miasta. Protestujący domagali się ochrony praw kobiet i możliwości podejmowania decyzji dotyczących ciąży. Zwolennicy wyroku wskazywali natomiast na konstytucyjną ochronę życia człowieka przed narodzeniem.

Wyrok z 22 października 2020 roku był jednym z najważniejszych i najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń społeczno-prawnych ostatnich lat.

Istotne jest rozróżnienie dwóch dat. Orzeczenie zostało ogłoszone 22 października 2020 roku, ale w Dzienniku Ustaw opublikowano je dopiero 27 stycznia 2021 roku. To właśnie publikacja była momentem wywołującym jego skutki w systemie prawnym.

Debata dotycząca granic ochrony życia, praw kobiet, standardów opieki medycznej i roli sądownictwa konstytucyjnego trwała także w następnych latach. Stała się jednym z najważniejszych punktów sporu o kierunek zmian społecznych i ustrojowych w Polsce.

Urodzili się tego dnia

Franz Liszt (1811–1886). Człowiek, który uczynił pianistę gwiazdą

22 października 1811 roku urodził się Franz Liszt, węgierski kompozytor i jeden z największych pianistów w historii muzyki. Jego koncerty wywoływały emocje porównywalne z reakcjami publiczności na współczesne gwiazdy rocka. Liszt był nie tylko fenomenalnym wirtuozem, lecz także twórcą, który rozwijał nowe formy muzyczne i techniki pianistyczne. Do jego najbardziej znanych dzieł należą „Rapsodie węgierskie”, „Lata pielgrzymstwa” i monumentalna Sonata fortepianowa h-moll.

Doris Lessing (1919–2013). Literatura, która nie zgadzała się na wygodne odpowiedzi

22 października 1919 roku urodziła się Doris Lessing, brytyjska pisarka, laureatka Literackiej Nagrody Nobla z 2007 roku. Jej najbardziej znana powieść, „Złoty notes”, podejmowała temat tożsamości, politycznych rozczarowań oraz społecznej pozycji kobiet. Lessing odważnie przekraczała granice gatunków literackich, pisząc zarówno powieści realistyczne, jak i utwory z pogranicza fantastyki. Jej twórczość pozostaje ważnym głosem w debacie o wolności jednostki.

Catherine Deneuve (1943). Jedna z największych gwiazd europejskiego kina

22 października 1943 roku urodziła się Catherine Deneuve, francuska aktorka, której kariera obejmuje ponad sześć dekad. Międzynarodową sławę przyniosły jej między innymi „Parasolki z Cherbourga” Jacques'a Demy'ego i „Piękność dnia” Luisa Buñuela. Deneuve stała się symbolem francuskiego kina, łącząc ekranową elegancję z umiejętnością kreowania skomplikowanych psychologicznie postaci. Współpracowała z najważniejszymi europejskimi reżyserami, pozostając jedną z najbardziej rozpoznawalnych aktorek swojego pokolenia.

Jeff Goldblum (1952). Naukowiec z „Parku Jurajskiego” i mistrz filmowej ekscentryczności

22 października 1952 roku urodził się Jeff Goldblum, amerykański aktor znany między innymi z filmów „Mucha” Davida Cronenberga oraz „Park Jurajski” Stevena Spielberga. Jego charakterystyczny sposób mówienia, poczucie humoru i ekranowa charyzma sprawiły, że stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci współczesnego Hollywood. Goldblum jest również pianistą jazzowym, co pozwala mu łączyć dwie wielkie pasje: kino i muzykę.

Odeszli tego dnia

Paul Cézanne (1839–1906). Malarz, który otworzył drzwi do kubizmu

22 października 1906 roku zmarł Paul Cézanne, francuski malarz uznawany za jednego z najważniejszych prekursorów sztuki nowoczesnej. Jego obrazy, zwłaszcza pejzaże i martwe natury, były próbą nowego spojrzenia na formę, przestrzeń i kolor. Cézanne stopniowo odchodził od tradycyjnego realizmu, rozbijając przedstawiane przedmioty na uproszczone bryły i płaszczyzny. Jego eksperymenty stały się inspiracją dla Pabla Picassa i Georges'a Braque'a, twórców kubizmu.

August Hlond (1881–1948). Prymas Polski w czasach dwóch dramatycznych epok

22 października 1948 roku zmarł kardynał August Hlond, prymas Polski, którego działalność przypadła na okres II Rzeczypospolitej, II wojny światowej i pierwszych lat powojennej dominacji komunistycznej.

Hlond był jedną z najważniejszych postaci polskiego Kościoła katolickiego w pierwszej połowie XX wieku. Po wojnie uczestniczył w odbudowie struktur kościelnych na ziemiach zachodnich i północnych.

Jego śmierć nastąpiła w szczególnie trudnym momencie. Władze komunistyczne coraz silniej dążyły do ograniczenia wpływów Kościoła w społeczeństwie.

Następcą Hlonda został Stefan Wyszyński, który w kolejnych dziesięcioleciach odegrał kluczową rolę w relacjach między Kościołem a państwem komunistycznym.

Badacze zwracają uwagę, że nagła śmierć prymasa stała się źródłem różnych spekulacji, ale nie daje to podstaw do przedstawiania niepotwierdzonych hipotez jako faktów.

Tego dnia w muzyce

215 lat temu (1811). Rodzi się Franz Liszt. Pierwszy wielki idol muzyczny?

Dziś publiczność potrafi godzinami czekać na występ ulubionego artysty, walczyć o bilety i przemierzać setki kilometrów, by uczestniczyć w koncercie. Wydaje nam się, że to zjawisko narodziło się wraz z rock and rollem, Beatlesami czy późniejszymi gwiazdami popu.

Tymczasem już w XIX wieku podobne emocje wywoływał Franz Liszt.

Jego publiczne występy doprowadzały słuchaczy do niezwykłej ekscytacji. Wielbiciele interesowali się nie tylko jego muzyką, lecz także wyglądem, zachowaniem i życiem osobistym. Popularność kompozytora była tak wielka, że zaczęto mówić o „lisztomanii”.

Nie był jednak wyłącznie fenomenem scenicznym. Liszt należał do najważniejszych reformatorów techniki pianistycznej, rozwijał poemat symfoniczny i przyczynił się do popularyzacji muzyki innych kompozytorów.

Jego działalność przypomina, że historia muzyki popularnej i kult gwiazd mają korzenie znacznie starsze niż przemysł fonograficzny. Zanim pojawiły się listy przebojów i transmisje koncertów, istnieli już artyści zdolni elektryzować publiczność na niespotykaną wcześniej skalę.

14 lat temu (2012). Taylor Swift wydaje „Red”. Country zaczyna ustępować miejsca popowi

22 października 2012 roku ukazał się album „Red” Taylor Swift, czwarta płyta studyjna amerykańskiej wokalistki.

Był to moment przełomowy w jej karierze. Swift zdobyła już popularność jako wykonawczyni muzyki country, ale coraz wyraźniej poszukiwała nowych brzmień. Na „Red” tradycyjna amerykańska stylistyka spotkała się z popem, rockiem i elektroniką.

Album przyniósł takie utwory jak „We Are Never Ever Getting Back Together”, „I Knew You Were Trouble”, „22” oraz rozbudowaną balladę „All Too Well”.

Szczególnie ostatnia kompozycja z czasem stała się jednym z najbardziej cenionych utworów w dorobku wokalistki. Swift pokazała w niej, że potrafi budować rozbudowane opowieści o emocjach i rozstaniu, unikając banalnych muzycznych rozwiązań.

„Red” był nie tylko kolejnym sukcesem komercyjnym. Stał się ważnym etapem przemiany artystki, która w kolejnych latach zdominowała światowe listy przebojów.

W 2021 roku ukazała się ponownie nagrana wersja albumu, „Red (Taylor's Version)”, będąca częścią szerszego przedsięwzięcia dotyczącego praw do wcześniejszych nagrań Swift.

Historia tej płyty pokazuje, że współczesny artysta może wpływać nie tylko na muzyczne trendy, ale również na debatę o własności intelektualnej i prawach twórców.

5 lat temu (2021). Duran Duran wydają „Future Past”. Powrót do przyszłości

22 października 2021 roku brytyjski zespół Duran Duran wydał album „Future Past”.

Grupa, która w latach osiemdziesiątych należała do największych gwiazd światowego popu, udowodniła, że nie zamierza ograniczać się do odgrywania dawnych przebojów.

W nagraniach uczestniczyli między innymi Giorgio Moroder, producent współtworzący historię muzyki disco i elektronicznej, oraz gitarzysta Graham Coxon, znany z zespołu Blur. Nad brzmieniem pracował również Erol Alkan.

Album łączył charakterystyczne dla Duran Duran syntezatory, taneczną rytmikę i melodyjność z nowocześniejszą produkcją. Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Invisible”, „Anniversary” i „More Joy!”.

„Future Past” było interesującym przykładem muzycznego dialogu z własną historią. Zespół nie próbował udawać, że minione czterdzieści lat nie miało miejsca. Przeciwnie – wykorzystał doświadczenia wcześniejszych dekad, nadając im współczesny charakter.

To właśnie zdolność do łączenia rozpoznawalnego stylu z nowymi pomysłami sprawia, że niektóre grupy pozostają aktywne przez całe pokolenia.

5 lat temu (2021). Elton John nagrywa podczas lockdownu. „The Lockdown Sessions”

22 października 2021 roku ukazał się album „The Lockdown Sessions” Eltona Johna, projekt powstały w szczególnych warunkach pandemii COVID-19.

W czasie gdy tradycyjne koncertowanie zostało mocno ograniczone, brytyjski artysta rozpoczął serię muzycznych współprac z przedstawicielami różnych pokoleń i gatunków.

Na płycie pojawili się między innymi Dua Lipa, Stevie Wonder, Miley Cyrus, Eddie Vedder i inni wykonawcy.

Największy rozgłos zdobył utwór „Cold Heart”, nagrany z Duą Lipą i opracowany przez australijskie trio producenckie PNAU. Kompozycja wykorzystywała fragmenty wcześniejszych przebojów Eltona Johna, tworząc nową, taneczną całość.

Album pokazał, że muzyka potrafi przekraczać granice pokoleniowe. Elton John, którego kariera rozpoczęła się wiele dekad wcześniej, znalazł wspólny język z artystami dominującymi na współczesnych listach przebojów.

„The Lockdown Sessions” stało się również świadectwem epoki pandemii, kiedy izolacja społeczna paradoksalnie sprzyjała poszukiwaniu nowych form artystycznej współpracy.

Tego dnia w sporcie

51 lat temu (1975). Cincinnati Reds zdobywają mistrzostwo. Finał, który przeszedł do historii baseballu

22 października 1975 roku drużyna Cincinnati Reds pokonała Boston Red Sox 4:3 w siódmym, decydującym meczu World Series.

Cała seria finałowa należała do najbardziej emocjonujących w historii amerykańskiego baseballu. Dzień wcześniej, w szóstym spotkaniu, zawodnik Bostonu Carlton Fisk zdobył słynnego home runa, doprowadzając do siódmego meczu.

Ostatecznie triumfowali jednak Reds, rozpoczynając okres największych sukcesów drużyny znanej jako „Big Red Machine”.

Choć baseball nie należy do najpopularniejszych dyscyplin w Polsce, finał z 1975 roku pozostaje klasycznym przykładem sportowego widowiska, w którym o tytule decyduje ostatnie starcie i umiejętność poradzenia sobie z ogromną presją.

20 lat temu (2006). Fernando Alonso mistrzem świata Formuły 1. Kubica kończy wyścig na dziewiątym miejscu

22 października 2006 roku rozegrano Grand Prix Brazylii, ostatni wyścig sezonu Formuły 1.

Zwyciężył Brazylijczyk Felipe Massa z Ferrari, ale najważniejsze rozstrzygnięcie dotyczyło tytułu mistrza świata. Drugie miejsce zajął Fernando Alonso z Renault, który dzięki temu obronił mistrzowski tytuł.

Był to również symboliczny koniec pewnej epoki. Michael Schumacher rozgrywał wówczas ostatni wyścig przed pierwszym zakończeniem kariery. Niemiec zajął czwarte miejsce, a kilka lat później powrócił do Formuły 1 jako kierowca Mercedesa.

Polscy kibice śledzili natomiast występ Roberta Kubicy, który w barwach BMW Sauber ukończył wyścig na dziewiątej pozycji.

Wynik nie dawał punktów, ale sezon 2006 był początkiem pełnej przygód kariery Polaka w Formule 1. W kolejnych latach Kubica miał znaleźć się w gronie kierowców potrafiących rywalizować z najlepszymi.

14 lat temu (2012). Lance Armstrong traci siedem zwycięstw w Tour de France

22 października 2012 roku Międzynarodowa Unia Kolarska UCI zdecydowała o pozbawieniu Lance'a Armstronga siedmiu zwycięstw w Tour de France.

Przez lata amerykański kolarz przedstawiany był jako symbol niezwykłej determinacji. Pokonał chorobę nowotworową i wrócił do sportu, zdobywając największe trofea.

Późniejsze dochodzenie antydopingowe ujawniło jednak rozbudowany system niedozwolonego wspomagania, obejmujący nie tylko samego zawodnika, ale także osoby związane z jego zespołem.

Decyzja UCI była jednym z najważniejszych momentów w historii walki z dopingiem. Wstrząsnęła środowiskiem kolarskim i podważyła wiarygodność całej epoki sportowych sukcesów.

Armstrong został pozbawiony siedmiu tytułów Tour de France zdobytych w latach 1999–2005. Nie przyznano ich automatycznie zawodnikom zajmującym wcześniej kolejne miejsca.

Historia amerykańskiego kolarza pozostaje przestrogą przed sytuacją, w której pragnienie zwycięstwa prowadzi do zorganizowanego łamania zasad i niszczenia zaufania do sportu.

Sport dziś. Tomaszów Mazowiecki rozpoczyna walkę o mistrzostwo Polski

Dzisiaj, 22 października 2026 roku, w Arenie Lodowej w Tomaszowie Mazowieckim rozpoczynają się Mistrzostwa Polski na Dystansach w łyżwiarstwie szybkim.

Zawody potrwają do niedzieli, 25 października, a na tomaszowskim torze pojawią się czołowi polscy panczeniści.

Zgodnie z komunikatem Polskiego Związku Łyżwiarstwa Szybkiego czwartkowa rywalizacja rozpocznie się o godzinie 16.00. Wcześniej, między godziną 14.00 a 15.00, przewidziano rozjazd zawodników.

W programie pierwszego dnia znalazły się konkurencje na 500 metrów kobiet i mężczyzn, 3000 metrów kobiet oraz 5000 metrów mężczyzn.

Dla mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego będzie to okazja do oglądania krajowej czołówki panczenistów na obiekcie, który na stałe wpisał się w kalendarz najważniejszych polskich imprez łyżwiarskich.

Wstęp na trybuny jest bezpłatny.

Pełny program zawodów i informacje organizacyjne publikuje Polski Związek Łyżwiarstwa Szybkiego. Portal Miejski Tomaszów Mazowiecki

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

2 lata temu (2024). Jubileusz 160-lecia kościoła św. Antoniego. Historia jednej z najważniejszych świątyń Tomaszowa

22 października 2024 roku w Sanktuarium Świętego Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim odbyła się uroczysta Msza święta z okazji 160-lecia kościoła.

Uroczystościom przewodniczył biskup Krzysztof Nykiel, przybyły z Watykanu. W nabożeństwie uczestniczyli duchowni, przedstawiciele samorządu i mieszkańcy miasta.

Kościół św. Antoniego jest jednym z najważniejszych zabytków Tomaszowa Mazowieckiego. Jego dzieje sięgają okresu, gdy miasto dynamicznie rozwijało się jako ośrodek przemysłowy, przyciągając nowych mieszkańców i przedsiębiorców.

Parafię erygowano w 1826 roku, natomiast sam kościół wzniesiono w latach 1862–1864. W późniejszych dekadach świątynia została rozbudowana według projektu warszawskiego architekta Konstantego Wojciechowskiego.

Uroczysta konsekracja kościoła nastąpiła 28 maja 1899 roku.

Warto podkreślić, że rocznica przypadająca dokładnie 22 października dotyczy jubileuszowych obchodów z 2024 roku, a nie pierwotnej daty budowy lub konsekracji świątyni.

Kościół, który pamięta przemysłowy Tomaszów

Historia świątyni św. Antoniego jest nierozerwalnie związana z rozwojem Tomaszowa Mazowieckiego w XIX wieku.

Miasto przechodziło wówczas dynamiczne przemiany gospodarcze i społeczne. Powstawały zakłady włókiennicze, rosła liczba mieszkańców, rozwijały się handel, rzemiosło i infrastruktura.

Budowa nowych obiektów sakralnych była jednym z przejawów tych zmian. Wraz z rozwojem miasta rosły potrzeby społeczne i religijne jego mieszkańców.

Kościół św. Antoniego stał się z czasem nie tylko miejscem modlitwy, lecz także charakterystycznym elementem przestrzeni miejskiej. Jego architektura i historia tworzą fragment opowieści o Tomaszowie, którego dzisiejsi mieszkańcy nie zawsze są świadomi.

Wspominając jubileusz sprzed dwóch lat, warto spojrzeć na tę świątynię również jak na materialne świadectwo przeszłości miasta.

W tym roku przypada dodatkowo 200. rocznica erygowania parafii, ponieważ jej początki sięgają 1826 roku. Nie jest to jednak rocznica przypisana w źródłach do konkretnego dnia 22 października.

Od historycznej świątyni do nowoczesnej Areny Lodowej

Dwie zupełnie różne historie spotykają się dzisiaj w Tomaszowie Mazowieckim.

Z jednej strony mamy kościół św. Antoniego, pamiętający czasy, gdy miasto było jednym z dynamicznie rozwijających się ośrodków przemysłowych Królestwa Polskiego. Z drugiej – Arenę Lodową, nowoczesny obiekt sportowy, na którym właśnie rozpoczyna się walka o krajowe tytuły mistrzowskie.

Dzieli je ponad półtora wieku historii. Łączy natomiast to samo miasto i kolejne pokolenia jego mieszkańców.

Tomaszów zmieniał się przez dziesięciolecia. Dawne fabryki, kościoły, kamienice i ulice tworzą pamięć o przemysłowej przeszłości. Nowoczesna infrastruktura sportowa pokazuje z kolei, jaką rolę miasto chce odgrywać obecnie.

22 października 2026 roku jest dobrą okazją, aby zobaczyć oba te światy jednocześnie. Historię zapisaną w murach XIX-wiecznej świątyni i współczesność, w której polscy reprezentanci walczą o medale na tomaszowskim lodzie.

Historia rzadko układa się w jedną, spójną opowieść. 22 października przyniósł światu pierwsze fotografie z powierzchni Wenus, przełomowe wynalazki i książki, które zmieniły literaturę. Był też dniem politycznych decyzji, społecznych protestów i wielkich nadziei.

Sto lat temu Hemingway opowiadał o pokoleniu rozczarowanym światem po wojnie. W 1962 roku Kennedy ostrzegał przed zagrożeniem, które mogło ten świat zniszczyć. W 1978 roku Jan Paweł II wzywał ludzi do przezwyciężenia strachu.

A dzisiaj, kiedy słońce nad Tomaszowem Mazowieckim wzejdzie o 7.16, historia znów będzie dziać się na naszych oczach. Tym razem również na tafli lodowiska, gdzie młodzi sportowcy będą próbowali zapisać własny rozdział w dziejach polskiego sportu.

Bo historia nie jest wyłącznie wspomnieniem o tych, którzy odeszli. Jest także opowieścią o ludziach, którzy właśnie rozpoczynają swoją drogę

Na pytanie, czy polityka Donalda Trumpa służy Polsce, 66,5 proc. ankietowanych odpowiedziało negatywnie. W tej grupie 36,9 proc. wybrało odpowiedź „zdecydowanie nie”, a 29,6 proc. – „raczej nie”.

Po drugiej stronie znalazło się 19,4 proc. badanych. 15 proc. uważa, że polityka Trumpa „raczej” służy Polsce, natomiast 4,4 proc. jest o tym zdecydowanie przekonanych. Kolejne 14,1 proc. respondentów nie potrafiło udzielić jednoznacznej odpowiedzi.

„Rzeczpospolita” podsumowuje więc wynik jednoznacznie: większość badanych patrzy na działania obecnej administracji amerykańskiej z punktu widzenia polskich interesów krytycznie.

Jednocześnie sam sondaż nie odpowiada na pytanie, które konkretnie decyzje Donalda Trumpa przesądzają o tej ocenie. Respondenci nie byli pytani osobno o politykę wobec Rosji, Ukrainy, NATO, relacje handlowe czy energetykę. Nie należy więc z wyniku wyciągać dalej idących wniosków, niż pozwala na to treść pytania.

Rządzący najbardziej krytyczni. Opozycja podzielona

Jeszcze wyraźniej różnice widać po uwzględnieniu preferencji politycznych.

Wśród wyborców ugrupowań tworzących obóz rządzący negatywnie działania Trumpa ocenia ponad 87 proc. badanych. Wśród szeroko rozumianych wyborców opozycji krytycznych jest około połowy.

Tylko 4,5 proc. wyborców ugrupowań rządzących uważa politykę amerykańskiego prezydenta za korzystną dla Polski. Wśród zwolenników opozycji odsetek ten przekracza 36 proc.

Jednak nawet po prawej stronie sceny politycznej obraz nie jest jednolity. Według „Rzeczpospolitej” wśród elektoratów partii z wyborów parlamentarnych nie ma ugrupowania, którego większość wyborców jednoznacznie popierałaby politykę Trumpa.

Największa niespodzianka: wyborcy Mentzena

Jeszcze ciekawsze różnice ujawniają się, gdy badanych podzielić według tego, na kogo głosowali w pierwszej turze wyborów prezydenckich w 2025 roku.

Aż 85,1 proc. wyborców Sławomira Mentzena uznało, że polityka Donalda Trumpa nie służy Polsce. Za korzystną uważa ją w tej grupie jedynie 12,6 proc.

Podobnie krytyczni są wyborcy Rafała Trzaskowskiego – 82,6 proc. odpowiedzi negatywnych i 6,4 proc. pozytywnych – oraz Szymona Hołowni: 77,9 proc. odpowiedzi negatywnych wobec 6,9 proc. pozytywnych.

Wśród ankietowanych deklarujących głosowanie na Adriana Zandberga odpowiedzi negatywne osiągnęły 100 proc.

Odmienny obraz pojawia się w elektoratach Karola Nawrockiego i Grzegorza Brauna. Wśród wyborców Nawrockiego 45,8 proc. badanych oceniło działania Trumpa pozytywnie, a 37,2 proc. negatywnie. W elektoracie Brauna pozytywne odpowiedzi stanowiły 53,1 proc., a negatywne 46,9 proc.

„Rzeczpospolita” zwraca szczególną uwagę właśnie na rozbieżność między wyborcami Mentzena i Brauna – polityków sytuowanych po prawej stronie sceny politycznej, których elektoraty w kwestii Trumpa okazują się wyraźnie różne.

Im wyższe wykształcenie, tym więcej krytyki

Badanie pokazuje również różnice demograficzne. Według „Rz” wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia pogarsza się ocena polityki prezydenta USA.

Największe poparcie dla działań Trumpa odnotowano wśród osób w wieku 60–69 lat, natomiast najmniejsze – wśród najmłodszych respondentów.

Gazeta wskazuje także, że przychylniej do amerykańskiego prezydenta odnoszą się osoby deklarujące się jako wierzące i praktykujące. Różnice występują również między odbiorcami poszczególnych mediów. Płeć badanych nie wpływa natomiast znacząco na odpowiedzi.

Krytyka Trumpa nie oznacza odrzucenia Ameryki

To prawdopodobnie najważniejsze zastrzeżenie przy interpretowaniu najnowszego sondażu.

Kilka dni wcześniej „Rzeczpospolita” opublikowała wyniki odrębnego badania SW Research, w którym pytano Polaków, kto jest bardziej wiarygodnym sojusznikiem naszego kraju – Stany Zjednoczone czy Niemcy.

USA wskazało 26 proc. badanych, Niemcy – 15,9 proc. Kolejne 17,1 proc. uznało oba państwa za wiarygodnych sojuszników. Największa pojedyncza grupa – 27,4 proc. – odpowiedziała jednak, że nie ufa w tym zakresie żadnemu z nich.

Oba sondaże mierzą oczywiście coś innego i przeprowadzono je innymi metodami oraz na różnych próbach, dlatego nie można mechanicznie zestawiać ich wyników. Pokazują jednak, że stosunek Polaków do Stanów Zjednoczonych jest bardziej skomplikowany niż proste „za Trumpem” albo „przeciw Ameryce”.

Można krytycznie oceniać działania konkretnego prezydenta USA, jednocześnie uznając Stany Zjednoczone za ważnego partnera w dziedzinie bezpieczeństwa.

Trump, Rosja i bezpieczeństwo

Sondaż został przeprowadzony w szczególnym momencie międzynarodowym. Dyskusja o polityce Donalda Trumpa od miesięcy koncentruje się między innymi wokół stosunku Waszyngtonu do Rosji, wojny w Ukrainie oraz sankcji.

16 października Biały Dom opublikował rozporządzenie dotyczące realizacji ustawy sankcyjnej wobec Rosji i Iranu. Dokument przewiduje daleko idące instrumenty celne, ale jednocześnie umożliwia prezydentowi stosowanie określonych wyjątków i odstępstw, uzasadnianych interesem narodowym Stanów Zjednoczonych.

Dla Polski – państwa graniczącego z Rosją i Białorusią oraz jednego z głównych europejskich państw wspierających Ukrainę – kierunek amerykańskiej polityki wobec Moskwy ma znaczenie znacznie wykraczające poza spór o sympatie do jednego polityka.

Nie wiadomo jednak, w jakim stopniu właśnie ten czynnik zdecydował o odpowiedziach uczestników sondażu IBRiS. Badanie tego nie rozstrzyga.

Polacy patrzą na Trumpa przez krajowe podziały

Z badania wyłania się obraz społeczeństwa, w którym Donald Trump stał się również elementem polskiego sporu politycznego. Różnice między elektoratami są ogromne, ale nie zawsze biegną tam, gdzie można byłoby się ich intuicyjnie spodziewać.

Szczególnie wymowny jest kontrast pomiędzy wyborcami Sławomira Mentzena i Grzegorza Brauna. Z drugiej strony zdecydowana krytyka Trumpa wśród zwolenników ugrupowań rządzących pokazuje, jak silnie stosunek do amerykańskiego prezydenta został wpisany w krajowy podział polityczny.

Jednego z najnowszego sondażu nie można jednak wyczytać: że Polacy odwracają się od Stanów Zjednoczonych. Badanie mówi o ocenie polityki Donalda Trumpa, a nie o poparciu dla polsko-amerykańskiego sojuszu.

I ta różnica, w czasach gdy polityczne nagłówki często są ostrzejsze niż rzeczywistość, jest szczególnie ważna.

Badanie IBRiS dla „Rzeczpospolitej” przeprowadzono metodą CATI w dniach 16–17 października 2026 roku na próbie 1068 respondentów.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Polski Październik i wielkie bitwy morskie – mija dokładnie 70 lat od momentu, gdy Władysław Gomułka objął funkcję I sekretarza KC PZPR, co zapisało się w historii jako symbol odwilży i ograniczenia stalinowskiego terroru. W historii powszechnej wspominamy 221. rocznicę bitwy pod Trafalgarem i triumfu floty brytyjskiej, okupionego śmiercią admirała Horatio Nelsona.
• Urodziny Alfreda Nobla i tragedia w Aberfan – 21 października przypada rocznica urodzin Alfreda Nobla, fundatora najważniejszych na świecie wyróżnień naukowych i literackich. Z kolei w czarnych kartach historii mija 60 lat od katastrofy w walijskim Aberfan, gdzie osunięcie zwałowiska kopalnianego zabiło 144 osoby, w tym 116 dzieci.
• Kamienie milowe muzyki rockowej – w świecie popkultury świętujemy dziś 49. rocznicę wydania legendarnego, pokrytego wielokrotną platyną albumu „Bat Out of Hell” Meat Loafa oraz 41 lat od premiery płyty „Once Upon a Time” formacji Simple Minds.
• Dramatyczna rocznica tomaszowskiego getta – lokalna historia przynosi dziś bolesne wspomnienie z czasów II wojny światowej. To właśnie jesienią 1942 roku niemieccy okupanci rozpoczęli ostateczną, krwawą likwidację getta w Tomaszowie Mazowieckim, pieczętując tragiczny los tysięcy mieszkańców pochodzenia żydowskiego.

Środa, 21 października 2026 roku, jest 294. dniem roku. Do końca roku pozostało 71 dni. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około 7.09, a zachodzi około 17.31. Dzień trwa niespełna dziesięć i pół godziny. Podane godziny są orientacyjne dla miasta i mogą różnić się o kilka minut od wartości obliczanych dla konkretnej lokalizacji. Imieniny obchodzą przede wszystkim Urszula, Celina, Hilary i Jakub, a także Elżbieta, Piotr i Klementyna.

Światowy Dzień Godności

21 października 2026 roku przypada również Światowy Dzień Godności (Global Dignity Day), obchodzony tradycyjnie w trzecią środę października. Inicjatywa przypomina, że godność nie zależy od majątku, pochodzenia, wykształcenia ani pozycji społecznej. Jest wartością przysługującą każdemu człowiekowi.

Dzisiejsza data szczególnie mocno pokazuje, jak dramatyczne konsekwencje może mieć lekceważenie tej zasady. Od prześladowań politycznych po katastrofy przemysłowe – historia 21 października przypomina o odpowiedzialności tych, którzy podejmują decyzje dotyczące życia innych ludzi.

W Wielkiej Brytanii obchodzony jest również Trafalgar Day, dzień pamięci o zwycięstwie Royal Navy w 1805 roku. Nie jest to jednak powszechny dzień wolny od pracy.

221 lat temu (1805). Trafalgar. Napoleon traci nadzieję na pokonanie Wielkiej Brytanii na morzu

21 października 1805 roku u wybrzeży Hiszpanii rozegrała się bitwa pod Trafalgarem, jedno z najważniejszych starć morskich w historii Europy. Brytyjska flota pod dowództwem admirała Horatia Nelsona zmierzyła się z połączonymi siłami Francji i Hiszpanii. Napoleon Bonaparte dominował na kontynencie, ale nie był w stanie podporządkować sobie Wielkiej Brytanii, chronionej przez potężną marynarkę wojenną.

Nelson zdecydował się na manewr niezwykle ryzykowny. Zamiast prowadzić klasyczny pojedynek dwóch równoległych linii okrętów, podzielił swoje siły na dwie kolumny i uderzył w szyk przeciwnika. Brytyjczycy dysponowali 27 okrętami liniowymi, podczas gdy flota francusko-hiszpańska miała ich 33. Mimo przewagi liczebnej przeciwnika plan Nelsona przyniósł druzgocący sukces.

Zwycięski admirał nie doczekał jednak końca bitwy. Podczas walk został śmiertelnie postrzelony przez francuskiego strzelca z okrętu Redoutable. Zmarł na pokładzie HMS Victory, wiedząc już, że jego flota odniosła zwycięstwo.

Bitwa pod Trafalgarem przekreśliła perspektywę francuskiej dominacji na morzu i umocniła brytyjską potęgę morską na następne dziesięciolecia. Dla Napoleona oznaczała konieczność poszukiwania innych sposobów pokonania Londynu, między innymi poprzez blokadę kontynentalną.

Trafalgar jest także opowieścią o paradoksie historii: największe zwycięstwo dowódcy stało się jednocześnie ostatnim dniem jego życia.

187 lat temu (1839). Narodziny nowoczesnego europejskiego rynku prasowego

W pierwszej połowie XIX wieku prasa w Europie przechodziła rewolucję technologiczną i organizacyjną. Rozwój kolei, szybszego druku i nowych metod przekazywania informacji zaczął zmieniać sposób, w jaki społeczeństwa dowiadywały się o wydarzeniach. Jeszcze kilkadziesiąt lat wcześniej wiadomość o odległej bitwie mogła podróżować tygodniami. Wkrótce miała docierać do czytelników w ciągu godzin.

Ten proces nie był jednak dziełem jednego dnia. Dlatego nie należy przypisywać 21 października 1839 roku konkretnego przełomu medialnego bez odpowiedniego potwierdzenia. W historii dziennikarstwa precyzja daty jest równie ważna jak sama opowieść.

82 lata temu (1944). Kapitulacja Akwizgranu. Alianci zdobywają wielkie niemieckie miasto

21 października 1944 roku zakończyła się bitwa o Akwizgran, jedno z pierwszych wielkich starć armii amerykańskiej na terytorium przedwojennych Niemiec.

Miasto miało ogromne znaczenie symboliczne. Było historyczną siedzibą Karola Wielkiego i miejscem koronacji niemieckich królów. Dla nazistowskiej propagandy jego utrata stanowiła szczególnie bolesny cios.

Niemiecka obrona była uporczywa. Oddziały amerykańskie musiały walczyć o ulice, skrzyżowania i poszczególne budynki. Artyleria i bombardowania doprowadziły do wielkich zniszczeń.

Kapitulacja obrońców oznaczała, że wojna, którą III Rzesza rozpoczęła od napaści na sąsiadów, przeniosła się na obszar samych Niemiec. Zwycięstwo nie otworzyło jednak aliantom łatwej drogi do Berlina. Przed nimi pozostawały kolejne miesiące niezwykle krwawych walk.

Dla ludności cywilnej Akwizgranu był to również moment dramatycznego rozrachunku z wojną. Ruiny miasta przypominały, że ideologia obiecująca niemiecką potęgę sprowadziła na Niemcy katastrofę.

70 lat temu (1956). Gomułka przejmuje władzę. Polska niemal wymyka się Moskwie

21 października 1956 roku Władysław Gomułka został wybrany I sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR. Dla milionów Polaków był to moment wielkiej nadziei, chociaż bohater politycznego przełomu nie był demokratą i nie zamierzał likwidować komunistycznego systemu.

Polska wychodziła z najcięższego okresu stalinizmu. Śmierć Bolesława Bieruta, ujawnienie części zbrodni aparatu bezpieczeństwa oraz krwawo stłumiony bunt robotniczy w Poznaniu sprawiły, że dotychczasowy model rządzenia znalazł się w głębokim kryzysie.

Sytuację zaostrzyło stanowisko Związku Radzieckiego. Nikita Chruszczow przybył do Warszawy 19 października, by wywrzeć nacisk na polskie kierownictwo. Jednocześnie rozpoczęło się przemieszczanie radzieckich jednostek wojskowych. Groźba interwencji była realna.

Ostatecznie osiągnięto porozumienie, a Moskwa zaakceptowała zmianę na stanowisku I sekretarza. 21 października około godziny 17.30 Gomułka został wybrany jednogłośnie, natomiast z kierownictwa partii usunięto między innymi radzieckiego marszałka Konstantego Rokossowskiego.

W społeczeństwie zapanował entuzjazm. Oczekiwano ograniczenia represji, większej swobody wypowiedzi, poprawy warunków życia i rzeczywistego uniezależnienia Polski od ZSRR.

Przełom przyniósł ważne zmiany. Ograniczono terror polityczny, osłabiono presję kolektywizacyjną, a niebawem prymas Stefan Wyszyński odzyskał wolność. Nie oznaczało to jednak końca dyktatury. Gomułka szybko zaczął hamować reformy, a późniejsze lata jego rządów przyniosły między innymi represje wobec studentów w 1968 roku i krwawe stłumienie protestów robotniczych na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku.

Polski Październik 1956 roku pozostaje więc wydarzeniem pełnym sprzeczności. Był prawdziwym odejściem od części stalinowskich praktyk, ale nie demokratyczną rewolucją. Przyniósł nadzieję na wolność, której granice wyznaczała nadal partia komunistyczna.

64 lata temu (1962). Świat staje na progu wojny nuklearnej

21 października 1962 roku kryzys kubański wchodził w jedną z najniebezpieczniejszych faz. Administracja amerykańskiego prezydenta Johna F. Kennedy'ego przygotowywała decyzje dotyczące radzieckich rakiet rozmieszczanych na Kubie.

Stany Zjednoczone wiedziały już o budowie instalacji rakietowych, które mogły umożliwić Związkowi Radzieckiemu przeprowadzenie ataku nuklearnego z niewielkiej odległości od amerykańskiego wybrzeża.

W Waszyngtonie trwały narady nad możliwymi odpowiedziami. Rozważano bombardowanie instalacji, inwazję na Kubę oraz morską blokadę, określaną oficjalnie jako kwarantanna.

Każda decyzja niosła ryzyko eskalacji. Bezpośrednie starcie wojsk amerykańskich i radzieckich mogło doprowadzić do konfliktu, którego skutki wykraczałyby poza wszystko, co świat znał z wcześniejszych wojen.

Dzień później Kennedy publicznie poinformował Amerykanów o zagrożeniu i ogłosił decyzję o zastosowaniu blokady morskiej. Kryzys zakończył się kompromisem pod koniec października.

Ta historia przypomina, że wojna nuklearna nie musi rozpocząć się od świadomej decyzji o zniszczeniu przeciwnika. Niekiedy wystarczy błędna ocena sytuacji, wadliwy komunikat lub seria eskalujących działań.

60 lat temu (1966). Aberfan. Dzieci giną pod lawiną odpadów kopalnianych

21 października 1966 roku niewielka walijska miejscowość Aberfan stała się miejscem jednej z najtragiczniejszych katastrof przemysłowych w historii Wielkiej Brytanii.

Był piątkowy poranek, ostatni dzień zajęć przed szkolną przerwą. Uczniowie szkoły Pantglas rozpoczynali lekcje. Nad miejscowością znajdowały się ogromne hałdy odpadów z pobliskiej kopalni węgla.

Około godziny dziewiątej część zwałowiska osunęła się. Masa odpadów, nasycona wodą, popłynęła w dół zbocza i uderzyła w zabudowania wsi oraz budynek szkolny. Katastrofa rozegrała się tak szybko, że wiele osób nie miało żadnych szans na ucieczkę.

Zginęły 144 osoby, w tym 116 dzieci i 28 dorosłych.

Ratownicy, mieszkańcy i górnicy przez wiele godzin próbowali wydobywać ludzi spod rumowiska. Mimo ogromnej mobilizacji nie udało się uratować większości uczniów, którzy znaleźli się bezpośrednio na drodze osuwiska.

Późniejsze dochodzenie wykazało zaniedbania związane z lokalizacją i nadzorem nad zwałowiskiem. Zwrócono uwagę na wpływ wód gruntowych oraz odpowiedzialność instytucji zarządzających kopalnią.

Tragedia miała również niezwykle bolesne następstwa społeczne. Rodziny ofiar przez długie lata walczyły o odpowiedzialność, pamięć i sprawiedliwość.

60. rocznica katastrofy w Aberfan, przypadająca właśnie dzisiaj, nie jest wyłącznie rocznicą brytyjską. To uniwersalna przestroga przed lekceważeniem zagrożeń, ignorowaniem sygnałów ostrzegawczych i podporządkowywaniem ludzkiego bezpieczeństwa organizacyjnej wygodzie.

W tej historii szczególnie przejmujące jest to, że katastrofa nie spadła na mieszkańców znikąd. Zagrożenie narastało przez lata, a odpowiedzialni za zarządzanie zwałowiskiem mieli obowiązek właściwie oceniać ryzyko.

43 lata temu (1983). Metr zostaje związany z prędkością światła

21 października 1983 roku zakończyła się 17. Generalna Konferencja Miar, podczas której przyjęto nową definicję metra.

Może wydawać się, że trudno o mniej emocjonujące wydarzenie historyczne. A jednak zmiana miała olbrzymie znaczenie dla nauki, techniki i przemysłu.

Przez długi czas jednostki długości definiowano za pomocą materialnych wzorców. Później zaczęto wykorzystywać zjawiska fizyczne, pozwalające uzyskiwać większą dokładność.

W 1983 roku postanowiono powiązać metr z jedną z fundamentalnych stałych przyrody.

Metr zdefiniowano jako długość drogi, którą światło pokonuje w próżni w czasie 1/299 792 458 sekundy.

Nowe podejście umożliwiło uzyskiwanie znacznie dokładniejszych i powtarzalnych pomiarów. Miało znaczenie dla nowoczesnych systemów pomiarowych, telekomunikacji, astronomii i zaawansowanych technologii.

Zmodyfikowane sformułowanie definicji obowiązuje również współcześnie. Rzadko zastanawiamy się nad tym podczas używania miarki czy dalmierza, ale nawet zwykły pomiar odległości jest dziś powiązany z fizyką światła.

193 lata temu (1833). Alfred Nobel – człowiek, którego wynalazek niszczył, a testament nagradzał

21 października 1833 roku urodził się Alfred Nobel, szwedzki chemik, przemysłowiec i wynalazca dynamitu.

Jego nazwisko stało się symbolem najwybitniejszych osiągnięć naukowych i literackich. Nobel opatentował setki wynalazków, zdobywając ogromny majątek, ale doskonale zdawał sobie sprawę, że rozwój technologiczny może służyć zarówno postępowi, jak i wojnie.

W testamencie przeznaczył znaczną część fortuny na ustanowienie nagród dla osób, których działalność przynosi ludzkości największe korzyści. Nagrody Nobla są przyznawane od 1901 roku i pozostają jednym z najbardziej prestiżowych wyróżnień na świecie.

109 lat temu (1917). Dizzy Gillespie – trębacz, który zmienił język jazzu

21 października 1917 roku urodził się Dizzy Gillespie, amerykański trębacz, kompozytor i jeden z twórców bebopu.

Wspólnie z Charliem Parkerem współtworzył muzyczną rewolucję, która zmieniła jazz z popularnej muzyki tanecznej w przestrzeń niezwykle wymagającej improwizacji. Gillespie słynął z wirtuozerii, poczucia humoru i charakterystycznej trąbki z wygiętą ku górze czarą głosową.

Jego twórczość otworzyła również drogę do rozwoju jazzu afro-kubańskiego, łączącego improwizację z rytmami Ameryki Łacińskiej.

97 lat temu (1929). Ursula K. Le Guin – pisarka, która zadawała niewygodne pytania

21 października 1929 roku urodziła się Ursula K. Le Guin, jedna z najwybitniejszych autorek fantastyki naukowej i fantasy.

Jej powieści „Lewa ręka ciemności”, „Wydziedziczeni” oraz cykl „Ziemiomorze” nie były zwykłymi opowieściami o dalekich planetach czy magicznych krainach. Autorka badała w nich mechanizmy władzy, stosunki społeczne, tożsamość, język i granice ludzkiego poznania.

Le Guin pokazała, że fantastyka może być równie ważnym narzędziem refleksji filozoficznej jak literatura realistyczna. Zmarła w 2018 roku.

70 lat temu (1956). Carrie Fisher – księżniczka Leia, która stała się symbolem popkultury

21 października 1956 roku urodziła się Carrie Fisher, amerykańska aktorka, pisarka i scenarzystka.

Największą sławę przyniosła jej rola księżniczki Lei w filmie „Gwiezdne wojny” George'a Lucasa. Fisher nadała tej postaci niezależność, odwagę i charakter, dzięki czemu Leia stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych bohaterek kina.

Poza aktorstwem zajmowała się literaturą oraz scenariuszami filmowymi, otwarcie mówiąc także o własnych trudnych doświadczeniach. Zmarła w grudniu 2016 roku.

Odeszli tego dnia

221 lat temu (1805). Horatio Nelson – zwycięstwo okupione życiem

21 października 1805 roku zmarł admirał Horatio Nelson, śmiertelnie ranny podczas bitwy pod Trafalgarem. Zwycięstwo brytyjskiej marynarki przypieczętowało jego pozycję jako narodowego bohatera.

Pamięć o admirale utrwalono między innymi poprzez słynną kolumnę Nelsona na londyńskim Trafalgar Square. Jego postać pozostaje nierozerwalnie związana z brytyjską tradycją morską i epoką napoleońską.

57 lat temu (1969). Jack Kerouac – głos pokolenia Beat Generation

21 października 1969 roku zmarł Jack Kerouac, amerykański pisarz, którego twórczość stała się jednym z najważniejszych świadectw buntu młodego pokolenia lat pięćdziesiątych.

Powieść „W drodze” opowiadała o podróżowaniu przez Amerykę, poszukiwaniu wolności, muzyce jazzowej i sprzeciwie wobec społecznych konwenansów. Kerouac był jedną z czołowych postaci Beat Generation, która wywarła znaczący wpływ na późniejszą kontrkulturę i rozwój rocka.

31 lat temu (1995). Shannon Hoon – przerwany głos Blind Melon

21 października 1995 roku zmarł Shannon Hoon, wokalista amerykańskiej grupy Blind Melon. Miał zaledwie 28 lat.

Zespół zdobył popularność za sprawą albumu debiutanckiego i przeboju „No Rain”, którego charakterystyczny teledysk stał się symbolem muzycznej telewizji lat dziewięćdziesiątych. Śmierć Hoona wskutek przedawkowania narkotyków przerwała karierę utalentowanego muzyka.

23 lata temu (2003). Elliott Smith – melancholia zapisana w piosenkach

21 października 2003 roku zmarł Elliott Smith, amerykański wokalista, gitarzysta i autor piosenek.

Jego muzyka wyróżniała się kameralnymi aranżacjami, delikatnym śpiewem i tekstami podejmującymi temat samotności, relacji międzyludzkich oraz uzależnienia. Utwór „Miss Misery” z filmu „Buntownik z wyboru” przyniósł mu nominację do Oscara.

Smith miał 34 lata. Jego śmierć była skutkiem ran kłutych, a okoliczności tragedii nie zostały jednoznacznie rozstrzygnięte. Dlatego przypisywanie jej bez zastrzeżeń konkretnego przebiegu byłoby nierzetelne.

Tego dnia w muzyce

49 lat temu (1977). Meat Loaf wydaje „Bat Out of Hell”. Rock jak wielki musical

21 października 1977 roku ukazał się album Bat Out of Hell, jeden z najbardziej niezwykłych projektów w dziejach muzyki rockowej.

W epoce, kiedy punk rock kwestionował przesadę i rozmach stadionowych zespołów, Meat Loaf wraz z kompozytorem Jimem Steinmanem poszli w zupełnie przeciwnym kierunku. Ich muzyka była monumentalna, teatralna i pełna melodramatycznych emocji.

Steinman pisał utwory przypominające miniaturowe rockowe opery. W tekstach mieszały się młodzieńcze fascynacje, romantyczne rozczarowania, humor i wyobraźnia rodem z amerykańskiego kina.

Produkcją albumu zajął się Todd Rundgren, który pomógł nadać kompozycjom imponujące brzmienie. W nagraniach uczestniczyli cenieni instrumentaliści, a partie wokalne Meat Loafa miały siłę charakterystyczną dla najlepszych wykonawców teatralnych.

Na płycie znalazło się zaledwie siedem kompozycji, ale niemal każda była rozbudowaną muzyczną opowieścią.

„Paradise by the Dashboard Light” przypominał rockowy musical o młodzieńczej namiętności i konsekwencjach pochopnych obietnic. „Two Out of Three Ain't Bad” pokazywał bardziej melancholijne oblicze wykonawcy, natomiast tytułowy „Bat Out of Hell” stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych rockowych utworów epoki.

Początkowo nie wszyscy krytycy i przedstawiciele przemysłu muzycznego wierzyli w sukces tego przedsięwzięcia. Album zdecydowanie odbiegał od komercyjnych standardów.

Publiczność zdecydowała jednak inaczej. Płyta przez kolejne lata sprzedawała się w ogromnych nakładach, stając się jednym z najlepiej sprzedających się albumów wszech czasów.

„Bat Out of Hell” udowodnił, że rock nie musi ograniczać się do trzyminutowej piosenki. Może być również pełnowymiarowym muzycznym widowiskiem, w którym wielkie emocje są nie wadą, lecz najważniejszą zaletą.

41 lat temu (1985). Simple Minds zdobywają świat albumem „Once Upon a Time”

21 października 1985 roku szkocka grupa Simple Minds wydała album Once Upon a Time.

Zespół miał już za sobą kilka znaczących płyt, ale teraz zamierzał wejść do pierwszej ligi światowego rocka. Pod kierownictwem wokalisty Jima Kerra stopniowo odchodził od bardziej eksperymentalnego, postpunkowego brzmienia, stawiając na monumentalne kompozycje i wyraziste refreny.

W pracach nad albumem uczestniczyli producenci Jimmy Iovine i Bob Clearmountain. Dzięki nim materiał zyskał brzmienie przystosowane do dużych sal koncertowych, radia i rosnącego rynku muzyki stadionowej.

Płytę otwierał utwór tytułowy, po którym następowały między innymi „All the Things She Said”, „Ghost Dancing”, „Alive and Kicking” oraz „Sanctify Yourself”.

Szczególne znaczenie miała piosenka „Alive and Kicking”, jeden z największych przebojów w historii zespołu. Monumentalny refren, wyrazista sekcja rytmiczna i emocjonalny wokal Kerra znakomicie oddawały charakter muzyki połowy lat osiemdziesiątych.

Album dotarł na pierwsze miejsce brytyjskiej listy sprzedaży, a w Stanach Zjednoczonych znalazł się w pierwszej dziesiątce.

Ważny szczegół: słynne „Don't You (Forget About Me)”, znane z filmu „Klub winowajców”, nie znalazło się na oryginalnym wydaniu „Once Upon a Time”. Utwór pojawił się dopiero w późniejszych edycjach związanych z historią albumu.

Po 41 latach płyta pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów brytyjskiego rocka stadionowego i dowodem, że Simple Minds należeli do najważniejszych zespołów swojej epoki.

23 lata temu (2003). Joe Strummer przemawia po raz ostatni

21 października 2003 roku ukazał się Streetcore, pośmiertny album Joe Strummer and the Mescaleros.

Były lider legendarnego zespołu The Clash zmarł w grudniu 2002 roku. Pozostawił po sobie materiał, który pokazuje, jak daleko jego muzyczne zainteresowania wykraczały poza punk rock.

Na „Streetcore” znalazły się między innymi „Coma Girl”, „Get Down Moses”, „Long Shadow” i przejmująca interpretacja utworu Boba Marleya „Redemption Song”.

Strummer przez całą karierę łączył muzykę z pytaniami o sprawiedliwość społeczną, politykę i los ludzi pozostających poza głównym nurtem życia publicznego.

Jego ostatni album nie brzmiał jak desperacka próba powrotu do dawnej sławy The Clash. Był raczej świadectwem artysty, który mimo upływu lat zachował ciekawość świata i gotowość do muzycznych poszukiwań.

Szczególnie poruszająca pozostaje „Redemption Song”. W wykonaniu Strummera pieśń o wolności i wyzwoleniu nabrała dodatkowego znaczenia, gdy słuchacze poznali ją już po śmierci muzyka.

31 lat temu (1995). Koniec historii Shannona Hoona

Śmierć wokalisty Blind Melon 21 października 1995 roku była jednym z tragicznych wydarzeń muzycznej dekady.

Rock lat dziewięćdziesiątych często opowiadał o zagubieniu, presji i samotności. W przypadku wielu jego wykonawców problemy obecne w piosenkach miały również dramatyczne konsekwencje poza sceną.

Hoon miał charakterystyczny, lekko zachrypnięty głos i umiejętność łączenia rockowej ekspresji z melancholijną melodyką. Jego zespół był czasem stawiany w jednym szeregu z przedstawicielami grunge'u, chociaż stylistycznie pozostawał bliższy połączeniu alternatywnego rocka, psychodelii i amerykańskiego folk-rocka.

Utwór „No Rain” nadal jest regularnie przypominany jako jeden z charakterystycznych przebojów lat dziewięćdziesiątych. Za jego pogodną melodią krył się jednak tekst podejmujący temat emocjonalnej izolacji.

62 lata temu (1964). Abebe Bikila po raz drugi zdobywa złoto olimpijskie w maratonie

21 października 1964 roku etiopski biegacz Abebe Bikila zwyciężył w maratonie olimpijskim podczas igrzysk w Tokio.

Dokonał czegoś, czego wcześniej nie osiągnął żaden maratończyk: został pierwszym sportowcem, który dwukrotnie zdobył olimpijskie złoto na dystansie 42 kilometrów i 195 metrów.

Cztery lata wcześniej Bikila zasłynął zwycięstwem na igrzyskach w Rzymie, gdzie pobiegł boso. W Tokio wystartował już w obuwiu sportowym, ale jego przewaga nad rywalami pozostała imponująca.

Uzyskał wynik 2 godziny 12 minut i 11,2 sekundy, ustanawiając najlepszy rezultat na świecie.

Sukces był tym bardziej niezwykły, że kilka tygodni wcześniej przeszedł operację związaną z zapaleniem wyrostka robaczkowego. Mimo niedawnych problemów zdrowotnych wrócił do rywalizacji i pokonał najlepszych maratończyków świata.

Jego kariera miała ogromne znaczenie dla rozwoju biegów długodystansowych w Afryce Wschodniej. Stał się pionierem i inspiracją dla kolejnych pokoleń sportowców z Etiopii, Kenii oraz sąsiednich państw.

Dzisiaj dominacja zawodników z tego regionu w biegach długich nikogo nie dziwi. W latach sześćdziesiątych Bikila pomagał dopiero budować tę tradycję.

21 października 1964 roku przeszedł do historii jako sportowiec, który udowodnił, że wielkie zwycięstwa można powtarzać, a olimpijska legenda nie musi opierać się na jednym wyjątkowym występie.

Baseball, hokej i narodziny współczesnego widowiska sportowego

21 października pojawia się również w archiwach amerykańskiego sportu zawodowego. W 1962 roku obrońca Detroit Red Wings Bill Gadsby rozegrał swój tysięczny mecz w NHL, stając się drugim zawodnikiem w historii ligi, który osiągnął ten pułap.

W czasach, gdy warunki podróżowania, przygotowania fizycznego i leczenia kontuzji znacznie odbiegały od współczesnych standardów, tak długa kariera stanowiła wyjątkowy wyczyn.

Z kolei w 1964 roku klub baseballowy Milwaukee Braves wystąpił o zgodę na przeniesienie do Atlanty. Ostatecznie przeprowadzka nastąpiła przed sezonem 1966 i była częścią szerszego procesu ekspansji największych amerykańskich lig do nowych ośrodków miejskich.

Oba wydarzenia przypominają, jak w drugiej połowie XX wieku sport stopniowo przekształcał się w potężny sektor gospodarki, w którym znaczenie miały nie tylko wyniki, ale również telewizja, marketing i wielkomiejskie rynki kibicowskie.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Październik 1942 roku. Zbliżał się koniec żydowskiego Tomaszowa

Jesień 1942 roku była jednym z najtragiczniejszych okresów w historii Tomaszowa Mazowieckiego. Choć dostępne materiały muzealne nie wskazują 21 października jako konkretnej daty rozpoczęcia likwidacji miejscowego getta, właśnie w tych tygodniach ważyły się losy tysięcy żydowskich mieszkańców miasta.

Przed II wojną światową społeczność żydowska stanowiła jedną z najważniejszych części Tomaszowa. Żydzi byli obecni w handlu, rzemiośle, przemyśle i życiu kulturalnym. Prowadzili przedsiębiorstwa, szkoły, organizacje społeczne i religijne. Ich historia pozostawała nierozerwalnie związana z rozwojem przemysłowego miasta nad Pilicą.

Niemiecka okupacja przyniosła brutalne zniszczenie tego świata. W grudniu 1940 roku okupanci utworzyli getto, w którym znalazło się około 15 tysięcy Żydów, również przesiedlonych z pobliskich miejscowości.

Początkowo getto obejmowało kilka części miasta. W listopadzie 1941 roku utworzono zamkniętą dzielnicę, której mieszkańcy żyli w warunkach przeludnienia, niedożywienia, chorób i nieustannego zagrożenia.

Na przełomie października i listopada 1942 roku rozpoczęła się likwidacja getta. Większość jego mieszkańców została deportowana do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince i zamordowana.

Około tysiąca osób pozostawiono jeszcze przez pewien czas w tzw. małym getcie. Część ocalałych z pierwszej deportacji wywieziono w 1943 roku do obozów pracy. Wojnę przeżyła jedynie niewielka część przedwojennej społeczności żydowskiego Tomaszowa.

Te ustalenia znajdują potwierdzenie w materiałach Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim, które dokumentuje historię miasta podczas okupacji.

Tomaszów pod okupacją. Fabryczne miasto zamienione w przestrzeń terroru

Niemiecka okupacja przyniosła cierpienie nie tylko żydowskim mieszkańcom Tomaszowa. Represje dotknęły również Polaków, zwłaszcza uczestników konspiracji, przedstawicieli inteligencji i osoby podejrzewane o działalność przeciwko okupantom.

Jednym z najbardziej ponurych miejsc na mapie miasta była siedziba gestapo przy ul. Zapiecek 8. Jak podaje tomaszowskie muzeum, przez tamtejszy aparat represji przewinęło się ponad pięć tysięcy osób.

Wielu zatrzymanych poddawano brutalnym przesłuchaniom i torturom. Część zamordowano, innych wysłano do niemieckich obozów koncentracyjnych.

Do miejsc związanych z egzekucjami należały okolice browaru, teren stadionu wojskowego przy ulicy generała Bema oraz strzelnica pod Brzustówką.

Dzisiaj te lokalizacje można odnaleźć na mapie miasta, ale trudno wyobrazić sobie atmosferę strachu, jaka panowała tam ponad osiemdziesiąt lat temu.

Właśnie dlatego warto wracać do tej historii. Nie tylko przy okazji rocznic wyzwolenia miasta czy zakończenia wojny. Również jesienią, gdy przypada rocznica wydarzeń, które doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia wielowiekowej społeczności tomaszowskich Żydów.

Historia lokalna i wielka historia mówią czasem tym samym językiem

Między losami mieszkańców Aberfan, wydarzeniami Polskiego Października 1956 roku a tragiczną historią okupowanego Tomaszowa istnieje wspólny motyw: odpowiedzialność za ludzkie życie i godność.

W Aberfan zawiodły instytucje odpowiedzialne za bezpieczeństwo. W Polsce 1956 roku społeczeństwo domagało się odejścia od systemu politycznych represji. Podczas niemieckiej okupacji Tomaszowa państwowy aparat terroru służył planowemu prześladowaniu i mordowaniu ludzi.

Nie są to wydarzenia tożsame ani pod względem przyczyn, ani skali odpowiedzialności. Pokazują jednak, dlaczego w historycznej pamięci tak ważne pozostają prawa człowieka, odpowiedzialność instytucji publicznych i obowiązek reagowania na zagrożenia.

Współczesny Tomaszów wciąż przechowuje ślady swojej przeszłości w zabudowie, dawnych obiektach przemysłowych, cmentarzach i miejscach pamięci. Zadaniem lokalnego dziennikarstwa jest wydobywanie tych historii, zanim zostaną całkowicie zapomniane.

21 października 2026 roku warto więc nie tylko przypominać wielkie bitwy i polityczne przesilenia, ale również pamiętać o tych, których nazwisk nie ma w podręcznikach.

Bo historię tworzą nie tylko królowie, dowódcy i przywódcy. Tworzą ją również zwyczajni ludzie, których życie pewnego dnia zostało bezpowrotnie zmienione.

Zgodnie z projektem medycy będą mogli być zatrudnieni w łącznym wymiarze godzin nieprzekraczającym równoważnika dwóch etatów. Ponadto lekarze, pielęgniarki, położne, fizjoterapeuci i ratownicy medyczni będą musieli być zatrudnieni na przynajmniej pół etatu. Na pracę u kolejnego świadczeniodawcy będą musieli uzyskiwać zgodę dotychczasowego pracodawcy.

Dokument wprowadza też maksymalną stawkę za godzinę — to 1/20 minimalnego wynagrodzenia brutto (ok. 240 zł). Natomiast miesięczne wynagrodzenie — przy dwóch etatach — nie będzie mogło przekroczyć szesnastokrotności płacy minimalnej brutto (ok. 76 900 zł).

7 października dokument rozpatrywała sejmowa Komisja Zdrowia, która opowiedziała się za projektem z poprawkami, które mają charakter głównie legislacyjny.

Posiedzenie komisji trwało niemal cztery godziny. Podczas obrad głos zabierali nie tylko posłowie, ale także licznie zgromadzeni przedstawiciele strony społecznej. Dominowały głosy krytyczne, projekt był nazywany m.in. „antypracowniczym” i „prawną hybrydą”. 

Szereg poprawek merytorycznych zgłosił Janusz Cieszyński (Rozwój Plus). Poseł m.in. wnioskował o dodanie zapisów, które nazwał „Lex Kacprzyk”. Chodziło o zakaz pracy w systemie publicznym dla lekarzy, którzy pobierali wynagrodzenie za fikcyjne godziny pracy lub oszukiwali przy sprawozdawaniu wykonywanych procedur. Ponadto zgłosił poprawkę dot. składania oświadczenia o łącznym wymiarze zatrudnienia medyków w systemie teleinformatycznym P1. Żadna z nich nie uzyskała poparcia komisji, poprawki zostaną przedstawione jako wnioski mniejszości. 

Sejm zajmie się także rządowym projektem ustawy o zmianie ustawy o działalności leczniczej oraz ustawy o systemie informacji w ochronie zdrowia, który dotyczy jawności umów w ochronie zdrowia. To także projekt z zapowiadanego w lipcu przesz szefową resortu zdrowia pakietu zmian. Nowe przepisy mają wprowadzić obowiązek publikowania informacji o zaproszeniach do konkursów, wykazie oferentów oraz proponowanych i uzgodnionych stawkach w konkursach na świadczenia medyczne. 

We wtorek posłowie pochylą się ponadto nad projektem przedłużającym działanie sieci szpitali o dwa lata, do 30 czerwca 2029 r. To projekt nowelizacji ustawy o zmianie ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. 

Kolejny projekt z zakresu ochrony zdrowia, którym we wtorek ma zając się dot. m.in. tworzenia ośrodków chorób rzadkich, regulacji w zakresie leczenia za granicą, zmian rozliczania składki zdrowotnej przedsiębiorców czy leczenia osób w kryzysie bezdomności. Chodzi o drugie czytanie wielowątkowego rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw. 

Komisja Zdrowia przedstawi także sprawozdanie o projektach ustaw o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi — rządowym i prezydenckim. Komisja zdecydowała, że jako wiodący będzie procedowany projekt przygotowany przez Radę Ministrów. Chodzi o zmiany źródła finansowania badań diagnostycznych pacjentom z wirusowym zapaleniem wątroby typu C, przebywającym w zakładach penitencjarnych. Projektowana nowelizacja umożliwia też leczenie nieubezpieczonym osobom z HIV. 

67. posiedzenie Sejmu ma się zacząć we wtorek o godz. 11. (PAP)

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Unie, konstytucje i kluczowe podziały terytorialne – mija 235. rocznica uchwalenia przez Sejm Wielki Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów, pieczętującego status Litwy w odrodzonej Rzeczypospolitej. W bolesnej historii wspominamy podpisanie układu w Kiejdanach (1655 r.), a w historii nowożytnej – zatwierdzenie korzystnego dla Polski podziału Górnego Śląska sprzed 105 lat.
• Legendarny mecz z ZSRR i kosmiczne misje NASA – kibice świętują dziś 69. rocznicę genialnego występu Gerarda Cieślika, który dwoma golami zapewnił Polsce historyczne zwycięstwo 2:1 nad ZSRR na Stadionie Śląskim. Z kolei w świecie nauki mija 6 lat od pobrania przez sondę NASA próbek z asteroidy Bennu.
• Przełomy i tragedie w świecie rocka – przypada tragiczna, 49. rocznica katastrofy lotniczej, w której zginęli członkowie zespołu Lynyrd Skynyrd. Z kolei trzy lata po tym zdarzeniu, dokładnie tego samego dnia, na rynku ukazał się rewolucyjny debiutancki album grupy U2 zatytułowany „Boy”.
• Dzień Krajobrazu i fascynujące odkrycie pod Spałą – 20 października obchodzimy Międzynarodowy Dzień Krajobrazu. Tegoroczne hasło przewodnie tego święta idealnie wpisuje się w kontekst niedawnego, sensacyjnego odkrycia archeologicznego dokonanego w lasach w okolicach Spały.

Dziś jest wtorek, 20 października 2026 roku. To 293. dzień roku, a do sylwestra pozostały 72 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o 7.12, a zachodzi o 17.36. Dzień trwa około 10 godzin i 24 minut, czyli o cztery minuty krócej niż wczoraj. Imieniny obchodzą między innymi Irena, Jan Kanty, Witalis, Wendelin i Aurora.

Dziś obchodzimy Międzynarodowy Dzień Krajobrazu

20 października przypada Międzynarodowy Dzień Krajobrazu, ustanowiony przez Radę Europy z inicjatywy polskiej Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Data upamiętnia podpisanie w 2000 roku Europejskiej Konwencji Krajobrazowej we Florencji.

Hasło obchodów w 2026 roku brzmi: „Odkryj historię w krajobrazie!”.

To zaproszenie do spojrzenia na otaczającą nas przestrzeń jak na historyczny dokument. Dawne drogi, granice pól, układ ulic, budynki przemysłowe czy pozostałości umocnień wojskowych opowiadają o ludziach, którzy żyli tu przed nami. Dotyczy to również Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego

Światowy Dzień Osteoporozy

20 października obchodzony jest także Światowy Dzień Osteoporozy. Jego celem jest zwrócenie uwagi na chorobę, która stopniowo osłabia kości, zwiększając ryzyko złamań, zwłaszcza u osób starszych.

Osteoporoza może rozwijać się przez wiele lat bez wyraźnych objawów. Dlatego tak duże znaczenie mają profilaktyka, aktywność fizyczna, właściwa dieta i ocena ryzyka złamań.

Kalendarium historyczne

431 lat temu (1595). Zwycięstwo pod Cecorą. Ta sama nazwa, dwie zupełnie różne historie

20 października 1595 roku wojska Rzeczypospolitej dowodzone przez hetmana Jana Zamoyskiego zwyciężyły siły tatarsko-tureckie pod Cecorą.

Dla wielu Polaków nazwa tej miejscowości kojarzy się przede wszystkim z tragiczną kampanią z 1620 roku i śmiercią hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Tymczasem ćwierć wieku wcześniej Cecora była miejscem polskiego sukcesu militarnego.

Pod koniec XVI wieku Rzeczpospolita rywalizowała o wpływy w Mołdawii, a napięcia na południowo-wschodnich granicach stale groziły wybuchem większego konfliktu. Jan Zamoyski, jeden z najwybitniejszych polityków i dowódców swojej epoki, poprowadził wyprawę mającą zabezpieczyć interesy państwa.

W starciu z wojskami dowodzonymi przez chana krymskiego Gazi II Gireja zdołał utrzymać przewagę i doprowadzić do korzystnego rozstrzygnięcia.

Historia Cecory jest wyjątkową lekcją zmienności wojennego losu. Miejsce, które w 1595 roku symbolizowało sprawność polskiej armii, w 1620 roku stało się synonimem klęski. Te dwa wydarzenia dzieliło zaledwie 25 lat, ale ich miejsce w narodowej pamięci jest zupełnie inne. 

371 lat temu (1655). Układ w Kiejdanach. Janusz Radziwiłł wybiera Szwecję

20 października 1655 roku w Kiejdanach zawarto układ, na którego mocy Wielkie Księstwo Litewskie miało znaleźć się pod protekcją króla Szwecji Karola X Gustawa.

Pod dokumentem podpisali się Janusz Radziwiłł, hetman wielki litewski, oraz jego stryjeczny brat Bogusław Radziwiłł. Był to jeden z najbardziej dramatycznych epizodów wojny znanej w polskiej historii jako potop szwedzki.

Rzeczpospolita znajdowała się wówczas w katastrofalnym położeniu. Na zachodzie i północy postępowała ofensywa szwedzka, a na wschodzie Wielkie Księstwo Litewskie doświadczało niszczycielskiego najazdu wojsk moskiewskich. Państwo prowadziło wojnę na kilku frontach, jego armie były osłabione, a część elit traciła wiarę w możliwość skutecznej obrony.

Radziwiłł uznał, że związanie Litwy ze Szwecją może stanowić ratunek przed dalszą katastrofą. Jednocześnie jego decyzja oznaczała zakwestionowanie dotychczasowej unii z Koroną i podporządkowanie się obcemu monarsze.

W polskiej pamięci historycznej hetman stał się symbolem zdrady. Dużą rolę odegrała w tym powieść Henryka Sienkiewicza „Potop”, która przedstawiła Radziwiłła jako ambitnego magnata gotowego poświęcić ojczyznę dla własnej potęgi.

Historycy wskazują jednak, że rzeczywista sytuacja była bardziej skomplikowana. Litwa stanęła wobec zagrożenia egzystencjalnego, a hetman podejmował decyzje w warunkach militarnej i politycznej katastrofy.

Nie zmienia to zasadniczego faktu: układ kiejdański godził w jedność Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Projekt ostatecznie upadł, a Janusz Radziwiłł zmarł jeszcze w grudniu 1655 roku podczas oblężenia Tykocina.

Historia Kiejdan pozostaje opowieścią o tym, jak cienka bywa granica między politycznym pragmatyzmem a działaniem uznawanym przez współczesnych za zdradę.

286 lat temu (1740). Maria Teresa obejmuje władzę. Europa staje przed nową wojną

20 października 1740 roku zmarł cesarz Karol VI, a władzę w dziedzicznych krajach Habsburgów objęła jego córka Maria Teresa.

Była młodą kobietą stojącą na czele ogromnego, lecz politycznie skomplikowanego organizmu państwowego. Obejmowała władzę w sytuacji, kiedy część europejskich monarchów kwestionowała jej prawa do dziedziczenia.

Ojciec próbował wcześniej zagwarantować sukcesję córki poprzez sankcję pragmatyczną. Jednak po jego śmierci okazało się, że międzynarodowe deklaracje uznania nie są wystarczającym zabezpieczeniem.

Wkrótce Fryderyk II Pruski wkroczył na Śląsk. Rozpoczęła się wojna o sukcesję austriacką, która wciągnęła znaczną część Europy.

Maria Teresa nie była formalnie cesarzową Świętego Cesarstwa Rzymskiego z własnego tytułu, ale jako władczyni habsburskich ziem dziedzicznych odegrała jedną z najważniejszych ról politycznych XVIII wieku.

Jej długie rządy przyniosły reformy administracji, finansów, wojska i szkolnictwa. Zarazem uczestniczyła w polityce mocarstwowej, której skutkiem był również pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku.

Rocznica przypomina, że reformowanie własnego państwa i prowadzenie ekspansywnej polityki wobec sąsiadów mogło w XVIII wieku stanowić dwie strony tego samego procesu.

235 lat temu (1791). Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów. Litwa i Korona potwierdzają wspólnotę

20 października 1791 roku Sejm Wielki uchwalił akt „Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów”.

Dokument został przyjęty kilka miesięcy po uchwaleniu Konstytucji 3 maja. Jego celem było uregulowanie relacji między Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim w zreformowanym państwie.

Konstytucja majowa dążyła do wzmocnienia władz centralnych i stworzenia sprawniejszego systemu zarządzania. Budziło to jednak obawy części litewskich elit, które nie chciały utraty politycznej odrębności i wpływu na funkcjonowanie wspólnych instytucji.

Zaręczenie Wzajemne potwierdzało partnerski charakter związku obu części Rzeczypospolitej. Przewidywało między innymi równą reprezentację Korony i Litwy w odpowiednich wspólnych organach skarbowych i wojskowych.

Był to ważny polityczny kompromis. Reformatorzy starali się wzmocnić państwo, nie niszcząc historycznej wspólnoty dwóch narodów.

Reform nie udało się jednak utrwalić. W 1792 roku nastąpiła interwencja rosyjska, a późniejsze rozbiory doprowadziły do zniknięcia Rzeczypospolitej z mapy Europy.

Mimo tego 20 października 1791 roku pozostaje ważną datą w historii polsko-litewskich stosunków. Pokazuje, że wspólne państwo próbowano modernizować także poprzez porozumienie i poszanowanie odrębności jego części.

199 lat temu (1827). Bitwa pod Navarino. Wielkie mocarstwa pomagają Grekom wywalczyć wolność

20 października 1827 roku w zatoce Navarino u wybrzeży Peloponezu rozegrała się wielka bitwa morska.

Po jednej stronie znalazły się połączone siły brytyjskie, francuskie i rosyjskie. Ich przeciwnikiem była flota osmańsko-egipska.

Grecja od 1821 roku prowadziła walkę o niepodległość spod panowania Imperium Osmańskiego. Konflikt przyciągał uwagę europejskiej opinii publicznej, a romantyczni artyści i intelektualiści przedstawiali greckich powstańców jako spadkobierców wielkiej cywilizacji antycznej.

Do najbardziej znanych sympatyków greckiej sprawy należał George Gordon Byron, który zmarł w Grecji w 1824 roku.

Bitwa pod Navarino zakończyła się rozbiciem floty osmańsko-egipskiej. Była jednym z ostatnich wielkich starć morskich rozegranych przez floty żaglowe.

Zwycięstwo mocarstw europejskich wyraźnie wzmocniło greckie dążenia niepodległościowe. Nie zakończyło wojny natychmiast, ale stanowiło jeden z decydujących kroków ku utworzeniu niepodległego państwa.

Navarino pokazuje również, że w XIX-wiecznej Europie hasła wolności narodów nieustannie przeplatały się z interesami potęg militarnych. 

107 lat temu (1919). Józef Piłsudski otwiera Akademię Górniczą w Krakowie

20 października 1919 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w Krakowie.

Uroczystość odbyła się w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był to ważny moment w historii polskiego szkolnictwa technicznego oraz odbudowy gospodarczej kraju po odzyskaniu niepodległości.

Polska potrzebowała nie tylko granic, administracji i wojska. Potrzebowała również inżynierów, geologów, hutników i specjalistów zdolnych rozwijać nowoczesny przemysł.

Tworzenie uczelni technicznej było więc inwestycją w gospodarczą niezależność państwa.

Akademia Górnicza, która później przyjęła nazwę Akademii Górniczo-Hutniczej, stała się jednym z najważniejszych ośrodków naukowych w Polsce.

Przez kolejne dziesięciolecia kształciła specjalistów związanych z górnictwem, metalurgią, energetyką, informatyką i nowymi technologiami.

Rocznica przypomina, że odbudowa państwa nie kończyła się na zwycięstwach wojskowych. Równie ważne były instytucje, które miały przygotować kraj do funkcjonowania w nowoczesnym świecie.

105 lat temu (1921). Zapada decyzja o podziale Górnego Śląska

20 października 1921 roku Rada Ambasadorów zatwierdziła decyzję Ligi Narodów dotyczącą podziału Górnego Śląska pomiędzy Polskę i Niemcy.

Było to rozstrzygnięcie jednego z najbardziej skomplikowanych sporów granicznych po I wojnie światowej.

O przyszłości regionu decydowały nie tylko kwestie narodowościowe, ale również ogromne znaczenie gospodarcze kopalń, hut i zakładów przemysłowych.

W marcu 1921 roku odbył się plebiscyt. Większość głosujących opowiedziała się za Niemcami, ale wyniki w poszczególnych miejscowościach były bardzo zróżnicowane.

Polska nie zaakceptowała rozwiązań, które pozostawiałyby znaczną część przemysłowego potencjału regionu po stronie niemieckiej.

W maju wybuchło III powstanie śląskie, na którego czele stanął Wojciech Korfanty.

Październikowa decyzja międzynarodowa przyznawała Polsce mniejszą część obszaru plebiscytowego, lecz obejmującą ważne ośrodki przemysłowe.

W 1922 roku Polska przejęła przyznane jej tereny.

Rozstrzygnięcie z 1921 roku miało ogromny wpływ na możliwości gospodarcze II Rzeczypospolitej. Przemysł Górnego Śląska stał się jednym z filarów jej rozwoju.

Była to zarazem decyzja pozostawiająca po obu stronach granicy liczne społeczności narodowe i problemy, które nie zniknęły wraz z podpisaniem dokumentów

87 lat temu (1939). Niemcy odbierają mieszkańcom Warszawy radioodbiorniki

20 października 1939 roku niemiecki komisarz okupacyjny Warszawy wydał obwieszczenie nakazujące konfiskatę aparatów radiowych.

Od kapitulacji miasta minęło zaledwie kilka tygodni.

Niemcy rozpoczynali budowę systemu okupacyjnego, w którym kontrola informacji miała stanowić jeden z podstawowych instrumentów władzy.

Radio było wówczas wyjątkowo ważnym źródłem wiadomości. Pozwalało śledzić wydarzenia wojenne, odbierać zagraniczne komunikaty i utrzymywać kontakt ze światem poza okupowanym krajem.

Nakaz oddania odbiorników miał odciąć ludność od niezależnych informacji.

Był jednym z wielu działań zmierzających do podporządkowania społeczeństwa, ograniczenia wolności i zniszczenia polskiego życia publicznego.

Później słuchanie zagranicznych audycji stawało się czynnością podejmowaną w konspiracji, z ryzykiem dotkliwych represji.

Rocznica ma szczególną wymowę w epoce internetu. Przypomina, że walka o kontrolę przekazu informacyjnego nie rozpoczęła się wraz z mediami społecznościowymi. Jej narzędzia zmieniają się wraz z technologią, ale sam mechanizm pozostaje dobrze znany z historii.

82 lata temu (1944). Generał MacArthur wraca na Filipiny

20 października 1944 roku amerykański generał Douglas MacArthur wylądował na filipińskiej wyspie Leyte.

W ten sposób rozpoczął się nowy etap walk o wyzwolenie Filipin spod japońskiej okupacji.

W 1942 roku, po klęskach wojsk amerykańskich i filipińskich, MacArthur został zmuszony do opuszczenia archipelagu. Przed wyjazdem zapowiedział, że powróci.

Dwa i pół roku później spełnił obietnicę.

Po zejściu na ląd wygłosił przemówienie skierowane do mieszkańców Filipin. Jego słowa „I have returned” – „Powróciłem” przeszły do historii wojny na Pacyfiku.

Lądowanie na Leyte było początkiem szeroko zakrojonej kampanii wojskowej. W następnych dniach doszło do wielkiej bitwy morskiej w zatoce Leyte, uznawanej za jedno z największych starć morskich II wojny światowej.

Wyzwalanie Filipin trwało jeszcze wiele miesięcy i kosztowało życie ogromnej liczby ludzi, w tym cywilów.

Powrót MacArthura stał się symbolem odzyskiwania kontroli nad terenami zajętymi przez Japonię, ale nie oznaczał szybkiego końca cierpień miejscowej ludności

71 lat temu (1955). „Powrót króla”. Tolkien zamyka jedną z największych opowieści XX wieku

20 października 1955 roku ukazał się „Powrót króla”, ostatni tom „Władcy Pierścieni” Johna Ronalda Reuela Tolkiena.

Po wydaniu „Drużyny Pierścienia” i „Dwóch wież” czytelnicy otrzymali zakończenie historii Froda Bagginsa, Aragorna, Gandalfa i walki o przyszłość Śródziemia.

Tolkien stworzył jednak coś znacznie większego niż powieść przygodową.

Jego świat posiadał własne języki, historię, geografię, mitologię i tradycje. Autor potrafił połączyć średniowieczne inspiracje z refleksją nad władzą, pokusą zła, przyjaźnią oraz odpowiedzialnością jednostki.

„Powrót króla” zamyka losy głównych bohaterów, ale jednocześnie przypomina, że zwycięstwo nie zawsze oznacza powrót do dawnego życia. Frodo ratuje swój świat, lecz doświadczenia wyprawy pozostawiają w nim rany, których nie potrafi całkowicie uleczyć.

To jeden z powodów, dla których literatura Tolkiena przekroczyła granice tradycyjnej fantastyki.

Wpłynęła na kolejne pokolenia pisarzy, twórców gier, filmowców i artystów.

Ekranizacja Petera Jacksona dodatkowo umocniła pozycję „Władcy Pierścieni” w kulturze popularnej.

Dziś, po 71 latach, opowieść o niewielkim hobbicie dźwigającym ciężar większy niż możliwości całego świata pozostaje zadziwiająco aktualna

53 lata temu (1973). Otwarcie opery w Sydney. Budynek, który stał się symbolem kontynentu

20 października 1973 roku królowa Elżbieta II oficjalnie otworzyła Sydney Opera House.

Charakterystyczny gmach nad zatoką Port Jackson jest dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków świata.

Jego projekt stworzył duński architekt Jørn Utzon, który zwyciężył w międzynarodowym konkursie architektonicznym.

Budowa okazała się jednak niezwykle skomplikowana, kosztowna i pełna konfliktów. Realizacja trwała znacznie dłużej, niż początkowo planowano, a Utzon opuścił Australię przed jej zakończeniem.

Kształt dachu, przypominający rozwinięte żagle lub morskie muszle, wzbudzał początkowo zarówno zachwyt, jak i kontrowersje.

Z czasem obiekt stał się jednym z najważniejszych przykładów architektury XX wieku.

W 2007 roku Sydney Opera House wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Jego historia pokazuje, że dzieła, które początkowo budzą sprzeciw ze względu na koszt i niekonwencjonalną formę, mogą z czasem stać się bezcennymi symbolami miast i państw.

26 lat temu (2000). Europejska Konwencja Krajobrazowa. Przyroda i historia pod wspólną ochroną

20 października 2000 roku we Florencji sporządzono Europejską Konwencję Krajobrazową.

Dokument zmienił sposób myślenia o ochronie otaczającej nas przestrzeni.

Krajobraz przestał być traktowany wyłącznie jako wyjątkowo piękny widok albo teren objęty ochroną przyrodniczą. Zaczęto dostrzegać również znaczenie krajobrazu codziennego: osiedli, wsi, dolin rzecznych, pól, terenów poprzemysłowych i historycznych układów zabudowy.

To ważna zmiana filozofii.

Krajobraz nie jest bowiem czymś, co powstało bez udziału człowieka. W wielu miejscach jest efektem wielowiekowej współpracy, a niekiedy konfliktu pomiędzy działalnością człowieka a naturą.

W Polsce konwencja obowiązuje od 2005 roku.

Jej założenia mają znaczenie dla planowania przestrzennego, ochrony dziedzictwa i jakości życia mieszkańców.

Tegoroczny Międzynarodowy Dzień Krajobrazu szczególnie mocno akcentuje właśnie związek historii z przestrzenią.

Jest to zagadnienie wyjątkowo bliskie Tomaszowowi Mazowieckiemu, którego krajobraz ukształtowały rzeki, lasy, przemysł włókienniczy, kolej i wydarzenia obu wojen światowych

15 lat temu (2011). Koniec rządów Muammara Kaddafiego. Libia wchodzi w nową epokę

20 października 2011 roku w okolicach Syrty zginął Muammar Kaddafi, wieloletni przywódca Libii.

Od początku roku przez kraje Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu przetaczała się fala protestów określana mianem Arabskiej Wiosny.

W Libii demonstracje przeciwko rządom Kaddafiego przekształciły się w konflikt zbrojny.

Siły walczące z dyktaturą uzyskały międzynarodowe wsparcie, a NATO prowadziło operację wojskową związaną z konfliktem.

Ostateczny upadek reżimu nastąpił jesienią.

Kaddafi został schwytany w pobliżu rodzinnej Syrty i zginął w okolicznościach, które od początku budziły poważne pytania. Materiały filmowe wskazywały, że mógł zostać ujęty żywy.

Jego śmierć zakończyła ponad cztery dekady rządów, lecz nie przyniosła Libii trwałej stabilizacji.

Kraj wszedł w okres politycznych podziałów, rywalizacji zbrojnych ugrupowań i kolejnych konfliktów.

Rocznica przypomina, że obalenie autorytarnego przywódcy nie jest równoznaczne z utworzeniem sprawnego i bezpiecznego państwa.

Sześć lat temu (2020). NASA dotyka asteroidy Bennu

20 października 2020 roku amerykańska sonda OSIRIS-REx pobrała próbki z powierzchni asteroidy Bennu.

Operacja była jednym z najbardziej wymagających przedsięwzięć współczesnej astronautyki.

Sonda musiała zbliżyć się do niewielkiego obiektu poruszającego się w przestrzeni kosmicznej, na krótko dotknąć jego powierzchni i zebrać materiał za pomocą specjalnego mechanizmu.

Zadanie zakończyło się sukcesem.

Naukowcy chcieli poznać skład materii pochodzącej z najdawniejszych etapów formowania Układu Słonecznego.

Asteroidy są bowiem czymś w rodzaju kosmicznych archiwów. Przechowują informacje o procesach zachodzących miliardy lat temu.

24 września 2023 roku kapsuła z próbkami powróciła na Ziemię.

Materiał trafił do laboratoriów, gdzie rozpoczęto jego szczegółowe badania.

Znaczenie misji wykracza poza samą astronomię. Analiza próbek pomaga lepiej rozumieć pochodzenie związków chemicznych, z których mogły powstawać podstawowe składniki życia.

Historia Bennu pokazuje, jak bardzo zmieniła się nauka: człowiek potrafi już nie tylko obserwować odległe ciała niebieskie, ale również pobierać z nich próbki i sprowadzać je na Ziemię.

Cztery lata temu (2022). Liz Truss ogłasza rezygnację. Polityczny rekord Wielkiej Brytanii

20 października 2022 roku Liz Truss ogłosiła, że rezygnuje z kierowania Partią Konserwatywną i ustąpi ze stanowiska premiera Wielkiej Brytanii po wyborze następcy.

Jej rządy trwały zaledwie kilka tygodni.

Truss objęła urząd 6 września, przedstawiając ambitny program gospodarczy zakładający między innymi szerokie obniżki podatków.

Propozycje przedstawione przez jej rząd wywołały jednak gwałtowne reakcje na rynkach finansowych.

Rosła niepewność dotycząca finansowania planowanych zmian, a gabinet tracił zaufanie inwestorów i własnego zaplecza politycznego.

Po kolejnych zmianach w rządzie i narastającym kryzysie Truss zdecydowała się ustąpić.

20 października ogłosiła rezygnację, ale formalnie pozostawała premierem do 25 października, kiedy stanowisko objął Rishi Sunak.

Przeszła do historii jako najkrócej urzędujący premier Wielkiej Brytanii.

Jej los stał się również przykładem tego, jak szybko polityczne deklaracje mogą zderzyć się z reakcją rynków finansowych i utratą poparcia własnej partii.

Urodzili się tego dnia

349 lat temu (1677). Stanisław Leszczyński – król bez spokojnego panowania

20 października 1677 roku urodził się Stanisław Leszczyński, dwukrotny król Polski i późniejszy książę Lotaryngii.

Na polski tron wyniosły go wielkie polityczne konflikty europejskie. Jego pierwsze panowanie było związane z sukcesami szwedzkiego króla Karola XII, a drugie zakończyło się niepowodzeniem w wojnie o sukcesję polską.

Po utracie korony Leszczyński znalazł nowe miejsce we Francji. Jako książę Lotaryngii zasłynął działalnością kulturalną, społeczną i mecenatem. Został również teściem króla Francji Ludwika XV. 

172 lata temu (1854). Arthur Rimbaud – poeta, który odmienił literaturę

20 października 1854 roku urodził się Arthur Rimbaud, francuski poeta, jeden z najbardziej niezwykłych twórców europejskiej literatury.

Większość swojego najważniejszego dorobku stworzył jako nastolatek i bardzo młody człowiek. Jego twórczość, w tym „Sezon w piekle” i „Iluminacje”, wywarła ogromny wpływ na symbolizm i późniejszą poezję nowoczesną.

Rimbaud zerwał z tradycyjnym pojmowaniem poetyckiego języka, poszukując nowych sposobów przedstawiania emocji, świadomości i rzeczywistości. Jego burzliwe relacje z Paulem Verlaine'em oraz późniejsze porzucenie literatury dodatkowo umocniły legendę buntownika.

100 lat temu (1926). Andrzej Waligórski – człowiek, który potrafił śmiać się z rzeczywistości

20 października 1926 roku urodził się Andrzej Waligórski, poeta, satyryk, dziennikarz radiowy i współtwórca wrocławskiego kabaretu „Elita”.

Przez dziesięciolecia był związany z Polskim Radiem. Uczestniczył w tworzeniu słynnego „Studia 202”, a jego teksty stały się ważną częścią polskiej tradycji kabaretowej.

Waligórski potrafił łączyć absurdalny humor z obserwacją codzienności. W czasach PRL satyra bywała nie tylko rozrywką, ale również sposobem komentowania rzeczywistości, której nie zawsze można było opisywać wprost.

80 lat temu (1946). Elfriede Jelinek – literatura, która nie pozwala na wygodne milczenie

20 października 1946 roku urodziła się Elfriede Jelinek, austriacka pisarka, laureatka Literackiej Nagrody Nobla z 2004 roku.

Jej najbardziej rozpoznawalną powieścią pozostaje „Pianistka”, zekranizowana przez Michaela Hanekego. Jelinek podejmuje w swojej twórczości problematykę przemocy, społecznej dominacji, relacji płci i hipokryzji współczesnej kultury.

Jej książki nie należą do łatwych lektur. Właśnie dlatego zajmują tak ważne miejsce w literaturze europejskiej: zmuszają czytelnika do konfrontacji z tematami, które często pozostają przemilczane.

76 lat temu (1950). Tom Petty – głos amerykańskiego rocka

20 października 1950 roku urodził się Tom Petty, wokalista, gitarzysta i kompozytor.

Przez lata występował z zespołem Tom Petty and the Heartbreakers, tworząc utwory, które na stałe weszły do historii amerykańskiej muzyki popularnej.

„American Girl”, „Refugee”, „Free Fallin'” i „Learning to Fly” do dziś należą do jego najbardziej rozpoznawalnych piosenek.

Petty potrafił łączyć klasyczne rockowe brzmienie z prostymi, poruszającymi opowieściami o wolności, rozczarowaniach i poszukiwaniu własnej drogi. Zmarł w 2017 roku.

55 lat temu (1971). Snoop Dogg – od gangsta rapu do popkulturowej ikony

20 października 1971 roku urodził się Snoop Dogg, jeden z najbardziej rozpoznawalnych amerykańskich raperów.

Wielką popularność zdobył na początku lat dziewięćdziesiątych dzięki współpracy z Dr. Dre, a jego debiutancki album „Doggystyle” stał się jednym z najważniejszych wydawnictw zachodniego wybrzeża amerykańskiego hip-hopu.

Z czasem Snoop Dogg wykroczył daleko poza świat rapu, pojawiając się w filmach, telewizji, reklamach i licznych projektach muzycznych.

Odeszli tego dnia

54 lata temu (1972). Magdalena Samozwaniec

20 października 1972 roku zmarła Magdalena Samozwaniec, pisarka i satyryczka, córka Wojciecha Kossaka oraz siostra poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

Jej twórczość wyróżniały humor, ironia i doskonała obserwacja obyczajów. Autorka potrafiła z lekkością opisywać społeczne konwenanse, relacje rodzinne i ludzkie słabości.

Do jej najbardziej znanych książek należy „Maria i Magdalena”, opowieść o niezwykłej rodzinie Kossaków.

14 lat temu (2012). Przemysław Gintrowski

20 października 2012 roku zmarł Przemysław Gintrowski, kompozytor, pieśniarz i twórca muzyki filmowej.

Wspólnie z Jackiem Kaczmarskim i Zbigniewem Łapińskim tworzył programy poetycko-muzyczne, które stały się ważną częścią kultury polskiej opozycji demokratycznej.

Jego charakterystyczny, głęboki głos doskonale współgrał z poezją Zbigniewa Herberta oraz utworami opisującymi doświadczenie życia w państwie pozbawionym wolności.

Gintrowski pozostaje jednym z najważniejszych artystów związanych z polską pieśnią niezależną

Dwa lata temu (2024). Janusz Olejniczak

20 października 2024 roku zmarł Janusz Olejniczak, wybitny polski pianista i interpretator muzyki Fryderyka Chopina.

Jako osiemnastolatek zdobył nagrodę w Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie w 1970 roku.

Szerokiej publiczności jego muzyka znana jest również z filmu „Pianista” Romana Polańskiego. Olejniczak nagrywał utwory wykorzystywane w tej produkcji i wykonywał partie fortepianowe związane z postacią Władysława Szpilmana.

Jego dorobek przypomina, jak wielką rolę polscy muzycy odegrali w popularyzowaniu twórczości Chopina na świecie.

Tego dnia w muzyce

49 lat temu. Tragiczny lot Lynyrd Skynyrd. Koniec pewnej epoki amerykańskiego rocka

20 października 1977 roku rozbił się samolot przewożący członków zespołu Lynyrd Skynyrd.

Do tragedii doszło w stanie Missisipi, niedaleko miejscowości Gillsburg. Maszyna leciała z Greenville w Karolinie Południowej do Baton Rouge w Luizjanie, gdzie grupa miała wystąpić podczas kolejnego koncertu.

Lynyrd Skynyrd byli wówczas jednym z najważniejszych zespołów amerykańskiego rocka południowego.

Ich muzyka łączyła bluesa, hard rock, country i charakterystyczną dla południowych stanów USA tradycję gitarowego grania.

W repertuarze znajdowały się utwory, które do dzisiaj rozpoznają miliony słuchaczy: „Sweet Home Alabama”, „Simple Man” i przede wszystkim monumentalny „Free Bird”.

Zaledwie trzy dni przed katastrofą, 17 października 1977 roku, zespół wydał album „Street Survivors”.

Nowa płyta miała umocnić pozycję grupy.

Zamiast kolejnego etapu sukcesu przyszła tragedia.

W katastrofie zginęło sześć osób. Wśród ofiar byli wokalista i jeden z założycieli zespołu Ronnie Van Zant, gitarzysta Steve Gaines oraz wokalistka wspierająca Cassie Gaines.

Zginęli również członek ekipy technicznej i dwaj piloci.

Pozostali pasażerowie odnieśli obrażenia.

Przyczyną katastrofy było wyczerpanie paliwa, do którego doprowadziły błędy związane z obsługą lotu.

Zespół przestał istnieć w dotychczasowej postaci.

Dopiero po latach pozostali muzycy zdecydowali się na wznowienie działalności.

Tragedia sprawiła, że „Street Survivors” stało się albumem otoczonym wyjątkowo bolesną symboliką.

„Free Bird” zyskał dodatkowy wymiar – dla kolejnych pokoleń fanów jest nie tylko rockową kompozycją, ale również muzycznym pomnikiem nieodżałowanych artystów.

Katastrofa z 20 października 1977 roku pozostaje jedną z najbardziej dramatycznych historii w dziejach muzyki rockowej.

46 lat temu. U2 wydaje „Boy”. Czterech chłopaków z Dublina rozpoczyna wielką podróż

20 października 1980 roku ukazał się debiutancki album irlandzkiego zespołu U2 zatytułowany „Boy”.

Nikt nie mógł wówczas przewidzieć, że grupa stanie się jednym z najważniejszych zespołów rockowych kolejnych dekad.

Bono, The Edge, Adam Clayton i Larry Mullen Jr. byli młodymi muzykami, którzy próbowali odnaleźć własne brzmienie w świecie zdominowanym przez punk rock, post-punk i rozwijającą się nową falę.

Ich debiut nie był perfekcyjnie wygładzoną produkcją.

Słychać w nim niepokój, młodzieńczą energię i potrzebę opowiedzenia o doświadczeniach dojrzewania.

Producentem płyty został Steve Lillywhite, który pomógł wydobyć charakterystyczny dźwięk zespołu.

Już wtedy pojawiły się elementy późniejszego stylu U2: ekspresyjny wokal Bono, przestrzenna gitara The Edge'a i rytmika nadająca utworom niezwykłe napięcie.

Album otwiera „I Will Follow”, jeden z pierwszych wielkich utworów w historii zespołu.

Na płycie znalazły się również „Out of Control”, „The Electric Co.”, „A Day Without Me” i „Stories for Boys”.

Nie był to jeszcze zespół stadionowych hymnów.

Muzycy opowiadali przede wszystkim o świecie widzianym oczami młodych ludzi.

Dopiero kolejne albumy, takie jak „War”, „The Unforgettable Fire” i „The Joshua Tree”, przyniosły U2 globalny sukces.

Jednak to właśnie „Boy” stworzył fundament ich przyszłej kariery.

46 lat później debiutancka płyta pozostaje świadectwem momentu, w którym młodzieńczy niepokój zaczyna przekształcać się w wielką sztukę.

14 lat temu odszedł Przemysław Gintrowski. Głos, który nie chciał milczeć

20 października 2012 roku zmarł Przemysław Gintrowski, jeden z najważniejszych twórców polskiej piosenki literackiej i niezależnej.

Jego kariera była ściśle związana z działalnością opozycji demokratycznej w PRL.

Wraz z Jackiem Kaczmarskim i Zbigniewem Łapińskim tworzył programy muzyczne, które dla słuchaczy stawały się czymś znacznie ważniejszym niż koncertami.

Były opowieścią o wolności, odpowiedzialności i historii.

„Mury”, choć przede wszystkim kojarzone z Jackiem Kaczmarskim, stały się częścią szerszego artystycznego świata tworzonego przez całe trio.

Gintrowski sięgał również po poezję Zbigniewa Herberta, nadając jej charakterystyczne, dramatyczne brzmienie.

Do jego szczególnie ważnych dokonań należały muzyczne interpretacje tekstów związanych z moralną odpowiedzialnością jednostki wobec przemocy i totalitaryzmu.

Był także cenionym kompozytorem muzyki filmowej.

Tworzył muzykę między innymi do filmów i seriali, w tym „Matki Królów” oraz „Zmienników”.

Jego dorobek pokazuje, że muzyka może pełnić funkcję społecznego świadectwa.

Nie musi być wyłącznie tłem dla codzienności.

Czasami staje się językiem, którym ludzie opowiadają o rzeczach zbyt niebezpiecznych, by mówić o nich wprost. 

Tego dnia w sporcie

69 lat temu. Gerard Cieślik strzela dwa gole ZSRR. Polska wygrywa mecz większy niż futbol

20 października 1957 roku na Stadionie Śląskim w Chorzowie reprezentacja Polski pokonała Związek Radziecki 2:1.

Było to spotkanie eliminacji mistrzostw świata.

Jednak dla około 100 tysięcy kibiców zgromadzonych na trybunach znaczyło znacznie więcej.

Polska znajdowała się wówczas niespełna rok po politycznym przełomie Października 1956 roku.

Stosunki ze Związkiem Radzieckim pozostawały pełne napięć, a społeczeństwo pamiętało okres stalinowskich represji i uzależnienia państwa od Moskwy.

Sport stał się przestrzenią, w której można było wyrazić emocje trudne do okazania w życiu publicznym.

Rywal był wyjątkowo mocny.

W bramce reprezentacji ZSRR występował Lew Jaszyn, późniejszy zdobywca Złotej Piłki, uznawany za jednego z najwybitniejszych bramkarzy w historii futbolu.

Polska miała jednak swojego bohatera.

Gerard Cieślik, kapitan reprezentacji i legenda Ruchu Chorzów, nie należał do zawodników imponujących warunkami fizycznymi.

Miał natomiast znakomity instynkt strzelecki.

W 43. minucie zdobył pierwszą bramkę.

W 50. minucie ponownie pokonał Jaszyna.

Stadion oszalał.

Reprezentacja ZSRR odpowiedziała golem Walentina Iwanowa, ale nie zdołała odwrócić wyniku.

Polska wygrała 2:1.

To jedno z najbardziej symbolicznych zwycięstw w historii naszego futbolu.

Kibice zapamiętali nie tylko rezultat, ale przede wszystkim jego polityczny i emocjonalny kontekst.

Warto jednak przypomnieć, że zwycięstwo nie dało Polakom awansu na mistrzostwa świata.

Ostatecznie reprezentacja przegrała dodatkowy mecz z ZSRR i nie pojechała na mundial w 1958 roku.

Mimo tego 20 października 1957 roku na trwałe wszedł do polskiej pamięci sportowej.

Czasami bowiem jeden mecz potrafi stać się czymś znacznie większym niż tylko walką o punkty.

58 lat temu. Dick Fosbury skacze tyłem do poprzeczki. Lekkoatletyka zmienia się na zawsze

20 października 1968 roku podczas igrzysk olimpijskich w Meksyku Dick Fosbury zdobył złoty medal w skoku wzwyż, osiągając wysokość 2,24 m.

Nie byłoby w tym nic niezwykłego, gdyby nie sposób, w jaki pokonywał poprzeczkę.

Amerykanin skakał plecami do poprzeczki.

Dzisiaj jest to technika stosowana praktycznie przez wszystkich czołowych zawodników.

W 1968 roku stanowiła jednak prawdziwą rewolucję.

Dotychczas większość skoczków wykorzystywała techniki, w których zawodnik pokonywał poprzeczkę przodem lub bokiem.

Fosbury zaczął eksperymentować z zupełnie innym sposobem lotu.

Nowa technika pozwalała na korzystniejsze ułożenie ciała i efektywniejsze wykorzystanie energii skoku.

Jego zwycięstwo olimpijskie sprawiło, że świat lekkoatletyki zaczął masowo interesować się tym rozwiązaniem.

„Fosbury Flop” stał się jedną z najbardziej znanych technicznych innowacji w historii sportu.

Rocznica pokazuje, że przełom nie zawsze wymaga większej siły czy lepszych warunków fizycznych.

Czasami wystarczy odwaga, by zrobić coś zupełnie inaczej niż wszyscy.

19 lat temu. Republika Południowej Afryki zdobywa Puchar Świata w rugby

20 października 2007 roku reprezentacja Republiki Południowej Afryki pokonała Anglię 15:6 w finale Pucharu Świata w rugby.

Spotkanie rozegrano na Stade de France pod Paryżem.

Obie drużyny prezentowały niezwykle twardy i zdyscyplinowany styl gry.

W finale nie zdobyto żadnego przyłożenia, a o wyniku zdecydowały skutecznie wykonywane kopnięcia.

Dla RPA było to drugie mistrzostwo świata w historii.

Triumf przypominał słynne zwycięstwo z 1995 roku, kiedy sukces narodowej reprezentacji stał się jednym z symboli budowania nowego społeczeństwa po upadku apartheidu.

Rugby w Republice Południowej Afryki ma znaczenie znacznie wykraczające poza sport.

To również część historii społecznych podziałów, przemian politycznych i poszukiwania narodowej wspólnoty.

Sport dziś. Liga Mistrzów wraca z wielkimi meczami

We wtorek, 20 października 2026 roku, rozpoczyna się trzecia kolejka fazy ligowej piłkarskiej Ligi Mistrzów UEFA.

Jednym z najciekawiej zapowiadających się spotkań jest starcie Paris Saint-Germain z FC Barceloną. Obie drużyny rozpoczęły europejską rywalizację od zwycięstw i należą do zespołów posiadających aspiracje do walki o najważniejsze trofeum klubowe.

Na Anfield Liverpool podejmie Villarreal. Dla angielskiego klubu będzie to okazja do przedłużenia zwycięskiej serii w europejskich rozgrywkach.

Spotkania zaplanowano na dzisiejszy wieczór. Jest to bieżący terminarz sportowy, a nie historyczna rocznica. 

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Odkryj historię w krajobrazie. W lasach pod Spałą znaleziono skarb sprzed około 2500 lat

Tegoroczny Międzynarodowy Dzień Krajobrazu ma wyjątkowo trafne hasło z punktu widzenia mieszkańców powiatu tomaszowskiego: „Odkryj historię w krajobrazie!”.

Zaledwie kilka miesięcy temu przekonali się o tym członkowie Towarzystwa Fortyfikacyjnego „Linia Pilicy”, którzy w lasach między Tomaszowem Mazowieckim a Spałą odnaleźli niezwykły depozyt archeologiczny.

Odkrycia dokonano w kwietniu 2026 roku.

Poszukiwacze, którzy zwykle zajmują się dokumentowaniem śladów po obu wojnach światowych, natrafili na przedmioty pochodzące z okresu znacznie wcześniejszego niż współczesna historia regionu.

Wśród zabytków znalazły się ozdoby z brązu i żelaza, spiralne elementy biżuterii, nagolenniki, nóż oraz fragmenty glinianego naczynia.

Znalezisko ma ogromne znaczenie dla poznawania pradziejów terenów nad Pilicą.

Archeolog Mariusz Ziółkowski z Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim wstępnie powiązał je z okresem halsztackim i kulturą łużycką.

Przedmioty mogą pochodzić z około 600–400 lat przed naszą erą.

Nie jest to więc historia sprzed stu czy dwustu lat, ale świadectwo życia społeczności zamieszkujących te tereny w czasach, kiedy na ziemiach dzisiejszej Polski upowszechniało się wykorzystanie żelaza.

W rozmowie z „Dziennikiem Łódzkim” archeolog podkreślał wyjątkowość odkrycia, określając je jako pierwszy taki skarb w regionie tomaszowskim.

Wstępne rozpoznanie zabytków wskazuje, że nie mamy do czynienia z przypadkowymi przedmiotami zgubionymi podczas wędrówki przez las.

Mogą stanowić celowo ukryty depozyt o znacznej wartości dla dawnych właścicieli.

Dlaczego ktoś zdecydował się je zakopać? Czy chciał odzyskać je po ustaniu zagrożenia? A może skarb miał znaczenie związane z obrzędowością?

Na te pytania archeolodzy próbują odpowiadać, analizując same przedmioty, sposób ich wykonania i kontekst odkrycia.

Skarb leżał w lesie przez stulecia. To historia, która wciąż czeka na opowiedzenie

Historia spalskiego skarbu ma w sobie coś z literackiej opowieści.

Przez ponad dwa tysiące lat przedmioty spoczywały ukryte w ziemi.

Zmieniały się państwa, granice i języki. Nad Pilicą powstawały osady, później miasta i zakłady przemysłowe.

Przez pobliskie tereny przetaczały się wojny, a w spalskich lasach polowali rosyjscy carowie i prezydenci II Rzeczypospolitej.

W czasie II wojny światowej Niemcy budowali tutaj obiekty militarne, które do dzisiaj przyciągają pasjonatów historii.

Tymczasem pod powierzchnią ziemi wciąż pozostawały przedmioty wykonane przez ludzi żyjących na długo przed powstaniem współczesnej Polski.

Skarb przekazano do Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie może zostać poddany dalszym badaniom i konserwacji.

Odkrycie przypomina również o obowiązkach związanych z ochroną dziedzictwa archeologicznego.

Zgodnie z ustawą z 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, przypadkowe znalezienie przedmiotów, co do których istnieje przypuszczenie, że są zabytkami archeologicznymi, wymaga odpowiedniego zabezpieczenia miejsca i powiadomienia właściwych organów.

Nie jest to zwykły skarb, którym znalazca może swobodnie dysponować.

To część wspólnego dziedzictwa historycznego.

Niebieskie Źródła, Pilica i dawna kolej. Tomaszowski krajobraz jest kroniką miasta

Dzisiejsze święto krajobrazu pozwala spojrzeć szerzej na historię Tomaszowa Mazowieckiego.

Pilica przez wieki była jednym z najważniejszych elementów kształtujących osadnictwo i rozwój gospodarczy regionu.

Wody rzeki i jej dopływów wpływały na lokalizację młynów, zakładów przemysłowych oraz dróg.

Z kolei rozwój włókiennictwa w XIX wieku sprawił, że Tomaszów stał się ważnym ośrodkiem przemysłowym.

Ślady tej przeszłości można odnaleźć w dawnych budynkach fabrycznych, układzie ulic i zachowanych obiektach związanych z historią miasta.

Szczególnym miejscem pozostaje Skansen Rzeki Pilicy, gromadzący zabytki związane z rzeką, dawnym młynarstwem, techniką i historią regionu.

Znajduje się tam między innymi zabytkowy drewniany obiekt kolejowy przeniesiony z Czarnocina, przypominający o epoce, w której kolej zmieniała oblicze polskich miast i miasteczek.

Naprzeciwko skansenu położony jest rezerwat Niebieskie Źródła, jeden z najbardziej charakterystycznych obiektów przyrodniczych Tomaszowa.

To miejsce, gdzie naturalne zjawiska hydrologiczne stały się jednocześnie symbolem lokalnej tożsamości.

Dzień Krajobrazu przypomina, że ochrona takich miejsc nie sprowadza się wyłącznie do zachowania atrakcyjnego widoku.

Chodzi również o ochronę pamięci o tym, jak żyli, pracowali i przemieszczali się nasi poprzednicy.

Historia nie zawsze ma własną tablicę pamiątkową

W centrum Tomaszowa Mazowieckiego można odnaleźć ślady przemysłowej przeszłości, która przez dziesięciolecia kształtowała życie mieszkańców.

W Spale historię zapisano w architekturze dawnych rezydencji i lasach pamiętających wydarzenia wojenne.

W Inowłodzu średniowieczny zamek i romański kościół przypominają o czasach, kiedy nadpilickie tereny znajdowały się na ważnych szlakach komunikacyjnych.

W Konewce monumentalne pozostałości niemieckich fortyfikacji stanowią świadectwo dramatycznych wydarzeń XX wieku.

A w lasach między Tomaszowem a Spałą okazuje się, że można odnaleźć ślady znacznie starsze od tych wszystkich zabytków.

20 października 2026 roku lokalny krajobraz nabiera więc dodatkowego znaczenia.

To nie tylko zbiór miejsc znanych z codziennych spacerów, wycieczek czy przejazdów samochodem.

To wielowarstwowa kronika, której kolejnych rozdziałów dopiero się uczymy.

Historia nie zawsze przemawia do nas z pomników.

Czasami ukrywa się w przebiegu dawnej drogi, fundamentach nieistniejącego budynku albo w przedmiocie wydobytym z ziemi.

Wystarczy nauczyć się ją dostrzegać.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi dokładnie o 7.07, a zachodzi o 17.41. Dzień trwa około 10 godzin i 33 minut i jest krótszy od poprzedniego o niemal cztery minuty. 

Narodowy Dzień Pamięci Duchownych Niezłomnych

19 października obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Duchownych Niezłomnych – święto państwowe ustanowione przez Sejm w 2018 roku. Ma upamiętniać duchownych, którzy w różnych okresach historii angażowali się w walkę o niepodległość, wolność religijną i prawa człowieka. Data jest symboliczna: właśnie 19 października 1984 roku funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa uprowadzili ks. Jerzego Popiełuszkę. Nie jest to dzień ustawowo wolny od pracy

Kalendarium historyczne

560 lat temu (1466). Drugi pokój toruński. Polska odzyskuje dostęp do Bałtyku

19 października 1466 roku zawarto drugi pokój toruński, kończący trwającą od 1454 roku wojnę trzynastoletnią między Królestwem Polskim i Związkiem Pruskim a zakonem krzyżackim.

Wojna była niezwykle kosztowna, ale przyniosła Polsce ogromną zmianę geopolityczną. Do Korony weszły m.in. Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, Malbork i Elbląg, a Warmia znalazła się pod ochroną polskiego monarchy. Ziemie te zaczęto określać jako Prusy Królewskie. Państwo zakonne nadal istniało we wschodniej części Prus, ale jego pozycja wobec polskiego króla została poważnie osłabiona.

Dla Polski szczególne znaczenie miało odzyskanie swobodnego dostępu do Bałtyku i ujścia Wisły. Gdańsk w kolejnych dziesięcioleciach wyrósł na jeden z najważniejszych portów tej części Europy. Drugi pokój toruński zamykał więc wojnę, ale jednocześnie otwierał okres gospodarczej ekspansji Rzeczypospolitej nad Bałtykiem.

245 lat temu (1781). Yorktown. Wielka Brytania przegrywa wojnę o Amerykę

19 października 1781 roku brytyjska armia pod Yorktown złożyła broń przed połączonymi siłami amerykańskimi i francuskimi.

Generał Charles Cornwallis znalazł się w pułapce stworzonej przez wojska George'a Washingtona i francuskiego generała Rochambeau. Kluczową rolę odegrała również francuska flota, która uniemożliwiła Brytyjczykom skuteczną pomoc od strony morza.

Na pole kapitulacji wyszła około jedna trzecia wszystkich brytyjskich sił znajdujących się wówczas w Ameryce Północnej. Sam Cornwallis, powołując się na chorobę, nie uczestniczył w ceremonii.

Yorktown nie oznaczało jeszcze formalnego końca wojny, ale zakończyło jej główną fazę militarną. Traktat paryski z 1783 roku potwierdził niepodległość Stanów Zjednoczonych 

213 lat temu (1813). Lipsk. Napoleon ponosi klęskę w „bitwie narodów”

19 października 1813 roku zakończyła się bitwa pod Lipskiem, jedno z największych starć epoki napoleońskiej.

Przeciw armii Napoleona wystąpiła koalicja obejmująca przede wszystkim Rosję, Prusy i Austrię. W czterodniowych walkach uczestniczyło kilkaset tysięcy żołnierzy, dlatego starcie nazwano później „bitwą narodów”.

19 października koalicja opanowała Lipsk, a Francuzi rozpoczęli odwrót. Klęska oznaczała załamanie napoleońskiej dominacji w Niemczech i rozpad Związku Reńskiego.

Droga wojsk koalicji prowadziła teraz w stronę Francji. Kilka miesięcy później Napoleon abdykował po raz pierwszy. Deutschlandmuseum

112 lat temu (1914). Pierwsza bitwa pod Ypres. Europa zakopuje się w okopach

19 października 1914 roku rozpoczęła się pierwsza bitwa pod Ypres, jedno z kluczowych starć pierwszych miesięcy I wojny światowej.

Niemcy próbowali przebić się w kierunku portów nad kanałem La Manche, a alianci chcieli zatrzymać ich ofensywę. Walki wokół belgijskiego miasta były częścią tzw. „wyścigu do morza”.

Niemieckiego przełamania nie udało się osiągnąć, ale cena była ogromna. Pierwotny skład Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego został praktycznie wyniszczony.

Po Ypres szanse na szybkie rozstrzygnięcie wojny zniknęły. Od kanału La Manche po granicę Szwajcarii zaczęła powstawać długa linia umocnień. Wojna manewrowa przeobrażała się w wojnę okopową, która przez następne lata pochłonęła miliony ofiar. 

108 lat temu (1918). W Cieszynie powstaje polska rada

19 października 1918 roku polscy działacze powołali Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego.

Austro-Węgry rozpadały się, a Polacy i Czesi rozpoczynali rywalizację o przyszłość Śląska Cieszyńskiego. Polscy działacze jasno deklarowali, że chcą włączenia regionu do odradzającego się państwa polskiego.

Na czele Rady stanęli ks. Józef Londzin, Jan Michejda i Tadeusz Reger. Jedenaście dni później Rada ogłosiła przynależność ziemi cieszyńskiej do Polski i zaczęła przejmować miejscową administrację.

Rok 1918 nie przyniósł jednak prostego rozwiązania problemu. Spór polsko-czechosłowacki o Śląsk Cieszyński doprowadził później do walk zbrojnych i podziału regionu. 

108 lat temu (1918). Polska przejmuje dowodzenie nad własnym wojskiem

Tego samego dnia kolejny krok w stronę suwerenności wykonywała Rada Regencyjna Królestwa Polskiego.

Według historycznego kalendarium PAP 19 października przejęła od niemieckich władz zwierzchnictwo nad polskimi oddziałami znajdującymi się na obszarze okupacji. Był to element procesu stopniowego odbierania okupantom realnych instrumentów władzy.

Wydarzenia przyspieszały niemal z dnia na dzień. 7 października Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość Polski, a w listopadzie władzę wojskową przekazała Józefowi Piłsudskiemu.

Jesień 1918 roku nie miała więc jednej „magicznej” daty odzyskania państwa. Była ciągiem kolejnych decyzji, lokalnych inicjatyw i przejmowania instytucji. 

84 lata temu (1942). Pojawia się nazwa „Ministerstwo Obrony Narodowej”

19 października 1942 roku prezydent RP na uchodźstwie wydał dekret wprowadzający nazwy „Minister Obrony Narodowej” i „Ministerstwo Obrony Narodowej”.

Dokument został wydany w czasie, gdy legalne władze polskie działały poza okupowanym krajem, a Polskie Siły Zbrojne walczyły u boku aliantów.

Sama organizacja wojskowych struktur państwa polskiego była oczywiście znacznie starsza. Ważna jest jednak właśnie ta data formalnego wprowadzenia nazwy, która po wojnie pozostała częścią polskiego systemu państwowego i funkcjonuje również współcześnie. ISAP

83 lata temu (1943). Streptomycyna. Gruźlica po raz pierwszy dostaje naprawdę groźnego przeciwnika

19 października 1943 roku Albert Schatz, doktorant pracujący w laboratorium Selmana Waksmana na Rutgers University, dokonał odkrycia prowadzącego do streptomycyny.

Schatz wyizolował Streptomyces griseus – mikroorganizm wytwarzający substancję zdolną hamować rozwój niektórych bakterii. Badania prowadzono w zespole Waksmana, a w późniejszej publikacji uczestniczyła również Elizabeth Bugie.

Nie oznaczało to, że tego jednego dnia wynaleziono gotowe lekarstwo dla pacjentów. Potrzebne były dalsze badania, próby kliniczne i opracowanie sposobu produkcji.

Znaczenie odkrycia okazało się jednak ogromne. Streptomycyna została pierwszym praktycznie skutecznym antybiotykiem przeciw gruźlicy, chorobie, która wcześniej należała do największych zabójców na świecie. Medycyna otrzymała broń zdolną zmienić los tysięcy, a później milionów pacjentów.

76 lat temu (1950). Pyongyang zdobyty, a Chiny wchodzą do wojny

19 października 1950 roku wojska ONZ zdobyły Pyongyang, stolicę Korei Północnej.

Po skutecznym desancie pod Inczon i odzyskaniu Seulu wydawało się, że siły północnokoreańskie zostały praktycznie rozbite i wojna zmierza ku końcowi.

Tego samego dnia wydarzyło się jednak coś, czego znaczenia dowództwo amerykańskie początkowo nie doceniło: duże siły chińskie zaczęły potajemnie przekraczać rzekę Jalu i wchodzić do Korei Północnej.

Kilka tygodni później ich ofensywa zmusiła wojska ONZ do gwałtownego odwrotu. Wojna, która wydawała się niemal wygrana, przerodziła się w wieloletni konflikt zakończony rozejmem dopiero w 1953 roku 

42 lata temu (1984). Uprowadzenie ks. Jerzego Popiełuszki

19 października 1984 roku po mszy odprawionej w Bydgoszczy ks. Jerzy Popiełuszko wyruszył samochodem do Warszawy. Nie dotarł do celu.

W miejscowości Górsk auto zostało zatrzymane przez funkcjonariuszy Departamentu IV MSW: Grzegorza Piotrowskiego, Leszka Pękalę i Waldemara Chmielewskiego. Kapłana uprowadzono. Jego kierowcy Waldemarowi Chrostowskiemu udało się uciec.

Popiełuszko był jednym z najbardziej rozpoznawalnych duszpasterzy środowisk „Solidarności”. Jego Msze za Ojczyznę przyciągały tysiące ludzi, a kazania o wolności, godności i pokonywaniu zła dobrem irytowały komunistyczne władze.

Kapłan został bestialsko pobity i zamordowany. Ciało wydobyto z Wisły 30 października. Pogrzeb na warszawskim Żoliborzu stał się wielką społeczną manifestacją sprzeciwu wobec systemu.

Dzisiaj właśnie rocznica jego uprowadzenia jest datą Narodowego Dnia Pamięci Duchownych Niezłomnych. Ks. Jerzy został beatyfikowany w 2010 roku. 

39 lat temu (1987). „Czarny poniedziałek”. Wall Street traci ponad jedną piątą wartości

19 października 1987 roku Dow Jones Industrial Average spadł podczas jednej sesji o 22,6 procent.

Do dziś pozostaje to największy jednodniowy procentowy spadek tego indeksu. Załamanie nie ograniczyło się do Nowego Jorku – wcześniej i później gwałtownie spadały giełdy w innych częściach świata.

Przyczyn szukano m.in. w narastającej niepewności gospodarczej, mechanizmach automatycznego handlu i gwałtownej reakcji inwestorów na spadki.

Federal Reserve określa Black Monday mianem pierwszego współczesnego globalnego kryzysu finansowego. Doświadczenia z 1987 roku wpłynęły później m.in. na zasady czasowego wstrzymywania handlu podczas wyjątkowo gwałtownych załamań. 

23 lata temu (2003). Jan Paweł II beatyfikuje Matkę Teresę

19 października 2003 roku na placu św. Piotra Jan Paweł II beatyfikował Matkę Teresę z Kalkuty.

Założycielka Misjonarek Miłości przez dziesięciolecia prowadziła działalność wśród ludzi ubogich, chorych i umierających. W 1979 roku otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla.

Podczas beatyfikacji papież przedstawiał jej życie jako przykład służby najbardziej potrzebującym.

Uroczystość odbyła się zaledwie sześć lat po jej śmierci i przyciągnęła do Rzymu pielgrzymów z wielu krajów. 

9 lat temu (2017). Przybysz spoza Układu Słonecznego

19 października 2017 roku teleskop Pan-STARRS1 na Hawajach wykrył niezwykły obiekt poruszający się przez Układ Słoneczny.

Pierwszy zwrócił na niego uwagę astronom Rob Weryk. Kolejne obserwacje wykazały, że tor obiektu nie pasuje do ciał związanych grawitacyjnie ze Słońcem.

Tak odkryto 1I/'Oumuamua – pierwszy potwierdzony obiekt międzygwiazdowy zaobserwowany w naszym Układzie Słonecznym.

Jego nazwa w języku hawajskim oznacza w przybliżeniu „posłańca z daleka, który przybywa pierwszy”. Odkrycie udowodniło, że współczesne teleskopy mogą wychwytywać obiekty powstałe wokół innych gwiazd – prawdziwy materiał z odległych układów planetarnych przelatujący przez nasze kosmiczne sąsiedztwo 

Urodzili się tego dnia

John le Carré – 95 lat od urodzin

19 października 1931 roku urodził się David John Moore Cornwell, znany światu jako John le Carré.

Zanim został pisarzem, pracował dla brytyjskich służb MI5 i MI6. To doświadczenie wykorzystał w powieściach szpiegowskich, które daleko odbiegały od widowiskowej wizji świata Jamesa Bonda. Jego bohaterowie działali w rzeczywistości pełnej moralnych kompromisów, zdrady i szarości. Najbardziej znane książki to „Szpieg, który przyszedł z zimnej strefy” i „Druciarz, krawiec, żołnierz, szpieg” 

Peter Tosh – 82 lata od urodzin

19 października 1944 roku na Jamajce urodził się Peter Tosh, właściwie Winston Hubert McIntosh.

Wspólnie z Bobem Marleyem i Bunnym Wailerem współtworzył The Wailers, jeden z najważniejszych zespołów w historii reggae. Później rozpoczął karierę solową, nagrywając m.in. „Legalize It” i „Equal Rights”. Muzyka Tosha była nierozerwalnie związana z walką o prawa człowieka, sprzeciwem wobec apartheidu i ruchem rastafariańskim 

Evander Holyfield – 64. urodziny

19 października 1962 roku urodził się Evander Holyfield, jeden z największych bokserów przełomu XX i XXI wieku.

Podczas igrzysk olimpijskich w Los Angeles w 1984 roku zdobył brązowy medal w wadze półciężkiej. W zawodowym boksie sięgnął później po mistrzostwo świata w wadze junior ciężkiej i ciężkiej. Do historii przeszły szczególnie jego walki z Mike'em Tysonem, Riddickiem Bowe'em, George'em Foremanem i Lennoxem Lewisem 

Odeszli tego dnia

Jonathan Swift – 281 lat od śmierci

19 października 1745 roku zmarł Jonathan Swift, autor „Podróży Guliwera”, duchowny i jeden z najwybitniejszych satyryków literatury anglojęzycznej.

Swift nie pisał wyłącznie fantastycznych przygód przeznaczonych dla dzieci. „Podróże Guliwera” były ostrą satyrą na politykę, ludzką pychę i mechanizmy władzy. Jeszcze mocniejszą formę przybrała jego słynna „Skromna propozycja”.

W testamencie przeznaczył znaczną część majątku na stworzenie w Dublinie szpitala dla osób z zaburzeniami psychicznymi. St Patrick's Hospital rozpoczął działalność rok po jego śmierci.

Ernest Rutherford – 89 lat od śmierci

19 października 1937 roku zmarł Ernest Rutherford, jeden z ojców fizyki jądrowej.

Badania Rutherforda doprowadziły do powstania nowego obrazu atomu z niewielkim, masywnym jądrem. Zajmował się promieniotwórczością, rozróżniał rodzaje promieniowania i prowadził doświadczenia, które stworzyły fundament późniejszej fizyki atomowej.

W 1908 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Jego prochy złożono w Opactwie Westminsterskim w pobliżu grobów Isaaca Newtona i lorda Kelvina.

Tego dnia w muzyce

„Take On Me”. Porażka, która rok później zmieniła się w światowy triumf

Historia a-ha i „Take On Me” doskonale pokazuje, że wielki przebój nie zawsze rodzi się przy pierwszej próbie.

19 października 1984 roku ukazała się pierwsza wersja singla. Według oficjalnej historii zespołu sprzedała zaledwie około 300 egzemplarzy i nie zrobiła międzynarodowej kariery.

Muzycy jednak nie zrezygnowali. Piosenkę nagrano ponownie, a ogromną rolę odegrał nowatorski teledysk łączący film aktorski z rysunkową animacją.

I tu pojawia się niezwykła zbieżność dat.

Dokładnie 19 października 1985 roku „Take On Me” znalazło się na pierwszym miejscu amerykańskiej listy Billboard. W Wielkiej Brytanii utwór doszedł do drugiej pozycji.

Piosenka, która rok wcześniej niemal przepadła, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych nagrań lat osiemdziesiątych.

33 lata „Vs.”. Pearl Jam udowadnia, że „Ten” nie był przypadkiem

19 października 1993 roku ukazał się drugi album Pearl Jam – „Vs.”

Po gigantycznym sukcesie debiutanckiego „Ten” zespół znalazł się pod ogromną presją. Zamiast jednak kopiować sprawdzony schemat, muzycy nagrali materiał bardziej surowy, nerwowy i agresywny.

Płytę otwiera gwałtowne „Go”, a dalej pojawiają się m.in. „Animal”, „Daughter”, „Dissident”, „Rearviewmirror” i kończące album „Indifference”.

Produkcją zajęli się Brendan O'Brien i Pearl Jam. Album pokazał grupę mniej zainteresowaną gwiazdorstwem, a bardziej tematami społecznego gniewu, przemocy, rodzinnych konfliktów i poczucia osaczenia.

„Vs.” pozostaje jednym z najważniejszych dokumentów rocka lat dziewięćdziesiątych i płytą, która udowodniła, że fenomen Pearl Jam nie skończy się na jednym albumie.

Peter Tosh. Reggae, które nie miało uspokajać

Dzisiejsza 82. rocznica urodzin Petera Tosha przypomina o drugim, bardziej bezkompromisowym obliczu jamajskiego reggae.

Tosh współtworzył The Wailers, ale w karierze solowej coraz mocniej łączył muzykę z politycznym protestem. Albumy „Legalize It” i „Equal Rights” stały się manifestami walki o prawa obywatelskie, wolność i godność.

Nie interesowała go rola łagodnego ambasadora egzotycznej muzyki. Potrafił bezpośrednio atakować nierówności społeczne, rasizm i apartheid.

Został zamordowany w Kingston w 1987 roku. Jego muzyka nadal należy do fundamentów światowego reggae.

Tego dnia w sporcie

Robert Kubica traci szansę na mistrzostwo świata Formuły 1

19 października 2008 roku odbyło się Grand Prix Chin Formuły 1.

Wyścig w Szanghaju wygrał Lewis Hamilton przed Felipe Massą i Kimim Räikkönenem. Robert Kubica zajął szóste miejsce, zdobywając trzy punkty.

Przed weekendem Polak pozostawał jeszcze matematycznie w walce o mistrzostwo świata. Wynik w Chinach sprawił jednak, że przed ostatnim Grand Prix sezonu nie miał już szans na tytuł.

Mimo tego sezon 2008 pozostaje jednym z najwybitniejszych w historii polskiego sportu motorowego. Kubica wygrał w Kanadzie, wielokrotnie stawał na podium i przez część sezonu był nawet liderem klasyfikacji mistrzostw świata.

Evander Holyfield. Od olimpijskiego brązu po walki, które oglądał cały świat

Dzisiejszy jubilat Evander Holyfield zapisał się w sporcie nie tylko jako mistrz świata, lecz również jako człowiek uczestniczący w jednych z najbardziej pamiętnych pojedynków w dziejach boksu.

Po kontrowersyjnie zakończonym półfinale igrzysk w Los Angeles otrzymał brązowy medal. W zawodowym ringu najpierw zdominował kategorię junior ciężką, a następnie przeszedł do wagi ciężkiej.

W 1990 roku został niekwestionowanym mistrzem świata po pokonaniu Jamesa „Bustera” Douglasa. Największą popularność przyniosły mu jednak późniejsze pojedynki z Tysonem – w tym słynna walka z 1997 roku zakończona dyskwalifikacją Tysona po ugryzieniu rywala w ucho. 

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

19 października w Spale. Hubertus, psy zaprzęgowe i tradycja dawnej osady myśliwskiej

Dokładny lokalny ślad 19 października prowadzi do Spały.

Archiwum oficjalnego serwisu miejscowości odnotowuje, że 19 października 2007 roku rozpoczynały się wydarzenia Hubertusa Spalskiego. Towarzyszyły mu organizowane w Teofilowie otwarte wyścigi psich zaprzęgów „Na tropie żubra”. Zawodników przyjmowano właśnie od piątkowego popołudnia 19 października, a rywalizację zaplanowano na kolejny weekendowy dzień.

To nie była impreza osadzona w przypadkowym miejscu.

Spała przez ponad stulecie pozostawała silnie związana z tradycją łowiecką. Jej reprezentacyjna historia zaczęła się w XIX wieku, kiedy car Aleksander III wybrał nadpilicką osadę na miejsce rezydencji myśliwskiej. Pałacyk zbudowano w latach osiemdziesiątych XIX wieku, a wokół niego powstało rozbudowane zaplecze dla dworu i organizowanych w puszczy polowań.

Po odzyskaniu niepodległości Spała została letnią rezydencją prezydentów Rzeczypospolitej. Szczególnie mocno związał się z nią Ignacy Mościcki. W opracowaniu poświęconym jego dziedzictwu przypomniano, że w spalskiej rezydencji odbywały się również coroczne obchody dnia św. Huberta – patrona myśliwych. Dzisiejsze Hubertusy odwołują się więc do znacznie starszej historii miejscowości.

Tradycja nie zniknęła. W kalendarzu Spały obok Dożynek Prezydenckich i imprez sportowych nadal pojawia się Hubertus, choć współczesne wydarzenia mają przede wszystkim charakter kulturalny, turystyczny i środowiskowy.

Inowłódz dzisiaj. Nadzwyczajna sesja na zamku

19 października 2026 roku o godz. 12.00 na Zamku Kazimierza Wielkiego w Inowłodzu rozpocznie się XXXIII sesja IX kadencji Rady Miejskiej, zwołana w trybie nadzwyczajnym.

Tego samego dnia o godz. 16.00 w Sołtysówce zaplanowano spotkanie w ramach konsultacji projektu programu współpracy Gminy Inowłódz z organizacjami pozarządowymi na 2027 rok. Konsultacje kończą się właśnie dzisiaj

To współczesny, a nie historyczny fragment dzisiejszego kalendarza, ale dobrze pokazuje ciągłość lokalnej historii. Dawna siedziba Kazimierza Wielkiego, miejscowość o średniowiecznych korzeniach i współczesny samorząd spotykają się dziś w jednym miejscu.

Historia potrafi być przewrotna. Tego samego dnia, w którym przed 45 laty Wojciech Jaruzelski przejmował kierownictwo PZPR, osiem lat później w NRD upadał Erich Honecker, jeden z symboli komunistycznego porządku. W Ameryce rodził się człowiek, który zmienił brzmienie muzyki popularnej, a w Meksyku lekkoatleta wykonywał skok, jakiego świat wcześniej nie widział. Co wydarzyło się 18 października? Dzisiejsze kalendarium prowadzi od wielkiej literatury po kosmiczne odkrycia, rock and roll i sportowe rekordy. Jest również wyjątkowy lokalny ślad: dokładnie 135 lat temu w Tomaszowie Mazowieckim urodził się artysta, którego twórczość trafiła do amerykańskich galerii i archiwów.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• 45 lat temu Wojciech Jaruzelski został I sekretarzem KC PZPR, a niespełna dwa miesiące później wprowadzono stan wojenny.
• 37 lat temu Erich Honecker stracił władzę w NRD, co poprzedziło upadek muru berlińskiego.
• Dokładnie 100 lat temu urodził się Chuck Berry, jeden z pionierów rock and rolla.
• 175 lat temu ukazało się pierwsze wydanie „Moby Dicka” Hermana Melville’a.
• 58 lat temu Bob Beamon skoczył 8,90 metra podczas igrzysk olimpijskich w Meksyku.
• 135 lat temu w Tomaszowie Mazowieckim urodził się Jennings Tofel, malarz i pisarz związany później z Ameryką.

Niedziela, 18 października 2026 roku

Dzisiaj przypada 291. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostają 74 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godz. 7.08, a zachodzi około 17.41. Dzień trwa mniej więcej 10 godzin i 33 minuty.

Imieniny obchodzą między innymi Łukasz, Julian, Justyn i Ziemowit.

Europejski Dzień Walki z Handlem Ludźmi. Współczesne niewolnictwo nie zawsze ma kajdany

18 października obchodzimy Europejski Dzień Walki z Handlem Ludźmi. Jego celem jest zwrócenie uwagi na przestępstwo, które pomimo rozwoju współczesnych systemów ochrony praw człowieka pozostaje poważnym problemem.

Handel ludźmi nie ogranicza się do wykorzystywania seksualnego. Może przyjmować również postać pracy przymusowej, zmuszania do żebractwa czy wykorzystywania osób znajdujących się w szczególnie trudnym położeniu.

W polskim prawie przestępstwo to określa art. 189a Kodeksu karnego, a definicję handlu ludźmi zawiera art. 115 § 22 k.k.

Współczesne niewolnictwo często zaczyna się od obietnicy dobrej pracy i lepszego życia.

Światowy Dzień Menopauzy. W 2026 roku uwaga skupia się na przewlekłym bólu

18 października przypada także Światowy Dzień Menopauzy, którego obchody koordynuje Międzynarodowe Towarzystwo Menopauzy.

Tegorocznym tematem jest przewlekły ból w wieku średnim. Organizatorzy zwracają uwagę, że dolegliwości bólowe kobiet przechodzących menopauzę bywają bagatelizowane albo traktowane jako nieodłączny element starzenia się.

Tymczasem wymagają odpowiedniej diagnostyki i indywidualnego podejścia terapeutycznego.

Kalendarium historyczne

341 lat temu (1685). Ludwik XIV odbiera protestantom wolność religijną

18 października 1685 roku król Francji Ludwik XIV podpisał edykt z Fontainebleau, odwołujący najważniejsze gwarancje swobody religijnej przyznane francuskim protestantom na mocy edyktu nantejskiego z 1598 roku.

Decyzja oznaczała likwidację legalnego funkcjonowania wielu wspólnot protestanckich, niszczenie świątyń i nasilenie prześladowań hugenotów. Tysiące rodzin uciekały do państw, w których mogły swobodnie praktykować swoją wiarę.

Francja utraciła część wykwalifikowanych mieszkańców, a prześladowania stały się trwałym elementem pamięci europejskiego protestantyzmu.

278 lat temu (1748). Pokój w Akwizgranie kończy wojnę, ale nie rozwiązuje konfliktu

18 października 1748 roku podpisano pokój w Akwizgranie, kończący wojnę o sukcesję austriacką.

Prusy utrzymały kontrolę nad większością Śląska, czego Austria nie zamierzała politycznie zaakceptować.

Pokój okazał się raczej zawieszeniem wielkiego sporu niż jego definitywnym rozwiązaniem. Osiem lat później Europa stanęła w obliczu wojny siedmioletniej.

175 lat temu (1851). „Moby Dick” trafia do księgarń. Arcydzieło, którego współcześni nie docenili

18 października 1851 roku w Londynie ukazało się pierwsze wydanie powieści Hermana Melville’a, znanej dzisiaj jako „Moby Dick”.

Brytyjska edycja nosiła tytuł „The Whale”. Amerykańscy czytelnicy otrzymali swoją wersję dopiero 14 listopada tego samego roku.

Historia kapitana Ahaba, obsesyjnie ścigającego białego wieloryba, okazała się opowieścią o ludzkiej pysze, obsesji, przeznaczeniu i niebezpiecznej potrzebie podporządkowania sobie natury.

Dopiero XX wiek przyniósł prawdziwe odkrycie tego dzieła. „Moby Dick” wszedł do kanonu literatury światowej.

159 lat temu (1867). Alaska przechodzi z rąk rosyjskich do amerykańskich

18 października 1867 roku w Sitce odbyła się uroczystość formalnego przekazania Alaski Stanom Zjednoczonym przez Rosję.

Amerykanie zapłacili za ogromne terytorium 7,2 miliona dolarów. W ówczesnej debacie publicznej pojawiały się głosy krytyczne wobec zakupu odległej i słabo zaludnionej krainy.

Z czasem odkrycia złota, bogactwa naturalne, zasoby energetyczne oraz strategiczne położenie zwiększyły znaczenie Alaski.

W 1959 roku została ona 49. stanem USA.

104 lata temu (1922). Powstaje BBC. Radio zaczyna zmieniać społeczeństwo

18 października 1922 roku grupa brytyjskich producentów sprzętu radiowego powołała British Broadcasting Company, z której wyrosła późniejsza BBC.

Regularne nadawanie programu z Londynu ruszyło 14 listopada 1922 roku. Radio zaczęło dostarczać informacji, edukować, transmitować koncerty i jednoczyć słuchaczy wokół wspólnych wydarzeń.

Pierwszy dyrektor generalny BBC, John Reith, rozwijał koncepcję nadawcy realizującego misję publiczną.

81 lat temu (1945). Powstaje podstawa procesu norymberskiego

18 października 1945 roku w Berlinie Międzynarodowy Trybunał Wojskowy rozpoczął formalny etap postępowania przeciw najważniejszym przedstawicielom nazistowskich Niemiec.

Przedstawiono akt oskarżenia obejmujący między innymi zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości.

Właściwy proces rozpoczął się 20 listopada 1945 roku w Norymberdze.

Postępowanie stało się jednym z fundamentów współczesnego międzynarodowego prawa karnego.

72 lata temu (1954). Radio mieści się w kieszeni

18 października 1954 roku zaprezentowano tranzystorowy odbiornik Regency TR-1, uznawany za pierwszy komercyjnie produkowany model tego rodzaju.

Kosztował około 50 dolarów, ale wyznaczał kierunek zmian technologicznych.

Muzyka zaczęła stopniowo opuszczać salon i towarzyszyć ludziom w podróży, pracy oraz na spacerach.

Od tranzystorowego radia prowadzi długa droga do przenośnych odtwarzaczy muzycznych i smartfonów.

59 lat temu (1967). Radziecka sonda dociera do atmosfery Wenus

18 października 1967 roku radziecka sonda Wenera 4 weszła w atmosferę Wenus, dostarczając danych, które zmieniły wiedzę naukowców o tej planecie.

Aparatura sondy przesyłała pomiary ciśnienia, temperatury i składu atmosfery podczas opadania.

Misja stanowiła przełom w bezpośrednich badaniach atmosfery innej planety.

49 lat temu (1977). Dramat zakładników w Mogadiszu

18 października 1977 roku niemiecka jednostka antyterrorystyczna GSG 9 przeprowadziła operację uwolnienia zakładników przetrzymywanych na pokładzie samolotu Lufthansy „Landshut”.

Maszyna została porwana przez terrorystów palestyńskich wspierających żądania związane z działalnością Frakcji Czerwonej Armii.

W nocy z 17 na 18 października funkcjonariusze GSG 9 opanowali samolot i uwolnili zakładników.

Wydarzenia te zamykały jeden z najbardziej dramatycznych etapów tzw. niemieckiej jesieni.

45 lat temu (1981). Wojciech Jaruzelski zostaje I sekretarzem PZPR

18 października 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski został wybrany I sekretarzem KC PZPR, zastępując Stanisława Kanię.

Polska znajdowała się wówczas w głębokim kryzysie gospodarczym i politycznym. Po powstaniu „Solidarności” komunistyczne władze mierzyły się z ruchem społecznym skupiającym miliony obywateli.

Jaruzelski pełnił już funkcje premiera i ministra obrony narodowej. Objęcie kierownictwa partii dodatkowo umocniło jego pozycję.

Niespełna dwa miesiące później, 13 grudnia 1981 roku, wprowadzono stan wojenny. Nastąpiły masowe internowania działaczy opozycyjnych, ograniczenie swobód obywatelskich i militaryzacja wielu dziedzin życia.

Najtragiczniejszym symbolem represji stała się pacyfikacja kopalni „Wujek”, podczas której zginęło dziewięciu górników.

37 lat temu (1989). Upadek Honeckera. NRD zaczyna tracić grunt pod nogami

18 października 1989 roku Erich Honecker został odsunięty od kierownictwa Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec, rządzącej NRD.

Jesienią 1989 roku przez wschodnie Niemcy przetaczała się fala protestów. Tysiące obywateli domagały się demokratyzacji i swobody podróżowania.

Władze próbowały ratować system, zastępując Honeckera Egonem Krenzem.

Zaledwie trzy tygodnie później, 9 listopada 1989 roku, upadł mur berliński.

35 lat temu (1991). Azerbejdżan odzyskuje niepodległość

18 października 1991 roku Azerbejdżan przyjął akt konstytucyjny o przywróceniu niepodległości państwowej.

Był to czas rozpadu Związku Radzieckiego, gdy kolejne republiki ogłaszały suwerenność.

Nowe państwo mierzyło się jednak z kryzysem politycznym, gospodarczym i konfliktem o Górski Karabach.

7 lat temu (2019). Pierwszy spacer kosmiczny przeprowadzony wyłącznie przez kobiety

18 października 2019 roku astronautki NASA Christina Koch i Jessica Meir przeprowadziły pierwszy spacer kosmiczny, w którym cały dwuosobowy zespół wykonujący prace poza stacją stanowiły kobiety.

Astronautki pracowały na zewnątrz Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przez 7 godzin i 17 minut.

Wydarzenie stało się symbolem przemian społecznych i rosnącego udziału kobiet w astronautyce.

Urodzili się tego dnia

Chuck Berry – 100. rocznica urodzin

18 października 1926 roku urodził się Chuck Berry, amerykański gitarzysta i jeden z pionierów rock and rolla.

Jego utwory „Johnny B. Goode”, „Roll Over Beethoven” i „Maybellene” pomogły stworzyć muzyczny język późniejszych pokoleń rockowych artystów.

Martina Navratilova – 70. urodziny

Jedna z najwybitniejszych tenisistek w historii zdobyła 18 tytułów wielkoszlemowych w grze pojedynczej.

Jean-Claude Van Damme – 66. urodziny

Belgijski aktor i zawodnik sportów walki, gwiazda filmów „Krwawy sport”, „Kickboxer” i „Uniwersalny żołnierz”.

Lindsey Vonn – 42. urodziny

Amerykańska narciarka alpejska, mistrzyni olimpijska i wielokrotna triumfatorka zawodów Pucharu Świata.

Odeszli tego dnia

Thomas Alva Edison – 95. rocznica śmierci

18 października 1931 roku zmarł jeden z najważniejszych wynalazców i przedsiębiorców w historii techniki.

Jego laboratoria odegrały kluczową rolę w rozwoju praktycznego oświetlenia elektrycznego, fonografii i wczesnej kinematografii.

Colin Powell – 5. rocznica śmierci

18 października 2021 roku zmarł amerykański generał i polityk, pierwszy czarnoskóry sekretarz stanu USA.

Tego dnia w muzyce

Sto lat Chucka Berry’ego. Człowiek, bez którego rock brzmiałby zupełnie inaczej

Jeśli współczesny rock miałby własny alfabet, wiele jego liter zapisał właśnie Chuck Berry.

W połowie lat pięćdziesiątych jego gitara zabrzmiała z niezwykłą siłą. Berry połączył blues, rhythm and blues oraz country, tworząc styl pełen energii, rytmu i charakterystycznych gitarowych zagrywek.

Jego piosenki opowiadały o młodzieży, samochodach, marzeniach i pragnieniu wolności.

„Johnny B. Goode” stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych hymnów rock and rolla. Utwór znalazł się nawet na słynnej Złotej Płycie Voyagera, wysłanej w 1977 roku w przestrzeń kosmiczną.

John Lennon, Keith Richards, Bruce Springsteen i całe pokolenia gitarzystów czerpały z muzycznego języka Berry’ego.

Dokładnie sto lat po jego narodzinach wystarczy włączyć rockowe radio, żeby usłyszeć jego dziedzictwo.

52 lata temu The Rolling Stones wydają „It's Only Rock 'n Roll”

18 października 1974 roku ukazał się album „It's Only Rock 'n Roll” zespołu The Rolling Stones.

Było to ostatnie studyjne wydawnictwo grupy nagrane z Mickiem Taylorem jako stałym członkiem zespołu.

Na płycie znalazły się między innymi „It's Only Rock 'n Roll (But I Like It)”, „Time Waits for No One” i „Ain't Too Proud to Beg”.

Album dotarł na pierwsze miejsce amerykańskiej listy sprzedaży.

38 lat temu powstaje muzyczny fenomen Traveling Wilburys

18 października 1988 roku na rynku amerykańskim ukazał się album „Traveling Wilburys Vol. 1”.

Pod wspólną nazwą spotkali się George Harrison, Bob Dylan, Roy Orbison, Tom Petty i Jeff Lynne.

Na albumie znalazły się między innymi „Handle With Care”, „End of the Line” i „Not Alone Any More”.

Muzyka łączyła rock, folk, country i amerykańskie ballady.

Niespełna dwa miesiące po premierze albumu zmarł Roy Orbison.

Tego dnia w sporcie

58 lat temu Bob Beamon wykonuje skok, który zadziwił świat

18 października 1968 roku podczas igrzysk olimpijskich w Meksyku Amerykanin Bob Beamon skoczył w dal na odległość 8,90 metra.

Dotychczasowy rekord świata wynosił 8,35 m.

Beamon poprawił go zatem aż o 55 centymetrów.

Rekord przetrwał niemal 23 lata, aż do mistrzostw świata w Tokio w 1991 roku, podczas których Mike Powell skoczył 8,95 m.

Wynik Beamona wciąż pozostaje rekordem olimpijskim.

49 lat temu Reggie Jackson zapisuje się w historii baseballu

18 października 1977 roku Reggie Jackson zdobył trzy home runy w jednym meczu finałowej serii World Series, prowadząc New York Yankees do zwycięstwa nad Los Angeles Dodgers.

Yankees wygrali spotkanie 8:4 i zdobyli mistrzostwo.

Jackson otrzymał przydomek „Mr. October”.

17 lat temu Robert Kubica na podium w Brazylii

18 października 2009 roku na torze Interlagos odbyło się Grand Prix Brazylii Formuły 1.

Wyścig wygrał Mark Webber, drugie miejsce zajął Robert Kubica, a trzecie Lewis Hamilton.

Jenson Button ukończył rywalizację na piątej pozycji, zapewniając sobie tytuł mistrza świata.

Sport dziś. Lechia Tomaszów Mazowiecki kontra rezerwy Widzewa Łódź

W niedzielę, 18 października 2026 roku, o godz. 12.00 Lechia Tomaszów Mazowiecki zmierzy się z Widzewem II Łódź.

Spotkanie zaplanowano w ramach 13. kolejki Betclic III ligi, grupy I.

Mecz odbędzie się w Tomaszowie Mazowieckim.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

135 lat temu w Tomaszowie urodził się Jennings Tofel. Artysta, którego odkryła Ameryka

18 października 1891 roku w Tomaszowie Mazowieckim urodził się Jennings Tofel, znany również jako Yehudah Tofel – malarz, ilustrator i pisarz, który znaczną część życia spędził w Stanach Zjednoczonych.

To postać stosunkowo mało znana współczesnym mieszkańcom Tomaszowa, choć jej biografia stanowi interesujący fragment historii miasta.

Tofel przyszedł na świat w żydowskiej rodzinie mieszkającej w rozwijającym się przemysłowym Tomaszowie.

Miasto było wówczas miejscem spotkania wielu kultur, języków i tradycji.

W 1905 roku, mając około 14 lat, wyemigrował wraz z rodziną do Stanów Zjednoczonych.

Od przemysłowego Tomaszowa do nowojorskich galerii

W Ameryce Tofel rozwijał zainteresowania artystyczne i literackie.

Jego malarstwo wyróżniały intensywne kolory, ekspresyjne przedstawienia postaci oraz zainteresowanie ludzkimi emocjami.

W 1926 roku założył Jewish Art Center w Nowym Jorku.

Wystawiał prace w Stanach Zjednoczonych i Izraelu. Pisał również artykuły i eseje poświęcone sztuce.

Jego spuścizna znajduje się dzisiaj między innymi w zbiorach YIVO Institute for Jewish Research oraz Smithsonian Archives of American Art.

Historia, którą warto przywrócić lokalnej pamięci

Biografia Jenningsa Tofela przypomina o przedwojennym, wielokulturowym Tomaszowie Mazowieckim.

Polacy, Żydzi, Niemcy i Rosjanie współtworzyli życie gospodarcze i społeczne miasta.

Losy żydowskich mieszkańców zostały dramatycznie przerwane przez niemiecką okupację i Zagładę.

Część wyemigrowała jednak wcześniej, tworząc nowe życie w odległych częściach świata.

Tofel należał właśnie do tej grupy.

Jego obrazy, pisma i dokumenty przechowywane za oceanem stanowią część dziedzictwa, którego początki sięgają ulic dawnego Tomaszowa.

103 lata temu urodził się Jerzy Winiarek. Tomaszowianin walczący w Powstaniu Warszawskim

18 października 1923 roku w Tomaszowie Mazowieckim urodził się Jerzy Władysław Winiarek, późniejszy żołnierz Armii Krajowej i uczestnik Powstania Warszawskiego.

Walczył na Mokotowie, w szeregach Grupy Artyleryjskiej „Granat”.

Posługiwał się pseudonimem „Irka” i miał stopień kaprala.

Po upadku Powstania dostał się do niemieckiej niewoli.

Zmarł 26 stycznia 2013 roku w Aleksandrowie Kujawskim.

Niedziela w Skansenie Rzeki Pilicy. 130 lat stacyjki z Czarnocina

18 października 2026 roku w Skansenie Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim trwa drugi dzień obchodów 130-lecia zabytkowej stacyjki z Czarnocina.

Drewniana poczekalnia powstała w 1896 roku. Dzisiaj jest jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów tomaszowskiego Skansenu.

Z okazji jubileuszu przygotowano wystawę „Stacyjka z bajki”.

W niedzielę zaplanowano opowieści przewodnika o historii zabytku.

Spotkania odbędą się o godz. 11.00, 12.30 i 14.00.

Jubileuszowe wydarzenia trwają od godz. 11.00 do 15.00.

Miejsce: Skansen Rzeki Pilicy, ul. A. F. Modrzewskiego 9/11 w Tomaszowie Mazowieckim.

Wstęp odbywa się według obowiązującego cennika placówki.

Jeden dzień, wiele historii. Dlaczego warto pamiętać?

18 października 2026 roku pokazuje, jak różnorodne mogą być rocznice przypadające na jeden dzień.

Z jednej strony mamy decyzje polityczne zmieniające losy państw i narodów.

Z drugiej – książki, których znaczenie odkrywano dopiero po latach, muzykę przekraczającą granice i sportowe rekordy, które wydawały się niemożliwe do pobicia.

Jest również historia Tomaszowa Mazowieckiego.

Miasta, z którego wyjeżdżali ludzie później współtworzący kulturę wielkich metropolii. Miasta, którego mieszkańcy walczyli w Powstaniu Warszawskim. Miasta, które dzisiaj zachowuje materialne ślady przeszłości.

Historia nie zawsze przemawia głosem królów, generałów i prezydentów.

Czasami opowiada ją obraz namalowany daleko od rodzinnego domu, stary kolejowy budynek albo nazwisko człowieka odnalezione w muzealnym archiwum.

Właśnie dlatego warto każdego dnia pytać, co wydarzyło się tego dnia w historii – i co z tych wydarzeń pozostało w naszej współczesności.

Skróć kalendarium do najmocniejszych tematówUjednolić nagłówki i chronologię

Nasz artykuł w skrócie

• Atak na dyplomatów i zawirowania wokół sankcji – polskie MSZ potwierdziło niebezpieczny atak na konwój dyplomatyczny na Zachodnim Brzegu Jordanu; polscy przedstawiciele nie ucierpieli, a Warszawa żąda wyjaśnień. Na arenie globalnej Donald Trump wstrzymał nowe sankcje wobec Rosji, co spotkało się z natychmiastowym apelem Wołodymyra Zełenskiego o powrót do presji gospodarczej na Moskwę.
• Raporty o ubóstwie i manifestacja w Warszawie – opublikowany raport Poverty Watch 2026 wskazuje, że skrajne ubóstwo w Polsce dotyka aż około 2 milionów osób (dla porównania w samym Tomaszowie w 2025 roku z pomocy społecznej korzystały 2033 osoby). Z kolei w stolicy, przed Trybunałem Konstytucyjnym, odbyła się manifestacja polityczna z udziałem Jarosława Kaczyńskiego.
• Wielki sukces tenisowy i testy w Arenie Lodowej – olbrzymia niespodzianka na kortach: Maja Chwalińska po sensacyjnym zwycięstwie nad Igą Świątek zagra w niedzielnym finale turnieju WTA 1000. Równolegle w tomaszowskiej Arenie Lodowej zaplanowano weekendowe łyżwiarskie zawody kontrolne.
• Ważny alert sanepidu w rejonie Rokicin – kluczowa informacja o charakterze lokalnym dotyczy bezpieczeństwa sanitarnego. Mieszkańcy wyznaczonych obszarów gminy Rokiciny muszą bezwzględnie przestrzegać wytycznych i stale przegotowywać wodę przeznaczoną do spożycia.

Stan informacji: sobota, 17 października 2026 roku, około godz. 21.10.

Rokiciny. Ostrzeżenie sanepidu nadal ważne dla mieszkańców. Wodę trzeba przegotować

Zaczynamy od informacji, która dla części mieszkańców powiatu tomaszowskiego jest znacznie ważniejsza niż polityczne wydarzenia w Warszawie czy Waszyngtonie.

W wodociągu Rokiciny stwierdzono przekroczenie mikrobiologicznego parametru wskaźnikowego jakości wody.

Komunikat Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Tomaszowie Mazowieckim pochodzi z 15 października. Dzień później ostrzeżenie opublikowała również Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Łodzi.

Problem dotyczy wody zaopatrującej miejscowości Łaznów oraz wskazane adresy w Rokicinach i Popielawach.

W komunikacie wymieniono Rokiciny od numeru 1 do 42 oraz Popielawy od numeru 1 do 99 i od 166 do 179.

Sanepid poinformował o przekroczeniu ogólnej liczby mikroorganizmów oznaczanych w temperaturze 22 stopni Celsjusza. 

To nie jest całkowity zakaz korzystania z wody

Najważniejsze zalecenie brzmi: woda nadaje się do spożycia po przegotowaniu.

Nie ogłoszono całkowitego zakazu korzystania z wodociągu.

Mieszkańcy powinni jednak zachować ostrożność podczas przygotowywania napojów, posiłków i innych czynności, w których woda może zostać spożyta.

Właśnie dlatego tak ważne jest, aby nie interpretować komunikatu w sposób dowolny.

Przekroczenie parametru mikrobiologicznego nie jest automatycznie równoznaczne z wykryciem bakterii chorobotwórczych. Nie oznacza również, że problem można zignorować.

Dopóki inspekcja sanitarna nie potwierdzi poprawy jakości wody, należy przestrzegać wydanych zaleceń.

Na moment przygotowania przeglądu nie znaleźliśmy nowszego oficjalnego komunikatu odwołującego ostrzeżenie.

Atak na polskich dyplomatów. Warszawa żąda wyjaśnień od Izraela

Jedna z najważniejszych wiadomości sobotniego popołudnia nadeszła z okupowanego Zachodniego Brzegu Jordanu.

W miejscowości Tajbe zamaskowani izraelscy osadnicy zaatakowali konwój, w którym znajdowali się dyplomaci z Polski, Francji i Belgii.

Delegacja przebywała w regionie w związku z wizytą podczas zbiorów oliwek.

Według relacji świadków napastnicy otoczyli pojazdy, żądali okazania dokumentów i uszkodzili samochód belgijskiej delegacji.

W zdarzeniu ucierpiał również francuski samorządowiec.

Informację o obecności Polaków w konwoju potwierdził rzecznik Ministerstwa Spraw Zagranicznych Maciej Wewiór.

Najważniejsza wiadomość dla polskich rodzin jest taka, że polskim dyplomatom nic się nie stało.

Polska stanowczo potępia atak

MSZ wyraziło oburzenie i zażądało od władz Izraela wyjaśnienia okoliczności zdarzenia, ustalenia sprawców oraz doprowadzenia do ich odpowiedzialności.

Rzecznik resortu podkreślił, że ataki na przedstawicieli korpusu dyplomatycznego są niedopuszczalne.

Reakcja nadeszła również ze strony władz belgijskich.

Minister spraw zagranicznych Belgii Maxime Prévot poinformował o uszkodzeniu pojazdu dyplomatycznego i zapowiedział działania na rzecz zwiększenia presji na sprawców przemocy.

Izraelska armia potępiła atak i potwierdziła, że doszło do poważnego incydentu.

Jednocześnie zaznaczyła, że wizyta delegacji nie była wcześniej koordynowana z wojskiem.

Izraelska policja wszczęła czynności wyjaśniające.

Oliwki, osadnicy i przemoc

Zachodni Brzeg Jordanu od lat pozostaje jednym z najbardziej zapalnych punktów konfliktu izraelsko-palestyńskiego.

Jesienne zbiory oliwek mają dla wielu palestyńskich rodzin ogromne znaczenie gospodarcze.

Drzewa oliwne są często źródłem utrzymania przekazywanym z pokolenia na pokolenie.

W ostatnich tygodniach dochodziło jednak do kolejnych napaści na rolników, niszczenia upraw i ataków na dziennikarzy.

Według danych palestyńskiego resortu zdrowia przytaczanych przez AP od początku tegorocznych zbiorów zginęły co najmniej cztery osoby, a ponad sto zostało rannych.

W piątek poważnych obrażeń doznała również fotografka „The Washington Post” Heidi Levine.

Sobotni atak ma szczególne znaczenie, ponieważ przemoc dotknęła także przedstawicieli europejskiej dyplomacji.

To problem wykraczający poza wewnętrzną sytuację Izraela.

Dotyczy bezpieczeństwa misji zagranicznych i poszanowania zasad prawa międzynarodowego.

Trump wstrzymał sankcje wobec Rosji. Zełenski ostrzega przed konsekwencjami

W piątek Donald Trump podpisał rozporządzenie wstrzymujące wdrożenie szerokiego pakietu nowych sankcji przeciwko Rosji.

W sobotę decyzja wywołała kolejną falę reakcji politycznych.

Chodzi o przepisy przygotowane z inicjatywy nieżyjącego już amerykańskiego senatora Lindseya Grahama.

Ustawa miała zwiększyć presję na rosyjski sektor energetyczny, instytucje finansowe, osoby związane z władzą oraz podmioty umożliwiające obchodzenie ograniczeń handlowych.

Nowe mechanizmy miały zacząć obowiązywać w najbliższych dniach.

Prezydent Stanów Zjednoczonych zdecydował jednak o ich zawieszeniu, powołując się na interes narodowy USA.

Zełenski: potrzebujemy presji na Rosję, a nie jej zmniejszania

Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski zaapelował w sobotę o poparcie dla nowych amerykańskich sankcji.

Jego zdaniem ograniczenia gospodarcze są jednym z narzędzi, które mogłyby skłonić Moskwę do zakończenia wojny.

Ukraiński przywódca podkreślił, że zmniejszanie presji na Rosję w momencie nasilenia bombardowań może zachęcać Kreml do kontynuowania agresji.

Krytyczne głosy pojawiły się również w Stanach Zjednoczonych.

Senator Richard Blumenthal, współautor ustawy, zarzucił administracji Trumpa odejście od wcześniejszego ponadpartyjnego porozumienia dotyczącego sankcji.

Rosyjski diesel i amerykańska polityka

Decyzja zapadła niedługo po ogłoszeniu amerykańsko-rosyjskich uzgodnień dotyczących importu oleju napędowego.

Administracja Trumpa przedstawia działania na rynku paliw jako próbę ograniczenia kosztów ponoszonych przez amerykańskich konsumentów.

Przeciwnicy porozumienia ostrzegają natomiast, że zakupy rosyjskich produktów naftowych mogą zwiększać dochody Moskwy.

Nie ma jeszcze podstaw do jednoznacznej oceny, czy te działania rzeczywiście doprowadzą do istotnego spadku światowych cen paliw.

Znaczenie mają wielkość dostaw, sytuacja na rynkach surowcowych i napięcia na Bliskim Wschodzie.

Dla Polski szczególnie istotny jest jednak wymiar polityczny.

Europa nadal nakłada sankcje na rosyjską gospodarkę, podczas gdy Stany Zjednoczone zmieniają sposób ich stosowania.

To różnica, która może mieć znaczenie dla przyszłości wspólnej polityki wobec Moskwy.

Ukraina pod ostrzałem. Giną cywile, a Rumunia zestrzeliła dwa drony

W sobotę rosyjskie bombardowania ponownie uderzyły w ukraińskie miasta.

Według informacji Associated Press w nocnych atakach zginęły co najmniej cztery osoby, a dziesiątki zostały ranne.

W Słowiańsku śmierć poniosły trzy osoby.

W obwodzie chersońskim zginął kierowca karetki pogotowia.

Ukraińskie służby informowały również o zniszczeniach budynków mieszkalnych i infrastruktury energetycznej.

Według komunikatu ukraińskich sił powietrznych Rosja wykorzystała w nocnym ataku 332 drony oraz cztery pociski manewrujące.

Ukraińska obrona przeciwlotnicza poinformowała o przechwyceniu wszystkich czterech pocisków i większości bezzałogowców.

Wojna coraz bliżej infrastruktury państw NATO

Szczególnie ważna wiadomość pojawiła się w sobotę wieczorem.

Rumunia poinformowała o zestrzeleniu dwóch dronów nad swoimi wodami terytorialnymi na Morzu Czarnym.

Według rumuńskiego Ministerstwa Obrony po wykryciu grupy obiektów powietrznych poderwano dwa myśliwce F-16.

Drony weszły w przestrzeń powietrzną państwa należącego do NATO i zostały zniszczone.

Rumuńskie wojsko zidentyfikowało je jako bezzałogowce typu Geran, wykorzystywane przez Rosję podczas wojny w Ukrainie.

To zdarzenie ma znaczenie również dla bezpieczeństwa Polski.

Nie oznacza automatycznie rozpoczęcia konfliktu NATO z Rosją.

Pokazuje jednak, że konsekwencje wojny coraz częściej obejmują przestrzeń powietrzną i szlaki transportowe państw Sojuszu.

W ostatnich tygodniach pojawiały się także informacje o atakach na statki handlowe w pobliżu rumuńskiego i bułgarskiego wybrzeża.

Bezpieczeństwo Morza Czarnego jest ważne dla handlu, dostaw surowców i stabilności całego regionu.

Setki lotów zakłóconych w Rosji

Rosyjskie władze poinformowały z kolei o dużym nocnym ataku ukraińskich dronów.

Według rosyjskiego Ministerstwa Obrony zestrzelono setki bezzałogowców nad kilkunastoma regionami.

Ataki spowodowały poważne zakłócenia pracy moskiewskich lotnisk.

Według relacji przytaczanych przez AP opóźniono lub odwołano ponad 350 lotów.

W obwodzie biełgorodzkim w ataku dronowym zginęła kobieta.

Rosyjskie dane dotyczące liczby zestrzelonych urządzeń nie zostały niezależnie zweryfikowane.

Wojna zatem trwa.

A polityczne deklaracje dotyczące jej zakończenia nadal nie przekładają się na bezpieczeństwo cywilów.

Raport o ubóstwie. Dwa miliony Polaków poniżej minimum egzystencji

17 października przypada Międzynarodowy Dzień Walki z Ubóstwem.

Z tej okazji Europejska Sieć Przeciwdziałania Ubóstwu – EAPN Polska – opublikowała raport „Poverty Watch 2026”.

Jego wnioski są niepokojące.

Według przytoczonych danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2025 roku w skrajnym ubóstwie żyło 5,3 proc. osób w gospodarstwach domowych, czyli około dwóch milionów mieszkańców Polski.

Rok wcześniej wskaźnik wynosił 5,2 proc.

Różnica jest niewielka i nie daje podstaw do twierdzenia, że nastąpił znaczący wzrost ubóstwa.

Nie pozwala jednak również mówić o jego wyraźnym ograniczeniu. 

Piętnaście milionów osób poniżej minimum socjalnego

Jeszcze większa liczba dotyczy minimum socjalnego.

Według raportu poniżej tej granicy znajdowało się około 40,3 proc. mieszkańców Polski, czyli w przybliżeniu 15 milionów osób.

Trzeba przy tym wyraźnie odróżnić minimum socjalne od minimum egzystencji.

Minimum egzystencji odnosi się do wydatków koniecznych do zaspokojenia najbardziej podstawowych potrzeb życiowych.

Minimum socjalne obejmuje również wydatki pozwalające na funkcjonowanie w społeczeństwie na określonym, choć nadal skromnym poziomie.

Nie można więc twierdzić, że 15 milionów Polaków żyje w skrajnym ubóstwie.

To dwa różne wskaźniki.

Tomaszów. Z pomocy społecznej korzystały 2033 osoby

Dzisiejszy raport ma również lokalny wymiar.

Jak wynika z danych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, przytoczonych w opublikowanej dziś analizie NaszTomaszow.pl, w 2025 roku z pomocy i wsparcia społecznego w Tomaszowie Mazowieckim korzystały 2033 osoby.

To około 3,75 proc. mieszkańców miasta.

Liczba rodzin, którym przyznano świadczenia, zwiększyła się w ciągu roku o 170.

Wzrosła również liczba osób długotrwale korzystających z pomocy społecznej.

W 2025 roku było ich 1059.

Do najczęściej wskazywanych przyczyn trudnej sytuacji życiowej należały niepełnosprawność, przewlekłe choroby, bezrobocie oraz trudności opiekuńczo-wychowawcze. Nasz Tomaszów

To dane, nad którymi trudno przejść obojętnie.

Nie oznaczają, że każda osoba objęta wsparciem żyje poniżej minimum egzystencji.

Pokazują jednak skalę lokalnych potrzeb.

W debacie publicznej łatwo mówić o wzroście PKB, rekordowych inwestycjach i poprawie wskaźników gospodarczych.

Znacznie trudniej dostrzec człowieka, który musi wybierać pomiędzy zakupem leków a opłaceniem rachunku.

Ubóstwo nie zawsze widać na ulicy. Czasami ukrywa się za zamkniętymi drzwiami mieszkania, w którym ktoś po raz kolejny przelicza pieniądze do końca miesiąca.

Manifestacja przed Trybunałem Konstytucyjnym. Jarosław Kaczyński zaostrza polityczny spór

Sobotnie popołudnie w Warszawie upłynęło pod znakiem kolejnej demonstracji związanej ze sporem o Trybunał Konstytucyjny.

O godz. 14.00 przed siedzibą TK przy alei Szucha rozpoczął się protest zorganizowany przez środowiska związane z Prawem i Sprawiedliwością.

W manifestacji uczestniczyli politycy opozycji, przedstawiciele klubów „Gazety Polskiej”, działacze organizacji społecznych oraz sympatycy Telewizji Republika.

Głos zabrał między innymi prezes PiS Jarosław Kaczyński.

Oskarżył rząd Donalda Tuska o działania zagrażające niezależności Trybunału.

Zapowiedział również możliwość kolejnych demonstracji, w tym dotyczących sytuacji wokół Narodowego Banku Polskiego. 

Spór o ślubowanie Macieja Berka

Bezpośrednim tłem manifestacji są wydarzenia ze środy, 14 października.

Wybrany przez Sejm na sędziego Trybunału Konstytucyjnego Maciej Berek złożył ślubowanie podczas uroczystości w Sejmie.

Nie uczestniczył w niej prezydent Karol Nawrocki.

Berek i przedstawiciele większości parlamentarnej uznają, że procedura była skuteczna.

Kancelaria Prezydenta prezentuje stanowisko przeciwne.

Prezes TK Bogdan Święczkowski nie dopuścił Berka do orzekania.

Spór dotyczy interpretacji wymogów ustawowych związanych ze ślubowaniem sędziego.

Nie należy przedstawiać stanowiska jednej ze stron jako bezspornego rozstrzygnięcia prawnego.

Paliwa. Od soboty obowiązują nowe ceny maksymalne. Diesel dokładnie po osiem złotych

Kierowcy od rana tankują już według nowych limitów cen paliw.

Ministerstwo Energii opublikowało obwieszczenie obowiązujące od 17 do 19 października włącznie.

Maksymalna cena benzyny Pb95 wynosi 6,89 zł za litr.

Benzyna Pb98 może kosztować maksymalnie 7,68 zł, a olej napędowy 8,00 zł.

W porównaniu z piątkiem oznacza to spadek maksymalnych stawek odpowiednio o 6, 8 i 3 grosze.

Przepisy przewidują obowiązek przestrzegania ogłoszonych limitów przez stacje paliw. Mogą one jednak sprzedawać paliwo taniej.

Przy tankowaniu różnica niewielka. Dla przedsiębiorców znaczenie większe

Tankowanie 50 litrów benzyny Pb95 po cenie maksymalnej kosztuje obecnie 344,50 zł.

To o trzy złote mniej niż przy piątkowym limicie.

W przypadku oleju napędowego 50 litrów kosztuje maksymalnie 400 zł.

Dla przeciętnego kierowcy różnica jest więc niewielka.

Ale w przedsiębiorstwach transportowych, które miesięcznie zużywają tysiące litrów paliwa, nawet niewielkie zmiany stawek wpływają na koszty.

Dla firm z powiatu tomaszowskiego równie ważna pozostaje przewidywalność cen.

Przedsiębiorca musi bowiem kalkulować nie tylko dzisiejsze tankowanie.

Musi również wiedzieć, ile będzie kosztować wykonanie zlecenia za tydzień lub miesiąc.

A tego w obecnej sytuacji międzynarodowej nie da się przewidzieć z dużą pewnością.

Tomaszów. Sobota pod znakiem bezpieczeństwa rodzin

W Tomaszowie Mazowieckim na sobotę zaplanowano wydarzenie, którego znaczenie szczególnie mocno wybrzmiewa po ostatnich dramatycznych zdarzeniach w polskich szkołach.

Krajowy Trening Rodzinny Akademii Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej miał odbyć się w godz. 10.00–12.00 na terenie Szkoły Podstawowej nr 1 przy ul. Leona Witolda May'a 11/13.

Organizatorem przedsięwzięcia było Miasto Tomaszów Mazowiecki.

Program przygotowano z myślą przede wszystkim o rodzinach z dziećmi.

Przewidziano rozmowy i instruktaże dotyczące reagowania na sygnały alarmowe, interpretacji alertów RCB, rozpoznawania bezpiecznych miejsc oraz przygotowania rodzinnego planu bezpieczeństwa.

W spotkaniu mieli uczestniczyć przedstawiciele policji, Państwowej Straży Pożarnej, ochotniczych straży pożarnych i miejskiego zarządzania kryzysowego.

Do zamknięcia przeglądu nie znaleźliśmy jeszcze oficjalnego podsumowania wydarzenia z informacją o frekwencji i przebiegu szkolenia.

Nie podajemy więc niepotwierdzonej liczby uczestników.

Czy potrafimy zachować się w sytuacji kryzysowej?

W ostatnich miesiącach coraz częściej mówi się o ochronie ludności.

Pojawiają się programy rządowe, dotacje, plany budowli ochronnych i nowe systemy alarmowania.

Ale bezpieczeństwo zaczyna się znacznie wcześniej.

Od świadomości zagrożeń.

Od umiejętności wezwania pomocy.

Od wiedzy, jak zachować się podczas pożaru, powodzi albo długotrwałej awarii energetycznej.

W Tomaszowie i powiecie tomaszowskim szczególne znaczenie mają zagrożenia związane z rzekami, infrastrukturą przemysłową i transportem.

Warto również pamiętać o potrzebach osób starszych, z niepełnosprawnościami oraz rodzin opiekujących się chorymi.

Dobrze przygotowany rodzinny plan bezpieczeństwa nie musi być obszernym dokumentem. Powinien być przede wszystkim zrozumiały dla wszystkich domowników.

Maja Chwalińska pokonała Igę Świątek. Polski finał półfinału w Wuhan

Jedna z najbardziej zaskakujących wiadomości sportowych soboty napłynęła z Chin.

Maja Chwalińska pokonała Igę Świątek 7:5, 6:1 w półfinale turnieju WTA 1000 w Wuhan.

Spotkanie trwało dwie godziny i osiem minut.

Chwalińska awansowała do pierwszego w karierze finału turnieju tej rangi.

W pierwszym secie Świątek prowadziła 5:3 i miała dwie piłki setowe.

Chwalińska zdołała jednak odwrócić przebieg rywalizacji.

W trakcie meczu Świątek skorzystała z przerwy medycznej związanej z problemami z nogą.

Po powrocie na kort nie odzyskała wcześniejszego rytmu.

Chwalińska wygrała dziesięć z kolejnych jedenastu gemów i zamknęła spotkanie w dwóch setach. 

W niedzielę finał z Sonay Kartal

Rywalką Chwalińskiej będzie reprezentantka Wielkiej Brytanii Sonay Kartal.

Brytyjka również rozgrywa znakomity turniej.

W półfinale pokonała Jelenę Ostapenko.

Dla obu zawodniczek niedzielny mecz będzie szansą na największy tytuł w dotychczasowej karierze. 

Tenis potrafi pisać scenariusze, których nie wymyśliłby żaden producent filmowy.

Z jednej strony Iga Świątek – zawodniczka z wielkimi sukcesami i doświadczeniem w najważniejszych meczach.

Z drugiej Maja Chwalińska – tenisistka, która w Wuhan rozgrywa jeden z najważniejszych turniejów swojej kariery.

Sobotni rezultat przypomina, że sport nie przyznaje zwycięstw za nazwisko ani za wcześniejsze osiągnięcia.

Każdy mecz trzeba wygrać od początku.

Arena Lodowa. Kolejna sobota z łyżwiarstwem szybkim

Tomaszowska Arena Lodowa również znalazła się w sobotnim kalendarzu sportowym.

Na godz. 13.00 zaplanowano Zawody Kontrolne w Łyżwiarstwie Szybkim.

Rywalizacja miała obejmować kategorie OPEN kobiet i mężczyzn na dystansach 500, 1000, 1500 i 3000 metrów.

Organizatorem było Tomaszowskie Centrum Sportu.

Zawody miały pozwolić sportowcom i trenerom ocenić aktualną dyspozycję zawodników przed kolejnymi imprezami.

Do zamknięcia przeglądu nie udało się potwierdzić pełnej oficjalnej klasyfikacji dzisiejszych startów. 

Za kilka dni mistrzostwa Polski

Już od 22 do 25 października Arena Lodowa będzie gospodarzem mistrzostw Polski na dystansach.

To jedna z ważniejszych imprez w krajowym kalendarzu łyżwiarstwa szybkiego.

Dla Tomaszowa kolejne duże zawody oznaczają możliwość promocji miasta, ale również sprawdzian organizacyjny.

Arena od lat jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów sportowych regionu.

Jej znaczenie wykracza daleko poza sportową rywalizację.

Zawody przyciągają do Tomaszowa zawodników, trenerów, działaczy i kibiców.

A to tworzy także możliwości dla lokalnej gastronomii i usług noclegowych.

130 lat stacyjki z Czarnocina. Tomaszów świętuje kolejową historię

W Skansenie Rzeki Pilicy rozpoczął się weekend poświęcony jednemu z najbardziej charakterystycznych zabytków znajdujących się w jego zbiorach.

Stacyjka z Czarnocina ma 130 lat.

Budynek powstał w 1896 roku jako pawilon wystawowy w Niżnym Nowogrodzie.

Później trafił do Czarnocina, gdzie służył podróżnym.

Dzisiaj znajduje się w Tomaszowie Mazowieckim.

Z jego historią związana jest również postać Władysława Stanisława Reymonta.

W sobotnim programie jubileuszu znalazła się wystawa „Stacyjka z bajki” oraz prezentacja miniaturowej kolejki.

Obchody potrwają także w niedzielę.

18 października o godz. 11.00, 12.30 i 14.00 zaplanowano spotkania z przewodnikiem, podczas których będzie można poznać historię zabytkowej poczekalni.

Wydarzenie odbywa się w godz. 11.00–15.00.

Wstęp jest płatny według cennika Skansenu. Nasz Tomaszów

Historia stacyjki mogłaby stać się materiałem na osobną opowieść.

Jest w niej dziewiętnastowieczny rozmach wystaw przemysłowych, rozwój kolei, podróże i niezwykłe losy drewnianego budynku.

A także literatura.

Reymont, który w „Chłopach” utrwalił świat polskiej wsi, był przecież również autorem tekstów opisujących przemiany społeczne i cywilizacyjne.

Kolej była jednym z ich najważniejszych symboli.

Dlatego niewielka stacyjka w tomaszowskim Skansenie przypomina coś więcej niż historię architektury.

Przypomina czas, kiedy podróż pociągiem mogła być początkiem zupełnie nowego życia.

Smardzewice i Tomaszów. Muzyczna sobota z Robertem Moskwą i Jackiem Dewódzkim

Sobotni kalendarz kulturalny naszego regionu obejmował dwa interesujące wydarzenia muzyczne.

W Smardzewicach na godz. 17.00 zaplanowano występ Roberta Moskwy.

Aktor, znany między innymi z serialu „M jak miłość”, miał zaprezentować w Centrum Kultury i Bibliotece Gminy Tomaszów Mazowiecki program „Jak oni śpiewają”.

Wydarzenie przygotowano z okazji Europejskiego Dnia Seniora.

Wstęp był bezpłatny, ale wymagał wcześniejszego uzyskania wejściówki. Nasz Tomaszów

Godzinę później w Miejskim Centrum Kultury „Tkacz” w Tomaszowie Mazowieckim zaplanowano koncert Jacka Dewódzkiego.

Były wokalista zespołu Dżem miał wystąpić z programem „Dżem Session”.

To propozycja dla słuchaczy, którzy pamiętają polskiego bluesa z czasów, gdy koncert nie był jedynie okazją do nagrania krótkiego filmu telefonem.

Muzyka Dżemu ma bowiem szczególny charakter.

Jest w niej bunt, melancholia, zmęczenie i tęsknota za wolnością.

Są piosenki, których nie da się słuchać obojętnie.

I są takie, które mimo upływu dziesięcioleci brzmią zaskakująco współcześnie. Nasz Tomaszów

Nie dysponujemy jeszcze potwierdzonymi relacjami z przebiegu obu koncertów, dlatego nie podajemy frekwencji ani ocen występów.

Niedziela przyniesie liczenie wiernych. Tomaszów na styku dwóch diecezji

18 października w polskich parafiach zaplanowano doroczne badanie praktyk religijnych.

Chodzi o liczenie osób uczestniczących we mszach świętych oraz przystępujących do komunii.

Badanie prowadzone jest w ramach statystyki Kościoła katolickiego.

Wyniki służą obliczaniu wskaźników dominicantes i communicantes.

Pierwszy dotyczy uczestnictwa we mszy świętej, drugi – przystępowania do komunii.

Dla Tomaszowa tegoroczne badanie ma szczególne znaczenie, ponieważ miasto znajduje się na granicy dwóch diecezji.

Jak przypominał NaszTomaszow.pl, poziom praktyk religijnych w obu jednostkach administracji kościelnej wyraźnie się różni. Nasz Tomaszów

Wyników tegorocznego liczenia oczywiście jeszcze nie znamy.

Warto jednak pamiętać, że statystyka religijna jest także częścią badań nad przemianami społecznymi.

Pokazuje zmiany zachodzące w kolejnych pokoleniach i lokalnych wspólnotach.

Sobota kończy się pytaniem o to, co naprawdę daje ludziom poczucie bezpieczeństwa

17 października 2026 roku był dniem, w którym wydarzenia z różnych części świata układały się w jeden niepokojący obraz.

Na Zachodnim Brzegu Jordanu zaatakowano dyplomatów.

W Ukrainie ginęli cywile.

Rumunia musiała reagować na obecność dronów w swojej przestrzeni powietrznej.

W Waszyngtonie podjęto decyzję o wstrzymaniu sankcji, które miały zwiększyć presję na Rosję.

W Warszawie tysiące politycznych emocji skupiły się wokół Trybunału Konstytucyjnego.

A w Polsce opublikowano raport przypominający, że mimo wzrostu gospodarczego miliony ludzi nadal żyją w trudnych warunkach materialnych.

W naszym regionie mieszkańcy części gminy Rokiciny muszą przestrzegać zaleceń dotyczących jakości wody.

W Tomaszowie przygotowywano rodziny do reagowania na zagrożenia.

Na Arenie Lodowej sportowcy sprawdzali formę przed kolejnymi zawodami.

W Skansenie Rzeki Pilicy świętowano historię zabytkowej stacyjki.

A na chińskim korcie Maja Chwalińska przypomniała, że nawet faworyt nie ma zwycięstwa zagwarantowanego.

Te wydarzenia różnią się skalą i znaczeniem.

Ale wszystkie dotyczą ludzkiego życia.

Bezpieczeństwa.

Zdrowia.

Pracy.

Poczucia wspólnoty.

I nadziei na przyszłość.

W jednym z najbardziej znanych fragmentów „Dżumy” Albert Camus pokazuje świat, w którym odpowiedzialność nie polega na wygłaszaniu wielkich deklaracji.

Polega na wykonywaniu tego, co należy zrobić, kiedy inni potrzebują pomocy.

Ta myśl dobrze pasuje do dzisiejszego wieczoru.

Mieszkaniec Rokicin potrzebuje bezpiecznej wody. Rodzina znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej – skutecznego wsparcia. Dziecko – poczucia bezpieczeństwa. A społeczeństwo – instytucji, którym może ufać.

To nie są wygórowane oczekiwania.

To podstawowe warunki normalnego życia.

I właśnie o nie, niezależnie od wielkiej polityki, warto pytać każdego dnia.

Nasz artykuł w dużym skrócie

• Rocznica śmierci Chopina i legendarny „zwycięski remis” – mija dokładnie 177 lat od śmierci Fryderyka Chopina w Paryżu, którego serce spoczywa w Warszawie. Kibice świętują dziś natomiast 53. rocznicę legendarnego meczu na Wembley z 1973 roku, gdzie reprezentacja Polski pod wodzą Kazimierza Górskiego zremisowała z Anglią 1:1, otwierając sobie drogę do historycznego trzeciego miejsca na świecie.
• Przełomy militarne i mroczne karty historii – przypada 249. rocznica kapitulacji wojsk brytyjskich pod Saratogą, która odwróciła losy amerykańskiej wojny o niepodległość. Wspominamy również tragiczne wydarzenia sprzed 65 lat, gdy francuska policja brutalnie stłumiła pokojową manifestację Algierczyków w Paryżu.
• Kamienie milowe muzyki rockowej – w kalendarzu muzycznym mija 49 lat od premiery płyty „Street Survivors” zespołu Lynyrd Skynyrd (wydanej zaledwie trzy dni przed tragiczną katastrofą lotniczą grupy) oraz 46 lat od wydania przez Bruce'a Springsteena kultowego albumu „The River”.
• Jubileusz zabytkowej stacyjki w Tomaszowie – tomaszowski ślad dzisiejszej daty przynosi wyjątkowe święto kultury i historii regionalnej. W mieście inaugurujące są oficjalne obchody 130-lecia stacyjki z Czarnocina – unikalnej, drewnianej poczekalni kolejowej, której dzieje są nierozerwalnie związane z postacią noblisty Władysława Stanisława Reymonta.

Sobota, 17 października 2026 roku

Dzisiaj przypada 290. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostaje 75 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o godz. 7.07, a zachodzi o 17.43. Dzień trwa około 10 godzin i 35 minut i jest krótszy od poprzedniego o blisko cztery minuty.

Imieniny obchodzą między innymi Małgorzata, Ignacy, Wiktor, Lucyna, Zuzanna, Marian i Rudolf.

Międzynarodowy Dzień Walki z Ubóstwem. W 2026 roku uwaga świata kieruje się na mieszkania

17 października obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Walki z Ubóstwem, ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1992 roku.

Początki obchodów sięgają jednak 1987 roku, kiedy ponad 100 tysięcy ludzi zgromadziło się na paryskim placu Trocadéro, aby upamiętnić ofiary skrajnej biedy, głodu i przemocy.

Tegoroczne obchody odbywają się pod hasłem „Safe Homes for All” – „Bezpieczne domy dla wszystkich”. To część programu ONZ na lata 2026–2028, którego motywem przewodnim jest jedność na rzecz pokoju i praw człowieka.

Organizacja zwraca uwagę, że ponad 2,8 miliarda ludzi na świecie doświadcza różnych form nieodpowiednich warunków mieszkaniowych.

Problem ubóstwa nie ogranicza się zatem do braku pieniędzy na żywność. Obejmuje również zagrożenie bezdomnością, niestabilność zatrudnienia, ograniczony dostęp do ochrony zdrowia i edukacji.

To zagadnienie bliskie także polskim samorządom. Dostępność mieszkań komunalnych, koszty ogrzewania, pomoc społeczna i wsparcie rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej należą do spraw bezpośrednio wpływających na bezpieczeństwo mieszkańców.

Prawo do godnego życia nie powinno zależeć wyłącznie od zasobności portfela. Dzisiejsza data przypomina o tym szczególnie mocno.

Kalendarium historyczne

422 lata temu (1604). Johannes Kepler obserwuje nową gwiazdę. Niebo burzy stary porządek

17 października 1604 roku niemiecki astronom Johannes Kepler po raz pierwszy zaobserwował niezwykle jasny obiekt na niebie, który przeszedł do historii jako supernowa Keplera.

Dla mieszkańców Europy początku XVII wieku pojawienie się nowej gwiazdy było wydarzeniem niepokojącym. Przez stulecia utrzymywało się przekonanie, że niebo ponad sferą Księżyca jest niezmienne, a gwiazdy zajmują w kosmosie stałe miejsca.

Kepler należał do uczonych, którzy zaczynali kwestionować odziedziczony po starożytności obraz Wszechświata. Obserwacja supernowej dostarczyła kolejnego argumentu, że kosmos nie jest nieruchomą, doskonałą konstrukcją.

Dzisiaj astronomowie wiedzą, że obserwowany przez niego obiekt był skutkiem potężnej eksplozji gwiazdy. Pozostałości supernowej nadal badają współczesne teleskopy, między innymi należące do NASA obserwatorium rentgenowskie Chandra.

Co ciekawe, tego rodzaju eksplozje mają również znaczenie dla współczesnych badań nad ekspansją Wszechświata.

Jedna obserwacja sprzed ponad czterech stuleci prowadzi więc do pytań, na które nauka wciąż poszukuje odpowiedzi.

249 lat temu (1777). Kapitulacja pod Saratogą. Amerykanie udowadniają, że mogą pokonać imperium

17 października 1777 roku pod Saratogą w stanie Nowy Jork brytyjski generał John Burgoyne skapitulował przed wojskami amerykańskimi dowodzonymi przez generała Horatia Gatesa.

Był to jeden z najważniejszych momentów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

Brytyjczycy zamierzali rozdzielić zbuntowane kolonie, przejmując kontrolę nad strategicznym korytarzem wzdłuż rzeki Hudson. Plan zakładał działania prowadzone z kilku kierunków, ale problemy logistyczne i opór Amerykanów uniemożliwiły jego realizację.

Po serii walk armia Burgoyne'a znalazła się w sytuacji bez wyjścia.

Według amerykańskiej National Park Service 17 października broń złożyło około sześciu tysięcy brytyjskich i niemieckich żołnierzy.

Militarny sukces miał znaczenie znacznie większe niż zwycięstwo na jednym polu bitwy. Pokazał europejskim mocarstwom, że amerykańscy koloniści mogą skutecznie walczyć z regularną armią brytyjską.

Francja zdecydowała się w 1778 roku zawrzeć sojusz ze Stanami Zjednoczonymi, udzielając im wsparcia militarnego i finansowego.

Ten krok pomógł ostatecznie przechylić szalę zwycięstwa na stronę Amerykanów.

Saratoga stała się symbolem historycznego przełomu: powstające państwo zyskało nie tylko nadzieję na niepodległość, ale również międzynarodowe uznanie.

212 lat temu (1814). Londyn zalewa piwo. Katastrofa, która brzmi jak legenda

17 października 1814 roku w londyńskim browarze Horse Shoe Brewery doszło do pęknięcia ogromnej kadzi fermentacyjnej.

Zbiornik znajdował się w przemysłowej części miasta. Miał kilka metrów wysokości i zawierał olbrzymią ilość piwa typu porter.

Kiedy jeden z metalowych pierścieni wzmacniających konstrukcję uległ uszkodzeniu, pracownicy początkowo nie uznali tego za bezpośrednie zagrożenie. Wkrótce nastąpiło gwałtowne rozerwanie kadzi.

Uwolnione piwo uszkodziło kolejne zbiorniki, a potężna fala przelała się przez okoliczne ulice.

Katastrofa dotknęła szczególnie biedną dzielnicę St Giles, gdzie wiele osób mieszkało w ciasnych, słabo zabezpieczonych budynkach.

Zginęło osiem osób.

Historia londyńskiej powodzi piwnej bywa przedstawiana jako osobliwa ciekawostka. W rzeczywistości była tragedią mieszkańców jednej z najuboższych części stolicy.

Stała się również ostrzeżeniem przed skutkami niewystarczającego nadzoru nad wielkimi instalacjami przemysłowymi.

Z perspektywy współczesnego prawa i bezpieczeństwa technicznego przypomina, że z pozoru niewielka awaria może przekształcić się w katastrofę, jeśli zawiodą procedury kontroli i oceny ryzyka.

177 lat temu (1849). Fryderyk Chopin umiera w Paryżu. Jego muzyka pozostaje nieśmiertelna

17 października 1849 roku w Paryżu zmarł Fryderyk Chopin. Miał zaledwie 39 lat.

Ostatnie miesiące życia kompozytora były naznaczone ciężką chorobą, osłabieniem i coraz większymi trudnościami z codziennym funkcjonowaniem.

Chopin od wielu lat mieszkał poza Polską. Po opuszczeniu Warszawy w 1830 roku nie wrócił już do ojczyzny.

Jego twórczość pozostawała jednak nierozerwalnie związana z polską kulturą.

W mazurkach, polonezach, balladach i nokturnach potrafił połączyć tradycję muzyczną z niezwykle osobistym sposobem wyrażania emocji.

Nie potrzebował wielkiej orkiestry ani monumentalnych scen operowych. Fortepian wystarczał mu do tworzenia muzyki, która do dzisiaj porusza słuchaczy na wszystkich kontynentach.

Przy umierającym kompozytorze znajdowała się jego siostra Ludwika Jędrzejewiczowa, która przyjechała do Paryża w sierpniu 1849 roku.

Chopin został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise. Jego serce Ludwika przewiozła potajemnie do Warszawy, gdzie ostatecznie spoczęło w kościele Świętego Krzyża.

Po śmierci kompozytora Cyprian Kamil Norwid napisał słowa, które stały się jednym z najbardziej znanych określeń jego geniuszu:

„Rodem Warszawianin, sercem Polak, a talentem — świata Obywatel”.

Dzisiaj twórczość Chopina jest rozpoznawalna na całym świecie. Jego muzyka rozbrzmiewa podczas koncertów, konkursów pianistycznych, uroczystości państwowych i w filmach.

177. rocznica śmierci Fryderyka Chopina przypomina niezwykły paradoks jego biografii: człowiek, który większość dojrzałego życia spędził na emigracji, stał się jednym z najważniejszych symboli polskości.

119 lat temu (1907). Marconi łączy Europę z Ameryką. Świat zaczyna się kurczyć

17 października 1907 roku uruchomiono komercyjną radiotelegraficzną łączność transatlantycką opartą na systemie Guglielma Marconiego.

Stacje nadawcze znajdowały się w pobliżu Clifden w Irlandii oraz w Glace Bay w kanadyjskiej Nowej Szkocji.

W czasach, gdy przesyłanie wiadomości na wielkie odległości zależało przede wszystkim od infrastruktury kablowej, komunikacja bezprzewodowa stanowiła technologiczny przełom.

Jak informował tygodnik naukowy „Nature” w październiku 1907 roku, tego dnia przez Atlantyk przesłano pierwsze depesze prasowe wykorzystujące nowy system.

Wymieniono również wiadomości gratulacyjne między przedstawicielami władz brytyjskich i kanadyjskich.

Dla współczesnego czytelnika, przyzwyczajonego do komunikatorów internetowych i transmisji na żywo, może to brzmieć skromnie.

Jednak w 1907 roku możliwość przekazania informacji przez ocean bez korzystania z podmorskiego kabla była wydarzeniem porównywalnym z późniejszymi przełomami w rozwoju telekomunikacji.

Radiotelegrafia otworzyła drogę do radia, komunikacji lotniczej i morskiej oraz wielu współczesnych technologii łączności

81 lat temu (1945). Buenos Aires wychodzi na ulice. Narodziny peronizmu

17 października 1945 roku setki tysięcy robotników zgromadziły się w Buenos Aires, domagając się uwolnienia Juana Domingo Peróna.

Perón był wpływowym politykiem wojskowego rządu Argentyny. Jako sekretarz pracy i opieki społecznej zdobył popularność dzięki działaniom na rzecz pracowników i związków zawodowych.

Jego rosnące wpływy zaczęły jednak budzić obawy części wojskowych i elit politycznych.

Został odsunięty od władzy i zatrzymany.

W odpowiedzi tłumy robotników ruszyły w kierunku Plaza de Mayo, placu położonego przed siedzibą władz państwowych.

Demonstranci nie zamierzali się rozejść bez spełnienia swoich żądań.

Wieczorem Perón pojawił się na balkonie Casa Rosada i przemówił do zgromadzonych.

Wydarzenie stało się symbolicznym początkiem peronizmu, jednego z najważniejszych i najbardziej trwałych ruchów politycznych Ameryki Łacińskiej.

W 1946 roku Perón został prezydentem Argentyny.

Jego rządy przyniosły reformy społeczne i gospodarcze, ale również konflikty polityczne oraz narastające napięcia związane z koncentracją władzy.

17 października jest do dzisiaj ważnym dniem dla argentyńskich peronistów, obchodzonym jako Dzień Lojalności.

Historia przypomina, jak wielką siłę polityczną mogą stanowić zorganizowane środowiska pracownicze.

65 lat temu (1961). Krwawa noc w Paryżu. Francuska policja przeciw algierskim demonstrantom

17 października 1961 roku w Paryżu doszło do brutalnego stłumienia demonstracji Algierczyków protestujących przeciw dyskryminacyjnym ograniczeniom wprowadzonym przez francuskie władze.

Trwała wojna o niepodległość Algierii, będącej wówczas częścią francuskiego systemu kolonialnego.

Prefekt policji Maurice Papon wprowadził godzinę policyjną wymierzoną w algierskich mieszkańców Paryża.

W odpowiedzi tysiące ludzi wyszło na ulice.

Demonstracja miała charakter pokojowy, jednak działania policji były niezwykle brutalne.

Wielu uczestników zostało pobitych i zatrzymanych. Część ofiar zginęła, a ciała niektórych zamordowanych trafiły do Sekwany.

Dokładna liczba zabitych pozostaje przedmiotem badań historycznych, ale według części historyków przekraczała sto osób.

Przez długi czas francuskie instytucje państwowe unikały pełnego rozliczenia tych wydarzeń.

Dopiero po latach tragedia zaczęła zajmować należne miejsce w debacie publicznej.

W marcu 2024 roku francuskie Zgromadzenie Narodowe przyjęło rezolucję potępiającą represje z 17 października 1961 roku.

To wydarzenie pokazuje, jak długo społeczeństwa potrafią wypierać niewygodne fragmenty własnej historii.

Pamięć zbiorowa nie powinna być wyłącznie opowieścią o narodowych sukcesach. Musi obejmować również ofiary przemocy, za którą odpowiadały instytucje państwa.

53 lata temu (1973). Świat wchodzi w pierwszy wielki kryzys naftowy

17 października 1973 roku arabscy producenci ropy naftowej podjęli decyzje, które zapoczątkowały pierwszy wielki światowy kryzys energetyczny.

Na Bliskim Wschodzie trwała wojna Jom Kipur, rozpoczęta 6 października atakiem Egiptu i Syrii na Izrael.

Państwa arabskie postanowiły wykorzystać dostawy ropy jako instrument nacisku politycznego.

Organizacja Arabskich Krajów Eksportujących Ropę Naftową rozpoczęła działania prowadzące do ograniczenia produkcji i embarga wobec wybranych państw wspierających Izrael.

Konsekwencje okazały się ogromne.

W Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej zaczęło brakować paliwa, pojawiły się kolejki na stacjach benzynowych, a ceny surowca gwałtownie wzrosły.

Kryzys uderzył w przemysł, transport i gospodarstwa domowe.

Państwa uzależnione od importowanej ropy zaczęły intensywniej poszukiwać sposobów ograniczenia zużycia energii oraz dywersyfikacji dostaw.

Wzrosło zainteresowanie efektywnością energetyczną, nowymi technologiami i alternatywnymi źródłami energii.

17 października 1973 roku świat przekonał się, że surowce energetyczne mogą być równie ważnym narzędziem polityki międzynarodowej jak armie i dyplomacja.

Ta lekcja nie straciła aktualności.

39 lat temu (1987). Ponad sto tysięcy ludzi protestuje przeciw ubóstwu

17 października 1987 roku na paryskim placu Trocadéro zgromadziło się ponad 100 tysięcy osób, aby oddać hołd ofiarom skrajnego ubóstwa, głodu i przemocy.

Wydarzenie stało się jednym z najważniejszych momentów w historii międzynarodowych działań na rzecz walki z biedą.

Uczestnicy zwracali uwagę, że ubóstwo nie jest wyłącznie problemem ekonomicznym.

Oznacza również ograniczenie możliwości uczestniczenia w życiu społecznym, korzystania z edukacji, ochrony zdrowia i podstawowych praw obywatelskich.

Na Trocadéro odsłonięto kamień upamiętniający ofiary skrajnej biedy.

Miejsce miało znaczenie symboliczne. To właśnie w paryskim Palais de Chaillot w 1948 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Powszechną Deklarację Praw Człowieka.

Pięć lat później, w grudniu 1992 roku, ONZ zdecydowała o ustanowieniu 17 października Międzynarodowym Dniem Walki z Ubóstwem.

Dzisiaj obchody prowadzone są w wielu krajach świata.

Ich główne przesłanie pozostaje niezmienne: walka z biedą wymaga nie tylko pomocy materialnej, ale również poszanowania godności ludzi znajdujących się w trudnej sytuacji.

37 lat temu (1989). Trzęsienie ziemi w Kalifornii przerywa finał baseballowy

17 października 1989 roku o godz. 17.04 czasu lokalnego silne trzęsienie ziemi nawiedziło okolice San Francisco.

Wstrząs o magnitudzie 6,9 przeszedł do historii jako trzęsienie ziemi Loma Prieta.

Według amerykańskiej służby geologicznej USGS zginęły 63 osoby, a ponad 3700 zostało rannych.

Zawaliły się fragmenty dróg i wiaduktów, uszkodzone zostały mosty, budynki mieszkalne oraz infrastruktura techniczna.

Szczególnie dramatyczne sceny rozegrały się w Oakland, gdzie runął fragment wielopoziomowej autostrady.

Katastrofa wydarzyła się tuż przed rozpoczęciem trzeciego meczu finałowej serii baseballowej World Series, w której Oakland Athletics rywalizowali z San Francisco Giants.

Ponieważ wiele stacji telewizyjnych przygotowywało się do transmisji sportowej, pierwsze informacje o trzęsieniu ziemi dotarły do ogromnej publiczności.

Mecz został przełożony.

Katastrofa stała się również ważnym impulsem do zmian w projektowaniu konstrukcji odpornych na wstrząsy sejsmiczne.

Współczesne systemy ostrzegania i standardy bezpieczeństwa budowlanego w Kalifornii rozwijały się między innymi dzięki doświadczeniom z 1989 roku.

22 lata temu (2004). Białoruś usuwa ograniczenia kadencji prezydenta

17 października 2004 roku na Białorusi przeprowadzono referendum konstytucyjne dotyczące możliwości dalszego sprawowania urzędu przez Aleksandra Łukaszenkę.

Dotychczasowa konstytucja ograniczała możliwość pełnienia funkcji prezydenta do dwóch kadencji.

Proponowana zmiana miała usunąć to ograniczenie i umożliwić Łukaszence udział w kolejnych wyborach.

Według oficjalnie ogłoszonych wyników propozycja uzyskała poparcie większości głosujących.

Referendum spotkało się jednak z krytyką organizacji międzynarodowych i środowisk zajmujących się ochroną standardów demokratycznych.

Komisja Wenecka Rady Europy wskazywała na zagrożenia wynikające z usuwania ograniczeń kadencyjnych w państwie, w którym prezydent dysponuje bardzo szerokimi uprawnieniami.

Wydarzenie miało długofalowe konsekwencje.

Zmiana konstytucji umożliwiła Łukaszence dalsze ubieganie się o urząd i stała się jednym z elementów umacniania jego wieloletnich rządów.

17 października 2004 roku pozostaje ważną datą w historii politycznej Białorusi oraz debat o granicach władzy wykonawczej.

9 lat temu (2017). Upada Rakka. Państwo Islamskie traci swoją symboliczną stolicę

17 października 2017 roku Syryjskie Siły Demokratyczne poinformowały o przejęciu kontroli nad ostatnimi głównymi punktami oporu Państwa Islamskiego w syryjskiej Rakce.

Przez kilka lat miasto pełniło funkcję faktycznej stolicy samozwańczego kalifatu utworzonego przez organizację terrorystyczną ISIS.

To stamtąd kierowano częścią działań wojskowych i propagandowych.

Miasto stało się również miejscem publicznych egzekucji, prześladowań oraz brutalnego podporządkowywania mieszkańców ideologii dżihadystycznej.

Operacja odbicia Rakki trwała wiele miesięcy.

W walkach uczestniczyły wspierane przez międzynarodową koalicję siły kurdyjsko-arabskie.

Zwycięstwo ogłoszone w połowie października miało ogromne znaczenie symboliczne.

Nie oznaczało jednak natychmiastowego zakończenia zagrożenia terrorystycznego.

ISIS utraciło ważne terytorium, ale jego członkowie nadal prowadzili działalność w innych częściach regionu.

Walki pozostawiły również dramatyczne skutki dla ludności cywilnej.

Rakka została poważnie zniszczona, a mieszkańcy stanęli przed ogromnym wyzwaniem odbudowy domów i infrastruktury.

Historia Rakki pokazuje, że militarne zwycięstwo nad organizacją terrorystyczną nie oznacza automatycznie przywrócenia bezpieczeństwa i stabilności społecznej.

Urodzili się tego dnia

17 października 1912 roku – Jan Paweł I

114 lat temu urodził się Albino Luciani, późniejszy papież Jan Paweł I.

Został wybrany na Stolicę Piotrową 26 sierpnia 1978 roku, ale jego pontyfikat trwał zaledwie 33 dni.

Po jego nagłej śmierci zwołano kolejne konklawe, które 16 października 1978 roku wybrało kardynała Karola Wojtyłę na papieża Jana Pawła II.

Co ciekawe, dzisiejsza rocznica urodzin Jana Pawła I przypada dokładnie dzień po rocznicy wyboru jego następcy. 

17 października 1915 roku – Arthur Miller

111 lat temu urodził się Arthur Miller, jeden z najwybitniejszych dramaturgów amerykańskich XX wieku.

Autor „Śmierci komiwojażera”, „Czarownic z Salem” i „Wszystkich moich synów” należał do pisarzy, którzy potrafili pokazywać dramat jednostki zmagającej się z oczekiwaniami społeczeństwa.

Jego utwory podejmowały temat odpowiedzialności moralnej, konformizmu, złudzeń związanych z amerykańskim snem i niszczącej siły społecznych oskarżeń.

Miller był również przez kilka lat mężem Marilyn Monroe. 

17 października 1956 roku – Mae Jemison

70 lat temu urodziła się Mae Jemison, amerykańska lekarka, inżynierka i astronautka.

W 1992 roku podczas misji promu kosmicznego Endeavour została pierwszą czarnoskórą Amerykanką, która znalazła się w przestrzeni kosmicznej.

Jej kariera pokazuje, jak wiele granic społecznych i zawodowych udało się przełamać kobietom w nauce i technice.

Po zakończeniu pracy w NASA zajmowała się między innymi projektami technologicznymi i edukacyjnymi. 

17 października 1972 roku – Eminem

54. urodziny obchodzi Eminem, właściwie Marshall Bruce Mathers III.

Amerykański raper stał się jednym z najważniejszych wykonawców hip-hopu przełomu XX i XXI wieku.

Albumy „The Slim Shady LP”, „The Marshall Mathers LP” oraz „The Eminem Show” przyniosły mu ogromną popularność.

Jego teksty, często prowokacyjne i autobiograficzne, opowiadały o przemocy, uzależnieniach, rodzinnych konfliktach i cenie sławy.

Eminem należy do artystów, którzy wprowadzili hip-hop do głównego nurtu światowej kultury popularnej, jednocześnie wywołując debaty o granicach wolności artystycznej. 

17 października 1979 roku – Kimi Räikkönen

47. urodziny obchodzi Kimi Räikkönen, fiński kierowca wyścigowy, mistrz świata Formuły 1 z 2007 roku.

Znany pod pseudonimem „Iceman” zawodnik zapisał się w historii motorsportu dzięki niezwykłemu opanowaniu i skutecznej jeździe.

Tytuł mistrzowski zdobył w barwach Ferrari.

Przez lata należał do najbardziej rozpoznawalnych kierowców Formuły 1, a jego oszczędne wypowiedzi i pozorny brak emocji stały się częścią sportowej legendy. 

Odeszli tego dnia

Fryderyk Chopin – 17 października 1849 roku

177 lat temu zmarł Fryderyk Chopin, kompozytor, którego muzyka do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiej kultury.

Jego twórczość obejmuje między innymi mazurki, polonezy, nokturny, etiudy, preludia i dwa koncerty fortepianowe.

Choć od jego śmierci minęło niemal dwa stulecia, muzyka Chopina nadal rozbrzmiewa w największych salach koncertowych świata.

Alicia Alonso – 17 października 2019 roku

Siedem lat temu zmarła Alicia Alonso, legendarna kubańska tancerka baletowa.

Była współzałożycielką i wieloletnią dyrektorką Baletu Narodowego Kuby.

Szczególną sławę przyniosły jej interpretacje klasycznych ról, przede wszystkim Giselle.

Pomimo poważnych problemów ze wzrokiem przez wiele lat pozostawała aktywna artystycznie i organizacyjnie. Zmarła w wieku 98 lat, pozostawiając po sobie jedną z najważniejszych instytucji baletowych Ameryki Łacińskiej.

Tego dnia w muzyce

64 lata temu The Beatles po raz pierwszy występują w telewizji

17 października 1962 roku czterech młodych muzyków z Liverpoolu pojawiło się w programie „People and Places” emitowanym przez Granada Television.

Był to pierwszy telewizyjny występ The Beatles.

Program realizowano w Manchesterze, a transmisję mogli obejrzeć mieszkańcy północnej i północno-zachodniej Anglii.

Zespół wykonał dwa utwory: „Some Other Guy” oraz własną piosenkę „Love Me Do”, która niedawno ukazała się na singlu.

W tamtym czasie John Lennon, Paul McCartney, George Harrison i Ringo Starr byli przede wszystkim lokalną atrakcją muzyczną.

Występowali w klubach Liverpoolu i Hamburga, budując reputację niezwykle energicznej grupy koncertowej.

Telewizyjny debiut był jednym z etapów drogi prowadzącej do międzynarodowej sławy.

Nikt z telewidzów nie mógł wtedy przewidzieć, że w ciągu kilku lat The Beatles zmienią światową muzykę rozrywkową.

Ich kolejne albumy przyniosły rewolucję w sposobie komponowania piosenek, nagrywania płyt i wykorzystywania studia jako narzędzia artystycznego.

17 października 1962 roku rozpoczęła się telewizyjna historia zespołu, który miał stać się jednym z najważniejszych fenomenów kultury XX wieku.

59 lat temu premiera musicalu „Hair”. Teatr zaczyna mówić językiem młodego pokolenia

17 października 1967 roku w nowojorskim Public Theater odbyła się premiera musicalu „Hair”.

Przedstawienie, stworzone przez Gerome'a Ragniego, Jamesa Rado i Galta MacDermota, było czymś więcej niż tradycyjnym widowiskiem muzycznym.

Na scenie pojawili się młodzi ludzie związani z kontrkulturą lat sześćdziesiątych.

Mówili o wojnie w Wietnamie, wolności, miłości, seksualności, dyskryminacji rasowej i nieufności wobec konserwatywnego porządku społecznego.

Muzyka łączyła rock, pop, gospel i psychodelię.

Wśród utworów znalazły się kompozycje, które później zyskały ogromną popularność: „Aquarius”, „Let the Sunshine In” i „Good Morning Starshine”.

W 1968 roku musical trafił na Broadway.

Przedstawienie wywoływało kontrowersje ze względu na tematykę i sposób prezentowania nagości na scenie.

Jednak to właśnie dzięki niemu teatr muzyczny zaczął znacznie śmielej sięgać po współczesne brzmienia i problemy społeczne.

W 1979 roku Miloš Forman nakręcił filmową adaptację „Hair”.

Dla wielu widzów w Polsce to właśnie jego film, a zwłaszcza finałowe sceny i muzyka, stał się symbolem całego pokolenia.

„Hair” pozostaje opowieścią o młodości, która nie chce pogodzić się ze światem urządzonym przez starszych. 

56 lat temu The Jackson 5 zdobywają szczyt listy Billboardu

17 października 1970 roku utwór „I'll Be There” zespołu The Jackson 5 dotarł na pierwsze miejsce amerykańskiej listy Billboard Hot 100.

Był to już czwarty kolejny przebój grupy, który osiągnął szczyt zestawienia.

Wcześniej ogromną popularnością cieszyły się „I Want You Back”, „ABC” i „The Love You Save”.

Najmłodszym i najbardziej rozpoznawalnym wokalistą zespołu był Michael Jackson.

„I'll Be There” różnił się od wcześniejszych, bardziej tanecznych kompozycji.

Był spokojniejszą, emocjonalną balladą, która pozwoliła młodemu Michaelowi pokazać niezwykłą dojrzałość interpretacyjną.

Utwór pozostawał na szczycie amerykańskiego zestawienia przez pięć tygodni.

W kolejnych dekadach doczekał się licznych interpretacji. Jedną z najbardziej znanych nagrała Mariah Carey w 1992 roku.

Piosenka stała się klasykiem muzyki soul i pop.

Jej sukces był jednym z fundamentów późniejszej kariery Michaela Jacksona, który w latach osiemdziesiątych osiągnął status globalnej supergwiazdy.

49 lat temu Lynyrd Skynyrd wydają „Street Survivors”. Trzy dni później przychodzi tragedia

17 października 1977 roku ukazał się album „Street Survivors” amerykańskiego zespołu Lynyrd Skynyrd.

Grupa należała wówczas do najważniejszych przedstawicieli southern rocka.

Jej muzyka łączyła gitarową energię rocka z bluesem, country i tradycją południowych stanów USA.

Zespół miał już na koncie takie utwory jak „Sweet Home Alabama” i monumentalne „Free Bird”.

Nowy album zawierał między innymi „What's Your Name”, „That Smell”, „I Know a Little” i „You Got That Right”.