6 października w historii: Kock, wojna Jom Kippur i narodziny kina dźwiękowego

Dziś jest wtorek, 6 października 2026 roku. To 279. dzień roku, a do końca 2026 roku pozostaje 86 dni. Najpopularniejsze dzisiejsze imieniny to Artur, Brunon, Bruno, Fryderyka, Bronisław i Roman

Dla Tomaszowa Mazowieckiego początek października oznacza już szybkie skracanie dnia. Lokalny kalendarz astronomiczny pokazuje, że 1 października słońce wschodziło o 6.39, a każdego kolejnego dnia moment wschodu przesuwa się o około półtorej minuty, podczas gdy zachód następuje coraz wcześniej. Dla 6 października daje to w przybliżeniu wschód około godz. 6.47 i zachód około 18.09, czyli około 11 godzin i 22 minut światła dziennego.

Dzisiejsza data ma także oficjalny wymiar międzynarodowy. UNESCO ustanowiło 6 października Międzynarodowym Dniem Georóżnorodności – świętem skał, minerałów, gleb, skamieniałości, form terenu i procesów geologicznych, bez których nie byłoby ani krajobrazu, ani surowców, ani rolnictwa.

Obchodzony jest również Światowy Dzień Mózgowego Porażenia Dziecięcego. Międzynarodowy ruch skupiony wokół tego dnia szacuje, że z mózgowym porażeniem żyje około 50 mln ludzi. Co ciekawe, mimo globalnego charakteru obchodów 6 października nie jest jeszcze formalnym dniem ustanowionym przez ONZ.

Kalendarium historyczne

490 lat temu (1536). William Tyndale ginie za angielską Biblię

6 października 1536 roku w Vilvoorde pod Brukselą stracono Williama Tyndale’a, angielskiego duchownego, teologa i tłumacza Biblii. Najpierw został uduszony, a następnie jego ciało spalono. Powód? Tyndale poświęcił dużą część życia na tłumaczenie Pisma Świętego na język angielski w czasie, kiedy działalność taka była politycznie i religijnie niezwykle niebezpieczna.

Jego przekład Nowego Testamentu ukazał się drukiem w 1526 roku i był przemycany do Anglii. Tyndale pracował z tekstami greckimi i hebrajskimi, starając się stworzyć język zrozumiały nie tylko dla duchownych, lecz również dla zwykłych ludzi. Angielskie władze kościelne uznały jego działalność za herezję.

Paradoks historii polega na tym, że człowieka spalono, ale jego języka nie udało się spalić. Ogromna część sformułowań Tyndale’a weszła później do słynnej Biblii króla Jakuba z 1611 roku i za jej pośrednictwem wpłynęła na angielską literaturę równie mocno jak Shakespeare.

177 lat temu (1849). Arad – trzynastu generałów płaci życiem za węgierską rewolucję

6 października 1849 roku w Aradzie stracono trzynastu wysokich rangą dowódców armii węgierskiej, która rok wcześniej wystąpiła przeciwko panowaniu Habsburgów. Egzekucje były aktem zemsty po upadku rewolucji 1848–1849.

Rewolucyjna fala, która przeszła przez Europę, miała na Węgrzech wyjątkowo dramatyczny przebieg. Węgrzy próbowali uzyskać szeroką niezależność od Wiednia, ale Habsburgowie – wspierani przez armię rosyjską – stłumili powstanie. Po klęsce rozpoczęły się represje.

Dzień egzekucji generałów z Aradu stał się jednym z najważniejszych symboli węgierskiej pamięci narodowej. Środkowa Europa wielokrotnie przeżywała wtedy ten sam dramat: narody domagały się własnego państwa lub autonomii, a imperia odpowiadały armią.

118 lat temu (1908). Bośnia staje się detonatorem europejskiego kryzysu

6 października 1908 roku cesarz Franciszek Józef ogłosił aneksję Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry. Tereny te od kongresu berlińskiego w 1878 roku znajdowały się pod administracją monarchii habsburskiej, ale formalnie nadal należały do Imperium Osmańskiego. 

Decyzja Wiednia wywołała gwałtowną reakcję Serbii, Rosji i innych państw. Tak rozpoczął się kryzys bośniacki, który niemal doprowadził Europę do wojny sześć lat przed Sarajewem.

Kryzys ostatecznie udało się wygasić dyplomatycznie, lecz pozostawił po sobie wzajemną nienawiść. Serbia czuła się upokorzona, Rosja – zmuszona do ustępstwa, a Austro-Węgry utwierdziły się w przekonaniu, że na Bałkanach mogą działać siłą. W 1914 roku właśnie w Bośni padły strzały do arcyksięcia Franciszka Ferdynanda.

99 lat temu (1927). Kino zaczyna mówić

6 października 1927 roku w Nowym Jorku odbyła się premiera filmu „The Jazz Singer” z Alem Jolsonem. Obraz Alana Croslanda nie był w całości filmem dźwiękowym – duża jego część zachowała konstrukcję kina niemego – ale zawierał zsynchronizowane piosenki i fragmenty mówionego dialogu.

Właśnie dlatego „Śpiewak jazzbandu” stał się granicą epok. Nie był absolutnie pierwszym eksperymentem z dźwiękiem, ale był filmem, który przekonał wielkie studia, że publiczność chce słyszeć aktorów.

Zmiana nastąpiła błyskawicznie. Aktorzy kina niemego odkryli nagle, że głos stał się równie ważny jak twarz. Studia zaczęły przebudowywać hale zdjęciowe, kina instalowały aparaturę dźwiękową, a sposób gry aktorskiej zmienił się niemal z sezonu na sezon.

Jedna technologia wymusiła zmianę całej branży. Pod tym względem przełom roku 1927 przypomina późniejsze wejście telewizji, VHS, internetu i streamingu.

87 lat temu (1939). Pod Kockiem kończy się kampania

6 października 1939 roku gen. Franciszek Kleeberg podpisał kapitulację Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Był to ostatni duży polski związek operacyjny prowadzący regularną walkę z Wehrmachtem w kampanii wrześniowej.

Bitwa pod Kockiem trwała od 2 do 5 października. Co znamienne, polscy żołnierze nie zostali rozbici. W wielu starciach skutecznie odpierali niemieckie oddziały. Kleeberg zdecydował się przerwać walkę dopiero wtedy, gdy kończyła się amunicja, żywność i środki opatrunkowe

6 października przed pałacem Jabłonowskich gen. Kleeberg formalnie złożył broń na ręce niemieckiego gen. Gustava von Wietersheima. Do niewoli trafiło około 17 tys. żołnierzy, w tym 1255 oficerów i czterech generałów

Tak kończyła się pierwsza kampania II wojny światowej. Ale polska wojna się nie kończyła. Część żołnierzy przedzierała się na Zachód, w kraju rodziła się konspiracja, a za kilka miesięcy polskie jednostki znów walczyły we Francji, Norwegii i na morzach.

53 lata temu (1973). Wybucha wojna Jom Kippur

6 października 1973 roku Egipt i Syria jednocześnie zaatakowały Izrael. Wybrano moment szczególny – Jom Kippur, najważniejsze święto żydowskiego kalendarza. Izrael został zaskoczony zarówno nad Kanałem Sueskim, jak i na Wzgórzach Golan. 

Egipcjanie chcieli odzyskać Synaj, utracony w wojnie sześciodniowej w 1967 roku. Syria próbowała odzyskać Wzgórza Golan. Pierwsze dni były dla Izraela dramatyczne, ale po mobilizacji armia izraelska przeszła do kontrataku.

Konflikt trwał niespełna trzy tygodnie, lecz jego znaczenie było ogromne. Związek Radziecki wspierał kraje arabskie, Stany Zjednoczone Izrael, a świat znów znalazł się blisko konfrontacji dwóch supermocarstw. Państwa arabskie wykorzystały również ropę jako broń polityczną, co przyczyniło się do kryzysu energetycznego Zachodu.

Najciekawsze przyszło jednak później. Prezydent Egiptu Anwar Sadat, który rozpoczął wojnę, kilka lat później pojechał do Jerozolimy i podjął rozmowy pokojowe z Izraelem. Wojna nie przyniosła Egiptowi pełnego zwycięstwa militarnego, ale otworzyła drogę do odzyskania Synaju przy stole negocjacyjnym.

45 lat temu (1981). Anwar Sadat ginie podczas defilady

Historia potrafi budować ponure klamry. Dokładnie osiem lat po rozpoczęciu wojny Jom Kippur – 6 października 1981 roku – Anwar Sadat został zamordowany podczas wojskowej defilady w Kairze upamiętniającej wydarzenia 1973 roku.

Zamachowcy znajdowali się w wojskowym pojeździe uczestniczącym w paradzie. Nagle wyskoczyli, rzucili granaty i otworzyli ogień w kierunku trybuny honorowej. Sadat został śmiertelnie ranny.

Powodem nienawiści ekstremistów była przede wszystkim jego polityka wobec Izraela. Sadat i premier Izraela Menachem Begin podpisali w 1978 roku porozumienia z Camp David, a rok później traktat pokojowy. Obaj otrzymali Pokojową Nagrodę Nobla.

Sadat dokonał więc politycznego zwrotu niemal niewyobrażalnego: człowiek, który rozpoczął jedną z największych wojen arabsko-izraelskich, został później zamordowany za próbę zakończenia konfliktu.

31 lat temu (1995). Człowiek znajduje drugi świat przy obcej gwieździe

6 października 1995 roku Michel Mayor i Didier Queloz ogłosili odkrycie planety 51 Pegasi b. Była to pierwsza planeta odkryta przy zwykłej gwieździe ciągu głównego podobnej do naszego Słońca.

Sama planeta okazała się zupełnie inna od światów naszego Układu Słonecznego. To gazowy olbrzym krążący ekstremalnie blisko swojej gwiazdy – typ obiektu, który później nazwano „gorącym Jowiszem”.

Odkrycie wywróciło część wcześniejszych teorii dotyczących powstawania planet. Jeszcze ważniejsze było jednak coś innego: udowodniło, że układy planetarne nie są wyjątkową własnością Słońca.

Od tamtej pory odkryto tysiące egzoplanet. Za swoje odkrycie Mayor i Queloz otrzymali w 2019 roku część Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. Kosmos przestał być miejscem, w którym znamy tylko jeden system planetarny. 

Urodzili się tego dnia

Le Corbusier, czyli Charles-Édouard Jeanneret-Gris, urodził się 6 października 1887 roku w szwajcarskim La Chaux-de-Fonds. Projektował budynki, miasta i całe modele nowoczesnego życia. Villa Savoye, Unité d’Habitation w Marsylii czy zabudowa Chandigarh stały się ikonami modernizmu. Dziś jego idee fascynują i drażnią jednocześnie – jedni widzą w nich czystość formy, inni początek bezdusznych blokowisk. 

Thor Heyerdahl urodził się 6 października 1914 roku w norweskim Larvik. W 1947 roku wraz z pięcioma towarzyszami przepłynął Pacyfik na tratwie Kon-Tiki, chcąc pokazać, że starożytni mieszkańcy Ameryki Południowej mogli technicznie dotrzeć do Polinezji. Sam fakt możliwości takiej podróży udowodnił, choć współczesna genetyka nie potwierdziła jego pierwotnej teorii pochodzenia Polinezyjczyków. 

Warto wspomnieć także Rolanda Garrosa, pioniera lotnictwa urodzonego 6 października 1888 roku. Jego nazwisko znamy dziś przede wszystkim ze stadionu i paryskiego turnieju tenisowego, choć sam Garros nie był tenisistą. Był lotnikiem, rekordzistą i żołnierzem, który zginął w ostatnich tygodniach I wojny światowej.

Odeszli tego dnia

William Tyndale został stracony 6 października 1536 roku. Jego praca nad angielskim przekładem Biblii sprawiła, że jego język przetrwał wykonany na nim wyrok i pośrednio wszedł do jednego z najważniejszych tekstów kultury anglojęzycznej. 

Anwar Sadat zginął 6 października 1981 roku. Pozostaje jedną z najbardziej paradoksalnych postaci historii Bliskiego Wschodu: dowódcą państwa prowadzącego wojnę z Izraelem i jednocześnie pierwszym arabskim przywódcą, który podpisał z nim trwały traktat pokojowy. UPI

Tego dnia w muzyce

Boomtown Rats zastawiają „Rat Trap”

6 października 1978 roku ukazał się singiel „Rat Trap” The Boomtown Rats. Utwór napisany przez Boba Geldofa kilka tygodni później dotarł na pierwsze miejsce brytyjskiej listy przebojów i utrzymał się tam przez dwa tygodnie.

To ważny moment dla brytyjskiej nowej fali. „Rat Trap” miało w sobie energię punka, ale jednocześnie było znacznie bardziej rozbudowane muzycznie niż typowa trzyakordowa eksplozja tamtej sceny.

Rok później Geldof i jego zespół nagrali jeszcze większy przebój – „I Don’t Like Mondays”. Kilka lat później Geldof przeszedł z historii list przebojów do historii globalnych akcji charytatywnych, organizując Band Aid i Live Aid.

34 lata temu Soul Asylum zaczyna drogę do „Runaway Train”

6 października 1992 roku ukazał się album „Grave Dancers Union” zespołu Soul Asylum. Płyta zmieniła grupę z cenionego zespołu amerykańskiego undergroundu w gwiazdę światowego rocka.

Najważniejszym utworem było oczywiście „Runaway Train” – ballada o zagubieniu, samotności i ludziach znikających z życia innych. Teledysk wykorzystywał prawdziwe zdjęcia osób zaginionych, dzięki czemu popowy klip stał się jednocześnie społecznym komunikatem.

Album sprzedawał się w milionach egzemplarzy i dobrze oddaje moment początku lat 90., gdy alternatywny rock niespodziewanie wszedł do głównego nurtu.

Aphex Twin pokazuje elektroniczny koszmar

6 października 1997 roku Aphex Twin wydał „Come to Daddy”. Oficjalny katalog Warp Records podaje właśnie tę datę premiery wydawnictwa Richarda D. Jamesa.

Tytułowy utwór był brutalnym połączeniem elektroniki, industrialnego hałasu i zdeformowanego wokalu. Jeszcze większe wrażenie zrobił teledysk Chrisa Cunninghama – jeden z najbardziej niepokojących klipów lat 90.

Ale na tym samym wydawnictwie znalazło się także subtelne „Flim”, pokazujące zupełnie inną twarz artysty. Aphex Twin potrafił w jednym zestawie przejść od elektronicznego horroru do melodii delikatnej jak dziecięca pozytywka.

Tego dnia w sporcie

6 października ma jeszcze jedno niezwykłe sportowe nazwisko – Roland Garros. Dziś kojarzymy je przede wszystkim z kortami ziemnymi w Paryżu, ale patron stadionu był pionierem lotnictwa, a nie mistrzem rakiety. To jedna z największych historycznych pułapek nazewniczych w sporcie.

Sport dziś

Dziś kończy się czwarta kolejka Ligi Narodów UEFA. Najmocniej zapowiadają się dwa spotkania dywizji A: Chorwacja – Hiszpania oraz Anglia – Czechy, oba o godz. 20.45 czasu środkowoeuropejskiego. Hiszpanie przystępują do meczu po komplecie zwycięstw w grupie, natomiast Anglia kilka dni temu rozbiła Chorwację aż 7:0.

Polska zakończyła swoje październikowe zgrupowanie wczoraj porażką 0:1 z Bośnią i Hercegowiną. Wcześniej biało-czerwoni zremisowali 0:0 z Bośnią, przegrali 1:3 ze Szwecją i rozegrali kolejne spotkania grupy B4; następna seria Ligi Narodów czeka reprezentację w listopadzie. 

Wieczorem w europejskich pucharach koszykarskich grają również polskie kluby, a w programie sportowym dnia są m.in. tenisowe turnieje w Azji. Największe futbolowe zainteresowanie skupi się jednak na finałowych meczach tej serii Ligi Narodów.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Dzisiejsza data ma w Tomaszowie Mazowieckim wyjątkowo mocny, ale ponury ślad. 6 października 1939 roku Niemcy ponownie aresztowali pastora Leona Witolda Maya, jednego z ważniejszych przedstawicieli przedwojennej społeczności ewangelickiej miasta. May był nauczycielem języka niemieckiego, łaciny i religii, samorządowcem, działaczem społecznym oraz seniorem diecezji piotrkowskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. 

Po zajęciu Tomaszowa przez Wehrmacht został już 9 września zatrzymany wraz z grupą miejscowych zakładników i osadzony w budynku Straży Pożarnej przy ul. POW. Wtedy odzyskał wolność. 6 października gestapo przyszło po niego ponownie. Najpierw przetrzymywano go w policyjnym areszcie w Tomaszowie, następnie przez około osiem miesięcy w więzieniu w Piotrkowie Trybunalskim. Latem 1940 roku został przewieziony przez Łódź do KL Dachau.

Zginął tam 19 grudnia 1940 roku. Tomaszów nie zapomniał o nim całkowicie: jego imię nosi ulica na osiedlu Hubala, jest upamiętniony na tablicach przy kościele ewangelickim i I Liceum Ogólnokształcącym, a na cmentarzu ewangelickim przy ul. Smutnej znajduje się symboliczny grób.

Historia Maya dobrze pokazuje, że okupacyjny terror w Tomaszowie nie rozpoczął się od wielkich transportów do obozów i masowych egzekucji. Zaczynał się od list nazwisk, zakładników, kolejnych aresztowań i stopniowego usuwania z miasta ludzi, którzy tworzyli jego elity społeczne. Materiały tomaszowskiego muzeum opisują, że niemieccy działacze miejscowego Selbstschutzu przygotowali listę 24 tomaszowian przeznaczonych na zakładników – znajdował się na niej również pastor May.

Jest jednak również znacznie jaśniejsza lokalna rocznica. 6 października 2023 roku w Arenie Lodowej odbyła się uroczysta gala podsumowująca 100-lecie RKS Lechia Tomaszów Mazowiecki. Uhonorowano podczas niej sportowców, trenerów i działaczy związanych z klubem na przestrzeni kolejnych pokoleń. Oficjalny raport miejskiej spółki określa właśnie tę galę jako kulminację całorocznych obchodów jubileuszu.

Sto lat klubu to kawał historii miasta: piłka nożna, siatkówka, lekkoatletyka, zawodnicy wychodzący z lokalnych obiektów, kibice pamiętający zupełnie inne stadiony i realia sportu. Dlatego 6 października w historii Tomaszowa Mazowieckiego ma dwa bardzo różne obrazy. W jednym jest policyjny areszt okupowanego miasta. W drugim – pełna ludzi Arena Lodowa i klub świętujący swoje stulecie.