Dwa tysiące trzysta sześćdziesiąt sześć powodów do zadawania pytań
12 listopada 2026 roku Sieć Obywatelska Watchdog Polska opublikowała raport zatytułowany „Każdy musi gdzieś pracować”. Tytuł brzmi niewinnie, niemal jak fragment rozmowy zatroskanych rodziców o przyszłość dorosłego dziecka. Za tymi słowami kryje się jednak zjawisko, które powinno zainteresować każdego podatnika.
Organizacja zebrała 4904 zgłoszenia dotyczące zatrudniania radnych w instytucjach zależnych od gmin. Po ich weryfikacji skierowała 2952 wnioski o udostępnienie informacji publicznej. Potwierdzono 2366 przypadków zatrudnienia radnych w podmiotach zależnych od gmin, w których sprawują mandat. Aż 58 procent dotyczy placówek oświatowych, natomiast 18 procent spółek i zakładów komunalnych.
To nie jest lista 2366 fikcyjnych etatów. Watchdog potwierdza zależność pracowniczą, a nie udowadnia, że zatrudnione osoby nie wykonują obowiązków. Warto to zastrzec, zanim zaczniemy ferować wyroki. Nauczyciel, który od lat sumiennie pracuje w szkole, nie staje się przecież człowiekiem nieuczciwym tylko dlatego, że mieszkańcy wybrali go do rady gminy.
Ale liczby pokazują coś znacznie bardziej niepokojącego. Tysiące radnych pozostają zawodowo związane z instytucjami, na których funkcjonowanie bezpośredni lub pośredni wpływ mają ludzie sprawujący władzę wykonawczą. Władza ta decyduje o budżetach, obsadzie stanowisk kierowniczych, inwestycjach i organizacji podległych podmiotów. A radni mają tę władzę kontrolować.
Czy można być jednocześnie skutecznym kontrolerem i osobą zawodowo zależną od kontrolowanego? Oczywiście, że można. Tyle że wymaga to charakteru, niezależności i odporności na naciski. Cech, których żadna ustawa nie potrafi zagwarantować.
Gogol napisał kiedyś „Rewizora”, pokazując świat urzędniczego zakłamania, strachu i wzajemnych zależności. Od jego czasów zmieniły się garnitury, samochody i telefony. Mechanizm pozostał zadziwiająco podobny.
Zawód: człowiek zaufania politycznego
W polskim samorządzie istnieje szczególny rodzaj zawodowej kariery, której nie sposób znaleźć w podręcznikach zarządzania zasobami ludzkimi. Nie zawsze wymaga imponującego wykształcenia, doświadczenia ani szczególnych umiejętności. Czasem najważniejszym atutem okazuje się polityczna dyspozycyjność.
Kiedy pojawia się potrzeba wynagrodzenia lojalności, niezwykle użyteczne mogą się okazać stanowiska o nazwach brzmiących poważnie, choć ich rzeczywista przydatność nie zawsze jest równie oczywista. Specjalista, koordynator, doradca, pełnomocnik, ekspert do spraw bliżej nieokreślonych. Im bardziej rozbudowana nazwa, tym trudniej przeciętnemu mieszkańcowi zrozumieć, czym właściwie zajmuje się jej posiadacz.
Nie twierdzę, że każdy doradca jest zbędny, a każdy radny zatrudniony w samorządowej spółce nieuczciwy. Twierdzę natomiast, że stanowisko utworzone nie dla wykonania potrzebnej pracy, lecz dla konkretnego człowieka, jest patologią niezależnie od tego, jak pięknie zostanie nazwane.
Szczególnie bulwersujący jest mechanizm, w którym polityczne koneksje mogą zastępować kwalifikacje, a rzeczywiste obowiązki zawodowe schodzą na dalszy plan. W takim układzie najcenniejszą umiejętnością bywa nie znajomość przepisów, ekonomii czy zarządzania, lecz zdolność podnoszenia ręki we właściwym momencie.
To oczywiście nie jest jeszcze dowód, że za konkretnym głosowaniem stoi konkretna korzyść majątkowa. Taką zależność trzeba wykazać. Ale sam system, który pozwala władzy wykonawczej tworzyć miejsca pracy dla osób mających ją kontrolować, produkuje konflikt interesów niemal na zamówienie.
I ma jeszcze jedną, wyjątkowo odrażającą konsekwencję.
Demoralizuje uczciwych pracowników.
Wyobraźmy sobie człowieka, który od dwudziestu lat codziennie przychodzi do pracy, odpowiada za dokumenty, maszyny, finanse albo bezpieczeństwo innych ludzi. Musi przestrzegać regulaminów, rozliczać się z obowiązków, wykazywać kompetencje i tłumaczyć z każdego błędu. Obok pojawia się ktoś, kogo pozycja zawodowa wydaje się wynikać przede wszystkim z politycznych znajomości.
Jeśli taki człowiek otrzymuje wysokie wynagrodzenie, a jego efekty pracy pozostają niewidoczne, trudno oczekiwać, że pozostali pracownicy nie zaczną zadawać pytań.
Po co się starać? Po co podnosić kwalifikacje? Po co pracować sumiennie, skoro o awansie może decydować nie dorobek zawodowy, ale polityczna użyteczność?
Największą stratą nie są wtedy nawet pieniądze. Jest nią niszczenie przekonania, że uczciwa praca ma sens.
Tomaszów Mazowiecki. Tutaj też znamy ten scenariusz
Nie musimy szukać przykładów wyłącznie w Warszawie, Krakowie czy Gdańsku. Wystarczy przyjrzeć się sprawom, które od miesięcy rozgrywają się na naszym lokalnym podwórku.
Najgłośniejszą pozostaje niewątpliwie historia Pauliny Sochy, radnej Rady Powiatu Tomaszowskiego, zatrudnionej w Tomaszowskim Centrum Zdrowia na stanowisku dyrektora do spraw finansowych – głównej księgowej.
Nie chodzi tu o domniemane niewykonywanie pracy. Przeciwnie, dokumenty dotyczące zakresu jej obowiązków stały się podstawą zupełnie innego sporu: czy jako radna mogła wykonywać funkcje zarządcze w spółce prowadzącej działalność z wykorzystaniem majątku powiatu.
6 listopada 2026 roku wojewoda łódzka Dorota Ryl wydała zarządzenie zastępcze stwierdzające wygaśnięcie mandatu Pauliny Sochy. Uznała, że doszło do naruszenia art. 25b ust. 1 ustawy o samorządzie powiatowym. Wcześniej większość radnych powiatowych nie poparła uchwały o wygaśnięciu mandatu koleżanki. Zarządzenie wojewody może zostać zaskarżone do sądu administracyjnego, więc ostateczne rozstrzygnięcie prawne nie musi być jeszcze przesądzone.
Ta historia mówi jednak wiele o konstrukcji lokalnych zależności. Kiedy pojawia się problem dotyczący jednego z radnych, sprawa przestaje być wyłącznie zagadnieniem prawnym. Wkraczają polityczne sympatie, partyjne lojalności, interpretacje i arytmetyka głosowania.
Nie jest to jedyny przykład rodzący pytania o granice niezależności.
Leszek Ogórek, wiceprzewodniczący Rady Miejskiej Tomaszowa Mazowieckiego, został zatrudniony w Miejskim Zakładzie Komunikacyjnym na stanowisku zastępcy dyrektora do spraw techniczno-eksploatacyjnych. W jego przypadku wojewoda nie znalazła podstaw do stwierdzenia wygaśnięcia mandatu. Nie ma więc podstaw, by przedstawiać to zatrudnienie jako bezprawne. Nadal jednak pozostaje uzasadnione pytanie o to, jak oddzielać funkcję radnego od zawodowej zależności od miejskiej spółki.
Z kolei „Tomaszowski Informator Tygodniowy” opisywał wcześniej przypadek Jarosława Batorskiego, któremu powierzono zadania związane z obronnością i zarządzaniem kryzysowym w trzech miejskich spółkach. Według tej publikacji łączna wartość umów-zleceń wynosiła 6300 zł. Samo zawarcie takich umów nie dowodzi oczywiście, że były zbędne albo stanowiły polityczną nagrodę.
Są też nazwiska z poprzednich kadencji takie jak: Paweł Łuczak, Tomasz Zdonek, Bogna Hes, Piotr Kagankiewicz, Leon Karwat.
Czy mieszkańcy nie mają prawa wiedzieć, jakie kwalifikacje zdecydowały o powierzeniu zadań, jak wyglądała ich realizacja i jakie efekty przyniosły wydane pieniądze?
To przecież pytania elementarne.
Lista obecności zamiast pracy? Słowa, które powinny zaniepokoić
Niedawno podczas rozmowy Paulina Socha zwróciła mi uwagę na zjawisko, które – jeśli rzeczywiście występuje – powinno być przedmiotem szczególnie wnikliwej kontroli. Mówiła o osobach, których aktywność zawodowa miałaby sprowadzać się właściwie do podpisywania listy obecności. Według tej relacji zdarzają się nawet przypadki osób, które nie pojawiają się w pracy.
Nie wiem, kogo konkretnie miała na myśli. Nie dysponuję dokumentami pozwalającymi przypisać taki proceder oznaczonym osobom i nie zamierzam przedstawiać tej relacji jako udowodnionego faktu. Ale skoro pisze o nich dyrektor finansowa poważnej powiatowej spółki, to uważam, że takich sygnałów nie wolno lekceważyć.
Bo jeżeli w jakiejkolwiek jednostce publicznej ktoś otrzymuje wynagrodzenie za pracę, której faktycznie nie wykonuje, nie mamy już do czynienia wyłącznie z problemem etycznym. Pojawiają się pytania o obowiązki pracownicze, prawidłowość rozliczeń, odpowiedzialność przełożonych, a w określonych okolicznościach także o odpowiedzialność karną.
I tu dochodzimy do sprawy, która pokazuje, że podobne podejrzenia nie są wyłącznie elementem lokalnych politycznych sporów.
Dariusz Matecki. Kiedy fikcyjna praca staje się sprawą prokuratury
Sprawa posła Dariusza Mateckiego pokazała, że podejrzenia dotyczące pozornego zatrudniania polityków mogą mieć bardzo poważne konsekwencje.
Prokuratura postawiła mu między innymi zarzuty związane z zatrudnieniem w Centrum Informacyjnym Lasów Państwowych oraz Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Szczecinie. Według śledczych umowy miały tworzyć pozory wykonywania pracy, za którą wypłacano wynagrodzenie. W sprawie pojawiły się również zarzuty dotyczące nierzetelnej dokumentacji i potwierdzania wykonywania obowiązków, których zdaniem prokuratury faktycznie nie realizowano.
Wartość świadczeń objętych tym wątkiem aktu oskarżenia określono na blisko 484 tysiące złotych. Matecki nie przyznaje się do zarzutów. Sprawa trafiła do sądu i to sąd, a nie publicyści, rozstrzygnie o jego odpowiedzialności.
Nie sposób jednak zignorować podobieństwa samego mechanizmu opisywanego w zarzutach do ostrzeżeń o możliwych fikcyjnych etatach: dokumenty mogą istnieć, wynagrodzenie może wpływać na konto, a pytanie o rzeczywiście wykonaną pracę pozostaje bez odpowiedzi.
Lista obecności nie jest świadectwem kompetencji. Umowa o pracę nie jest dowodem przydatności stanowiska. A przelew wynagrodzenia nie oznacza jeszcze, że publiczne pieniądze zostały wydane uczciwie i gospodarnie.
Nie wystarczy zatrudnić człowieka. Trzeba jeszcze umieć wykazać, za co mu się płaci.
Prawo zabrania niewiele. Przyzwoitość powinna wymagać więcej
Ustawa o samorządzie gminnym w art. 24a zakazuje zatrudniania radnego w urzędzie gminy, w której uzyskał mandat, oraz pełnienia przez niego funkcji kierownika gminnej jednostki organizacyjnej lub jego zastępcy. Podobne ograniczenia na szczeblu powiatowym wprowadza art. 23 ustawy o samorządzie powiatowym. Dodatkowe zakazy związane z działalnością gospodarczą i mieniem powiatu wynikają z jej art. 25b.
Nie oznacza to jednak generalnego zakazu zatrudniania radnych w każdej szkole, instytucji kultury czy spółce komunalnej. I właśnie w tej przestrzeni pomiędzy tym, co prawnie dopuszczalne, a tym, co etycznie wątpliwe, rodzą się najtrudniejsze problemy.
Bo nie wszystko, co legalne, jest przyzwoite. I nie wszystko, co da się uzasadnić opinią prawną, wytrzymuje próbę zwykłej ludzkiej uczciwości.
Radny ma reprezentować mieszkańców. Ma patrzeć władzy na ręce, sprawdzać wydatki, domagać się dokumentów, zadawać niewygodne pytania. Powinien umieć powiedzieć „nie” nawet wtedy, gdy polityczna większość oczekuje od niego czegoś zupełnie innego.
Jeżeli jednocześnie pozostaje zawodowo zależny od ludzi związanych z kontrolowanym samorządem, rodzi się zasadnicze pytanie: czy będzie gotów podjąć decyzję, która może zagrozić jego własnej pozycji zawodowej?
Nie twierdzę, że każdy taki radny wybierze interes osobisty. Ale samorząd nie powinien być zbudowany na założeniu, że wszyscy jego uczestnicy okażą się bohaterami moralnymi.
Dlatego potrzebna jest jawność. Nie tylko nazwisk i stanowisk, lecz również zasad rekrutacji, wymaganych kwalifikacji, zakresu obowiązków, wynagrodzeń – w granicach przewidzianych prawem – oraz konkretnych rezultatów pracy. Tam, gdzie wydaje się publiczne pieniądze, nie może obowiązywać zasada, że o wszystkim wiedzą wszyscy zainteresowani, z wyjątkiem podatników.
Najdroższe stanowisko to takie, którego nikt nie potrzebuje
Nie mam nic przeciwko temu, żeby radni pracowali. Przeciwnie. Uważam, że człowiek posiadający doświadczenie zawodowe, znający realia rynku pracy i rozumiejący wartość zarobionych pieniędzy może być znakomitym samorządowcem.
Mam natomiast zasadniczy problem z sytuacjami, w których mandat radnego staje się zawodową przepustką, a publiczna spółka miejscem wynagradzania politycznej lojalności.
Jeżeli stanowisko utworzono tylko po to, żeby zapewnić komuś dochód, jego koszt nie kończy się na miesięcznym wynagrodzeniu. Trzeba doliczyć składki, dodatkowe świadczenia, koszty organizacyjne i – co znacznie trudniej przeliczyć na złotówki – utracone zaufanie uczciwych pracowników oraz mieszkańców.
Tak rodzi się samorządowa odmiana folwarku. Własnego, dobrze strzeżonego, z hierarchią zależności i niepisaną zasadą, że lojalność wobec patrona może znaczyć więcej niż odpowiedzialność wobec obywateli.
A kiedy ktoś próbuje sprawdzić dokumenty, usłyszeć można, że przesadza, szuka sensacji, uprawia politykę albo nie rozumie specyfiki funkcjonowania instytucji.
Nie. To nie jest specyfika, którą należy zaakceptować.
Samorząd nie został powołany po to, żeby zapewniać politykom zawodowe bezpieczeństwo. Nie jest urzędem pośrednictwa pracy dla partyjnych kolegów, nagrodą za dyscyplinę podczas głosowań ani prywatnym funduszem wsparcia ludzi, którzy bez odpowiednich znajomości mieliby trudności ze zdobyciem równie atrakcyjnego stanowiska.
Został powołany do służby mieszkańcom.
I dlatego na koniec warto odwrócić tytułowe hasło Watchdoga.
Każdy musi gdzieś pracować. Ale nie każdy musi pracować w instytucji zależnej od tych, których powinien kontrolować.
A już na pewno nikt nie powinien otrzymywać publicznych pieniędzy tylko za to, że potrafi we właściwym momencie podnieść rękę.
Bo w demokracji głos radnego powinien należeć do mieszkańców.
Nie do tego, kto wypłaca mu pensję.
Napisz komentarz
Komentarze