Wojna się skończyła, ale Niemcy nadal mieli broń
Listopad 1918 roku. Europa wychodziła z czteroletniej wojennej rzezi. Upadały cesarstwa, rozpadały się dawne polityczne układy, a narody przez dziesięciolecia pozbawione własnych państw zaczynały pisać nową historię. Polska wracała na mapę Europy.
Tymczasem Tomaszów Mazowiecki nadal pozostawał pod niemiecką okupacją. Miasto, którego potęgę budowały fabryczne kominy, maszyny włókiennicze i przedsiębiorczość mieszkańców, było gospodarczo wyczerpane. Wojna sparaliżowała przemysł. Brakowało pracy, surowców i żywności. Fabryczne hale milczały, a w wielu domach codzienność oznaczała walkę o przetrwanie.
Wieści z Warszawy i Berlina budziły nadzieję. Nie oznaczały jednak, że niemieccy żołnierze po prostu spakują plecaki i odejdą. W tomaszowskich koszarach nadal znajdował się uzbrojony garnizon. Okupanci dysponowali bronią, a polscy konspiratorzy musieli dopiero przejąć kontrolę nad miastem.
Wielka historia ogłosiła koniec wojny. Tomaszów musiał jeszcze wywalczyć swój koniec okupacji.
Pierwszy ruch wykonano 11 listopada. Burmistrz Tadeusz Osiński i naczelnik miejscowej policji Michał Marsfeld-Maćkowiak doprowadzili do rozbrojenia niemieckich policjantów. Odebraną broń zabezpieczono w magistracie, a klucz do pomieszczenia zabrał burmistrz.
To był sukces. Ale największe zagrożenie pozostawało za murami koszar.
Tego samego wieczoru Roman Tuchowski, dowodzący tomaszowską kompanią Polskiej Organizacji Wojskowej, rozmawiał z Aleksandrem Kozikowskim o sposobie rozbrojenia Niemców i zabezpieczenia najważniejszych obiektów w mieście.
Nikt nie mógł zagwarantować, że następnego dnia nie poleje się krew.
Karabiny maszynowe w oknach. Tomaszów o krok od tragedii
Rankiem 12 listopada mieszkańcy zaczęli gromadzić się w rejonie niemieckiej komendantury przy ówczesnej ulicy Pałacowej 7, dzisiejszej POW, oraz koszar przy ulicy Pilicznej 12 i 14, obecnie Prezydenta Ignacego Mościckiego.
Nad miastem wisiało napięcie.
Niemieccy żołnierze nie zamierzali bezwarunkowo ustąpić. W oknach budynków pojawiły się karabiny maszynowe. Polacy nie mogli zbliżyć się do niemieckich pozycji, nie ryzykując otwarcia ognia.
Wystarczył jeden nerwowy ruch, przypadkowy strzał albo błędnie odczytany rozkaz, aby listopadowy poranek zamienił się w tragedię.
Około godziny ósmej burmistrz Osiński wezwał do magistratu Michała Marsfelda-Maćkowiaka. Trzeba było znaleźć rozwiązanie, które pozwoli rozbroić garnizon bez szturmowania koszar.
I wtedy narodził się pomysł godny scenariusza sensacyjnego filmu.
Marsfeld-Maćkowiak zadzwonił do niemieckiego kapitana Neussa i poinformował go, że za Pilicą znajduje się polska bateria artyleryjska, gotowa rozpocząć ostrzał, jeśli Niemcy podejmą walkę.
Tyle że żadnej polskiej baterii tam nie było.
To był blef.
Wykorzystano jednak bardzo konkretną okoliczność. Drugi brzeg Pilicy, wcześniej znajdujący się pod okupacją austriacką, był już wolny. Niemieckie dowództwo nie mogło szybko sprawdzić, czy Polacy rzeczywiście dysponują artylerią.
Musiało zdecydować, czy warto ryzykować walkę.
Fortel z nieistniejącymi armatami zadziałał skuteczniej niż niejedna rzeczywista salwa.
Niemcy zgodzili się na negocjacje. Ustalono, że oddadzą broń, amunicję i sprzęt wojskowy, zachowując rzeczy osobiste. W zamian otrzymają możliwość bezpiecznego, honorowego opuszczenia miasta.
Wydawało się, że najgorsze zostało zażegnane.
Wydawało się.
Strzały z koszar. Porozumienie wisiało na włosku
Około południa Michał Marsfeld-Maćkowiak udał się do koszar w towarzystwie członków Polskiej Organizacji Wojskowej.
Na dziedzińcu stała uzbrojona kompania niemieckiego Landsturmu, formacji obrony krajowej. Marsfeld-Maćkowiak przemówił do żołnierzy po niemiecku, wyjaśniając warunki zawartego porozumienia i bezcelowość dalszego oporu.
Niemcy zaczęli oddawać karabiny.
Wtedy padły strzały.
Z okna pierwszego piętra budynku koszarowego ktoś otworzył ogień w kierunku Polaków. Członkowie POW ruszyli do środka. Zanim dotarli na piętro, odezwały się kolejne karabiny ustawione w oknach.
Kilka chwil wystarczyło, aby pokojowe rozbrajanie niemieckiego garnizonu znalazło się na granicy regularnej walki.
Polakom udało się jednak opanować sytuację i rozbroić strzelających. Pozostali żołnierze zrezygnowali z oporu. Opuszczali koszary, zabierając ze sobą jedynie osobiste wyposażenie.
Pod eskortą członków POW, którymi dowodził Franciszek Ożarski, kierowano ich na dworzec kolejowy.
Szefa niemieckiej żandarmerii polowej osobiście odprowadzał Stanisław Gruszczyński, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej i jedna z ważnych postaci ówczesnego Tomaszowa.
Ale na dworcu czekał kolejny problem.
Pociąg ze Spały nie odjedzie. Kolejarze wkraczają do akcji
Na tomaszowskim dworcu znajdował się pociąg z uzbrojonymi żołnierzami niemieckimi, którzy przybyli ze Spały.
Nie zamierzali podporządkować się żądaniom Polskiej Organizacji Wojskowej. Odmówili oddania broni.
Sytuacja znów mogła zakończyć się strzelaniną. Tym razem jednak do działania przystąpili ludzie, których bronią nie były karabiny.
Polscy kolejarze rozkręcili fragment toru, uniemożliwiając odjazd pociągu.
To był drugi tego dnia fortel. Prosty, skuteczny i wykorzystujący doskonałą znajomość miejscowej infrastruktury.
Żołnierze, którzy jeszcze chwilę wcześniej mogli liczyć na opuszczenie Tomaszowa z bronią, znaleźli się w pułapce.
Rozpoczęły się negocjacje. Uczestniczyli w nich między innymi Michał Marsfeld-Maćkowiak i ksiądz Jan Trzepałko. Ponownie wykorzystano argument o polskiej artylerii, która rzekomo czekała za Pilicą.
Niemcy ostatecznie ustąpili.
Po rozbrojeniu żołnierzy i przywróceniu przejezdności torów, około godziny 16.00, pociąg odjechał w kierunku Koluszek.
To był symboliczny koniec niemieckiej okupacji Tomaszowa Mazowieckiego.
Jeszcze tego samego dnia Polacy przejęli opuszczone koszary przy ulicy Pilicznej i rozpoczęli organizowanie własnych oddziałów wojskowych.
12 listopada 1918 roku Tomaszów był wolny od niemieckiego garnizonu.
Nie potrzebowano wielkiej bitwy. Wystarczyły odwaga, sprawna organizacja, chłodna kalkulacja i gotowość do działania w chwili, gdy historia otworzyła przed mieszkańcami miasta drzwi do niepodległości.
Wolność odzyskana. Ale nowa Polska nie oznaczała końca problemów
Z dzisiejszej perspektywy łatwo zatrzymać opowieść na odjeżdżającym pociągu. Niemcy opuścili miasto, Polacy zajęli koszary, historia doczekała się szczęśliwego zakończenia.
Tyle że rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana.
W odzyskiwaniu kontroli nad Tomaszowem uczestniczyli nie tylko członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, ale również Milicja Ludowa. Równocześnie zmieniała się miejscowa scena polityczna. Już 11 listopada powstała Rada Delegatów Robotniczych, której następnego dnia Rada Miejska przekazała władzę. Dopiero 12 grudnia, po interwencji komisarza rządowego, władzę ponownie przejęła Rada Miejska.
Niepodległość nie sprawiła, że zniknęły podziały społeczne, bezrobocie czy głód. Trzeba było odbudować gospodarkę, zorganizować administrację i znaleźć miejsce dla miasta w odradzającym się państwie.
Wolność okazała się nie końcem historii, ale początkiem kolejnego, równie trudnego rozdziału.
I właśnie dlatego wydarzenia listopada 1918 roku zasługują na coś więcej niż kilka zdań w rocznicowym kalendarium.
Tadeusz Osiński, Michał Maćkowiak, Roman Tuchowski. Niepodległość miała tomaszowskie nazwiska
Kiedy mówimy o odzyskaniu niepodległości, zwykle przywołujemy Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego czy Ignacego Jana Paderewskiego. Nazwiska wielkich polityków stały się częścią narodowej pamięci.
Ale Polska nie odrodziła się wyłącznie w warszawskich gabinetach, na konferencjach dyplomatycznych i w sztabach wojskowych.
Odradzała się również na ulicach prowincjonalnych miast, przy kolejowych semaforach, w magistratach i koszarach.
W Tomaszowie jej bohaterami byli Tadeusz Osiński, Michał Marsfeld-Maćkowiak, Roman Tuchowski, Aleksander Kozikowski, Franciszek Ożarski, Stanisław Gruszczyński. W tamtych wydarzeniach uczestniczyli również ksiądz Jan Trzepałko, członkowie POW i Milicji Ludowej, kolejarze oraz mieszkańcy, których nazwiska nie przetrwały w powszechnej pamięci.
Nie wszyscy nosili mundury. Nie wszyscy byli zawodowymi żołnierzami. Łączyło ich jednak przekonanie, że pojawiła się szansa, której nie wolno zmarnować.
Warto przypomnieć szczególnie Romana Tuchowskiego. Wcześniej służył w Legionach Polskich, a po kryzysie przysięgowym 1917 roku trafił do obozu w Szczypiornie. Po powrocie do Tomaszowa działał w konspiracji. W listopadzie 1918 roku stanął wśród organizatorów odzyskania wolności.
To jedna z tych biografii, w których wielka historia i dzieje rodzinnego miasta spotykają się w jednym punkcie.
108 lat później. Czy Tomaszów pamięta własny dzień niepodległości?
12 listopada 2026 roku mija dokładnie 108 lat od rozbrojenia niemieckiego garnizonu w Tomaszowie Mazowieckim.
Dzień wcześniej cała Polska obchodziła Narodowe Święto Niepodległości. Były biało-czerwone flagi, uroczystości, przemówienia i wspomnienia bohaterów narodowej historii.
Ale Tomaszów ma także własną datę. Własnych bohaterów. Własną opowieść o tym, jak odzyskiwano państwo kawałek po kawałku, miasto po mieście.
Nie chodzi o tworzenie konkurencyjnego święta. Chodzi o pamięć.
O świadomość, że za nazwami ulic, starymi budynkami i fragmentami miejskiej przestrzeni kryją się wydarzenia, które decydowały o losach poprzednich pokoleń.
Że w miejscu, przez które dziś przechodzimy w drodze do pracy, ponad sto lat temu mogli stać uzbrojeni niemieccy żołnierze. Że ktoś podnosił słuchawkę telefonu, wiedząc, iż od kilku wypowiedzianych zdań mogą zależeć ludzkie życia. Że kolejarze potrafili zatrzymać wojskowy transport, odkręcając fragment toru.
Tak wyglądała historia niepodległości widziana znad Pilicy.
Bez patetycznych dekoracji. Bez wielkich defilad. Z napięciem, ryzykiem i odpowiedzialnością za miasto.
12 listopada 1918 roku Tomaszów Mazowiecki nie otrzymał wolności w prezencie. Jego mieszkańcy potrafili wykorzystać historyczną szansę i doprowadzili do rozbrojenia okupantów.
Niepodległość jest wielkim słowem.
W Tomaszowie 12 listopada 1918 roku stała się konkretnym czynem.
Napisz komentarz
Komentarze