Wolność nie przyjechała specjalnym pociągiem
Historia lubi symbole. Jeszcze bardziej lubi bohaterów, którym można przypisać decydującą rolę w wydarzeniach. Dlatego w zbiorowej pamięci 11 listopada 1918 roku pozostał dniem, w którym Polska, niczym feniks z popiołów, powróciła na mapę Europy.
Rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana. Niepodległość nie pojawiła się nagle, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Rodziła się przez wiele tygodni, wśród politycznych sporów, wojskowych rozkazów i społecznych napięć. Nie była również prezentem wręczonym Polakom przez zwycięskie mocarstwa. Stanowiła rezultat wysiłku kilku pokoleń, działalności niepodległościowej, walki zbrojnej i sprzyjającego splotu międzynarodowych wydarzeń.
10 listopada 1918 roku do Warszawy przyjechał Józef Piłsudski, zwolniony z niemieckiego internowania w Magdeburgu. Nie towarzyszyło temu jednak triumfalne powitanie, jakie później utrwaliła narodowa legenda. Nie było wielotysięcznego tłumu wiwatującego na peronie. Na dworcu czekała niewielka grupa osób, wśród nich książę Zdzisław Lubomirski, reprezentujący Radę Regencyjną.
Tymczasem Europa zmieniała się niemal z godziny na godzinę. Niemiecka monarchia upadła, cesarz Wilhelm II utracił władzę, a żołnierze wyczerpani czterema latami wojny myśleli przede wszystkim o powrocie do domów.
Następnego dnia, 11 listopada, podpisano zawieszenie broni na froncie zachodnim, kończące działania wojenne I wojny światowej na tym froncie.
Dla Polski był to moment historycznej szansy. Ale szansę należało jeszcze wykorzystać.
Piłsudski otrzymuje władzę. Państwo dopiero trzeba zbudować
11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad polskimi oddziałami. Nie oznaczało to jeszcze przejęcia całej władzy państwowej. Dopiero 14 listopada Rada rozwiązała się, przekazując mu również swoje pozostałe kompetencje.
W ten sposób Piłsudski stał się centralną postacią odradzającego się państwa.
Nie był jednak jedynym architektem niepodległości. W Paryżu o polskie interesy zabiegał Roman Dmowski, w Wielkopolsce narastały nastroje powstańcze, w Galicji tworzono polskie struktury władzy, a w Lublinie działał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego.
Polska odradzała się z wielu politycznych tradycji, nieraz wzajemnie sobie wrogich. Socjaliści, narodowcy, konserwatyści i ludowcy różnili się niemal we wszystkim. Łączyło ich jednak przekonanie, że historycznej okazji nie wolno zmarnować.
Na ulicach Warszawy panował tymczasem daleki od uroczystego porządek. Rozbrajano Niemców, przejmowano urzędy, magazyny i wojskowe wyposażenie. Wraz z entuzjazmem pojawiło się niebezpieczeństwo samosądów, grabieży i przypadkowych starć.
Maria Dąbrowska, późniejsza autorka „Nocy i dni”, obserwowała te wydarzenia z mieszaniną nadziei i rozczarowania. W swoich „Dziennikach” wspominała strzelaninę, tłumy na ulicach i niemieckich żołnierzy oddających broń. Nie zachwyciło jej również pierwsze publiczne wystąpienie Piłsudskiego, który tłumaczył się chorym gardłem.
Dopiero po latach pisarka spojrzała na tamtą scenę inaczej. W maju 1943 roku dopisała do swoich notatek:
„A teraz mi się to właśnie podoba”.
Historia potrafi zmieniać znaczenie nawet najdrobniejszych gestów.
Tomaszów Mazowiecki. Wolność przyszła 12 listopada
Wielka historia rozgrywała się w Warszawie, ale jej konsekwencje docierały do miast i miasteczek, gdzie niemieckie garnizony wciąż dysponowały bronią, a miejscowi działacze niepodległościowi musieli wykazać się nie tylko odwagą, lecz także politycznym rozsądkiem.
Tak było w Tomaszowie Mazowieckim, pozostającym pod niemiecką okupacją od grudnia 1914 roku.
Miasto wychodziło z wojny gospodarczo wyniszczone. Fabryki w znacznej części nie pracowały, mieszkańcy zmagali się z bezrobociem, niedostatkiem żywności i skutkami okupacyjnej polityki gospodarczej.
Mimo to patriotyczne nastroje nie słabły. Ponad stu tomaszowian miało służyć w Legionach Polskich. Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości mieszkańcy manifestowali swoje przywiązanie do polskości.
3 listopada 1918 roku, osiem dni przed symboliczną datą odzyskania niepodległości, odsłonięto w Tomaszowie pomnik Tadeusza Kościuszki. Stanął na dawnym Rynku św. Józefa, który otrzymał nazwę placu Kościuszki. Był to czytelny znak nadchodzących zmian.
Decydujące wydarzenia nastąpiły jednak 11 i 12 listopada.
Jak wynika z opracowań historycznych przywoływanych przez Miejskie Centrum Kultury, już 11 listopada burmistrz Tadeusz Osiński oraz naczelnik policji Michał Marsfeld-Maćkowiak doprowadzili do odebrania broni niemieckim policjantom. Wieczorem przedstawiciele tomaszowskiej Polskiej Organizacji Wojskowej przygotowywali się do rozbrojenia okupacyjnego garnizonu.
Niemcy nie zamierzali jednak bezwarunkowo opuścić koszar przy ówczesnej ulicy Pilicznej, dzisiejszej ulicy Prezydenta Ignacego Mościckiego.
12 listopada doszło do negocjacji i rozbrajania niemieckich żołnierzy. Ważną rolę odegrali Michał Maćkowiak oraz Roman Tuchowski, dowódca tomaszowskiej kompanii Polskiej Organizacji Wojskowej.
Według lokalnych przekazów Maćkowiak zastosował fortel. Niemieckiemu dowództwu przedstawiono informację, że za Pilicą znajduje się polska artyleria, gotowa do ostrzału w przypadku podjęcia walki. Był to blef, który miał skłonić przeciwnika do kapitulacji.
Podczas rozbrajania doszło do strzelaniny, jednak ostatecznie niemieccy żołnierze oddali broń.
Dramatyczne wydarzenia rozegrały się również na dworcu kolejowym. Tam znajdował się pociąg z uzbrojonymi Niemcami przybyłymi ze Spały. Po kolejnych pertraktacjach i interwencji polskich kolejarzy także ten oddział został rozbrojony.
Około godziny 16 pociąg odjechał w kierunku Koluszek.
12 listopada 1918 roku Tomaszów Mazowiecki był już wolny od niemieckiego garnizonu.
Tak zakończył się jeden z najważniejszych rozdziałów historii miasta.
Niepodległość miała także twarze tomaszowskich robotników i ochotników
Warto pamiętać, że tomaszowska droga do niepodległości nie była wyłącznie dziełem miejscowych urzędników i wojskowych.
W wydarzeniach listopadowych uczestniczyli członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, skauci, legioniści i przedstawiciele ruchu robotniczego.
W mieście powstała Rada Delegatów Robotniczych, a także Milicja Ludowa. Rodziły się nowe struktury państwowe, ale równie szybko ujawniały się spory dotyczące tego, kto i w jaki sposób powinien sprawować władzę.
Z ochotników sformowano polski oddział wojskowy, którego żołnierze weszli następnie w skład 28. Pułku Strzelców Kaniowskich. Niektórzy z nich wkrótce wyruszyli na front, aby walczyć o granice odradzającej się Rzeczypospolitej.
Wśród uczestników tych wydarzeń wymienia się Romana Tuchowskiego, Stanisława Lejkę, Franciszka Ożarskiego czy Jana Polaka.
Ich nazwiska nie zawsze pojawiają się podczas szkolnych akademii. Nie stoją w jednym szeregu z Piłsudskim i Dmowskim w podręcznikach historii. A przecież bez takich ludzi niepodległość mogłaby pozostać polityczną deklaracją, której nikt nie potrafiłby urzeczywistnić.
Polska odzyskała wolność nie tylko w Warszawie. Odzyskiwała ją również w Tomaszowie, Łodzi, Lublinie, Krakowie i setkach innych miejscowości.
Święto, którego przez 19 lat nie było w ustawie
Dzisiaj wydaje się oczywiste, że 11 listopada jest dniem szczególnym. Powiewają flagi, organizowane są uroczystości patriotyczne, a większość pracowników korzysta z ustawowego dnia wolnego.
Ale w pierwszych latach II Rzeczypospolitej wcale tak nie było.
Narodowe Święto Niepodległości ustanowiono dopiero 23 kwietnia 1937 roku.
Ustawa o Święcie Niepodległości wiązała tę datę zarówno z odzyskaniem państwowości, jak i z osobą Józefa Piłsudskiego, zmarłego dwa lata wcześniej.
Co więcej, przez większą część dwudziestolecia międzywojennego 11 listopada pozostawał zwykłym dniem pracy. Rocznice obchodzono jednak uroczyście, zwłaszcza w wojsku, administracji i szkołach. Po przewrocie majowym w 1926 roku nadano im bardziej państwowy charakter.
W wielu miejscowościach odbywały się nabożeństwa, defilady, akademie i patriotyczne zgromadzenia. Na budynkach pojawiały się biało-czerwone flagi. Niektórzy pracodawcy skracali robotnikom czas pracy, aby mogli uczestniczyć w uroczystościach.
Przed wybuchem II wojny światowej oficjalnie ustanowione Święto Niepodległości obchodzono zaledwie dwa razy: w 1937 i 1938 roku.
Komuniści wykreślili 11 listopada z kalendarza
Niedługo później Polska ponownie utraciła niepodległość.
We wrześniu 1939 roku została zaatakowana przez Niemcy i Związek Sowiecki. Pod okupacją nie było miejsca na swobodne obchody narodowych rocznic.
Po wojnie nowa, komunistyczna władza również nie zamierzała pielęgnować święta kojarzonego z tradycją II Rzeczypospolitej i Piłsudskim.
22 lipca 1945 roku zniesiono przedwojenne Święto Niepodległości, a centralne miejsce w państwowym kalendarzu zajął 22 lipca, obchodzony jako Narodowe Święto Odrodzenia Polski.
Nie oznaczało to jednak, że Polacy zapomnieli o 11 listopada.
Rocznicę przypominały środowiska niepodległościowe, opozycyjne i kościelne. Szczególnego znaczenia nabrała w czasach „Solidarności”, kiedy pamięć historyczna stała się jednym z narzędzi społecznego oporu przeciwko systemowi komunistycznemu.
Dopiero 15 lutego 1989 roku, jeszcze przed czerwcowymi wyborami, Sejm uchwalił ustawę przywracającą 11 listopada jako Narodowe Święto Niepodległości i dzień wolny od pracy.
Historia zatoczyła koło.
Wolność nie jest dana raz na zawsze
11 listopada najczęściej patrzymy wstecz. Widzimy Piłsudskiego, legionistów, biało-czerwone sztandary i tłumy na patriotycznych uroczystościach.
Ale warto dostrzec również tych, których historia nie wyniosła na pomniki. Tomaszowskich robotników, kolejarzy, skautów i ochotników. Ludzi, którzy w listopadzie 1918 roku nie wiedzieli jeszcze, jak będzie wyglądało ich państwo, jakie otrzyma granice i czy uda się obronić dopiero co odzyskaną niepodległość.
29 listopada 1918 roku Józef Piłsudski mówił do swoich współpracowników, że tylko wspólnym wysiłkiem Polacy będą mogli zdecydować o granicach i sile odrodzonego państwa.
Były to słowa wypowiedziane w zupełnie innych okolicznościach niż dzisiejsze. Ale ich sens pozostaje aktualny.
Bo niepodległość to nie tylko historia zwycięstwa nad zaborcami. To również historia odpowiedzialności za państwo, wspólnotę i przyszłość następnych pokoleń.
W 2026 roku obchodzimy 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości. W Tomaszowie możemy przy tej okazji przypomnieć wydarzenia z 12 listopada 1918 roku, kiedy wolność przestała być tylko nadzieją i stała się rzeczywistością na ulicach naszego miasta.
I może właśnie w tym tkwi najważniejsze przesłanie dzisiejszego święta. Nie w liczbie wygłoszonych przemówień, złożonych wieńców czy wywieszonych flag, choć każdy z tych gestów ma swoje miejsce i znaczenie.
Wolność zaczyna się tam, gdzie ludzie potrafią wziąć odpowiedzialność za własny kraj. A niepodległość trwa tak długo, jak długo kolejne pokolenia rozumieją jej wartość.
Napisz komentarz
Komentarze