🎼 Nasz artykuł w skrócie
Barokowe organy czekają na konserwację. Czy 50 tysięcy złotych trafi do Smardzewic?
50 000 zł – tyle wynosi rekomendowana dotacja na pierwszy etap konserwacji zabytkowego prospektu organowego w kościele św. Anny w Smardzewicach.
Jeden wniosek, pozytywna ocena. Klasztor Ojców Franciszkanów był jedynym uczestnikiem konkursu. Komisja 5 listopada pozytywnie oceniła przedstawiony projekt.
Sesja 6 listopada. Rada Gminy Tomaszów Mazowiecki rozpatrzyła uchwałę dotyczącą przyznania dotacji.
Czas do 20 grudnia. Taki termin zakończenia prac określono w konkursie. To kolejny etap działań na rzecz ochrony wielowiekowego dziedzictwa smardzewickiego sanktuarium.
Stan weryfikacji: 8 listopada 2026 r.
Pięćdziesiąt tysięcy na pierwszy etap. Jeden wniosek, jedna propozycja
Historia najnowszego przedsięwzięcia rozpoczęła się 27 października 2026 roku, kiedy wójt gminy Tomaszów Mazowiecki Sławomir Bernacki podpisał zarządzenie nr 107/2026, ogłaszające nabór wniosków o dotacje na prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytkach. W budżecie przeznaczono na ten cel 50 tysięcy złotych. Termin składania dokumentów wyznaczono od 28 października do 4 listopada.
Zainteresowanie konkursem okazało się niewielkie. Jak wynika z protokołu komisji konkursowej sporządzonego 5 listopada, wpłynęła tylko jedna oferta. Złożył ją Klasztor Ojców Franciszkanów w Smardzewicach, występując o dofinansowanie zadania pod nazwą „Prace konserwatorskie przy prospekcie organowym w kościele pw. św. Anny w Smardzewicach – I etap”.
Wniosek opiewał na pełną kwotę przewidzianą w konkursie, czyli 50 tysięcy złotych. Komisja, której przewodniczył Przemysław Sepkowski, a w skład której weszły również Aneta Maciążek i Karolina Pittner-Wąchała, nie stwierdziła uchybień formalnych ani merytorycznych. Oferta została złożona w terminie, spełniła wymagania, a komisja jednogłośnie podpisała protokół zawierający propozycję przyznania dotacji. Dokument zatwierdził wójt Sławomir Bernacki.
To ważny krok, ale jeszcze nie koniec procedury. Pozytywna ocena komisji nie jest równoznaczna z przyznaniem pieniędzy. Zgodnie z art. 81 ustawy z 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, dotacji z budżetu gminy udziela jej organ stanowiący, a więc Rada Gminy, na zasadach określonych w odpowiedniej uchwale.
Prospekt organowy. Więcej niż ozdoba instrumentu
Dla przeciętnego odbiorcy słowo „prospekt” kojarzy się raczej z reklamą niż z muzyką. Tymczasem prospekt organowy to reprezentacyjna, widoczna od strony wnętrza kościoła część organów, obejmująca architektoniczną oprawę instrumentu, dekorację rzeźbiarską i rozmieszczone w niej piszczałki. Nierzadko jest to osobne dzieło sztuki, równie cenne jak ołtarz czy ambona.
W barokowych świątyniach prospekty organowe pełniły funkcję szczególną. Łączyły muzykę, architekturę i symbolikę religijną w jedną całość. Złocenia, ornamenty roślinne, rzeźby, kolumny i dekoracyjne zwieńczenia tworzyły niekiedy kompozycje o niezwykłym bogactwie form.
Nie inaczej należy patrzeć na zabytkowe wyposażenie sanktuarium św. Anny w Smardzewicach. To miejsce, w którym historia zapisana została nie tylko w murach, ale również w detalach wystroju.
Warto przy tym pamiętać, że konserwacja prospektu organowego nie oznacza automatycznie remontu mechanizmu całych organów. Dokumentacja konkursowa wskazuje pierwszy etap prac przy prospekcie, nie określając jednak szczegółowego programu konserwatorskiego, zakresu ingerencji w instrument ani stanu zachowania poszczególnych elementów
Cztery wieki historii. Smardzewickie sanktuarium ma o czym opowiadać
Aby zrozumieć znaczenie przedsięwzięcia, trzeba cofnąć się o ponad czterysta lat. Historia smardzewickiego sanktuarium sięga 1620 roku, kiedy według miejscowej tradycji św. Anna miała objawić się Wojciechowi Głowie, mieszkańcowi Smardzewic. W miejscu objawienia ustawiono krzyż, później kaplicę, a rozwijający się kult religijny przyciągał kolejnych pielgrzymów.
Franciszkanie pojawili się tutaj w 1639 roku. Obecny murowany kościół zaczęto wznosić w 1683 roku, zakończono jego budowę w 1699, a konsekracja odbyła się 6 października 1701 roku. W następnych dziesięcioleciach powstawały kolejne elementy zespołu klasztornego i wyposażenia świątyni.
Szczególną uwagę zwraca późnobarokowy chór muzyczny, wsparty na trzech arkadach, z dekoracją stiukową datowaną na 1741 rok. To właśnie w tej przestrzeni architektura spotyka się z muzyką.
Historia klasztoru nie zawsze była spokojna. Po powstaniu styczniowym władze carskie przeprowadziły w 1864 roku kasatę zakonu. Franciszkanie zostali zmuszeni do opuszczenia Smardzewic, a do stałego sprawowania tutaj posługi duszpasterskiej powrócili dopiero w 1971 roku.
Przez te wszystkie lata kościół pozostawał świadkiem zmieniających się epok, władców, ustrojów i ludzkich losów. Jego barokowe wyposażenie stanowi materialne świadectwo tej historii.
To nie pierwsze pieniądze na smardzewickie zabytki
Najważniejsze jest jednak to, że planowana konserwacja prospektu organowego nie jest przedsięwzięciem odosobnionym. W Smardzewicach od kilku lat prowadzone są kolejne działania mające na celu zachowanie zabytkowego zespołu klasztornego.
Z raportu o stanie gminy za 2023 rok wynika, że samorząd udzielił wówczas klasztorowi 100 tysięcy złotych na konserwację ołtarza św. Antoniego w kościele św. Anny.
Jeszcze większą skalę miało przedsięwzięcie przewidziane do realizacji w latach 2024–2025, obejmujące konserwację ołtarzy św. Salomei i św. Franciszka oraz remont konserwatorski elewacji kościoła i klasztoru. Według oficjalnej informacji gminy całkowita wartość inwestycji wynosiła 985 634,39 zł, z czego 960 993 zł stanowiło dofinansowanie. Beneficjentem przedsięwzięcia była gmina Tomaszów Mazowiecki.
To jednak nie wszystko.
25 czerwca 2026 roku Rada Gminy podjęła uchwałę nr XXXI/196/26, przyznając franciszkanom kolejne 50 tysięcy złotych, tym razem na remont elewacji prezbiterium. W uzasadnieniu uchwały zapisano, że szacunkowy koszt tych prac wynosił aż 446 320 złotych. Samorządowa dotacja pokrywała więc jedynie część przewidywanych nakładów.
Jeżeli listopadowa uchwała rzeczywiście przyznała pełne rekomendowane 50 tysięcy złotych, oznaczałoby to drugie w 2026 roku wsparcie z budżetu gminy dla klasztoru, a łączna kwota obu dotacji wyniosłaby 100 tysięcy złotych. Na razie jednak ta suma pozostaje wariantem wymagającym formalnego potwierdzenia.
Konserwatorzy mają czas do 20 grudnia
W ogłoszeniu konkursowym znalazł się jeszcze jeden istotny zapis. Prace objęte dotacją muszą zostać wykonane w 2026 roku, a termin ich zakończenia wyznaczono najpóźniej na 20 grudnia.
To oznacza napięty harmonogram. Od listopadowej sesji do wskazanej daty pozostaje zaledwie kilka tygodni. Trzeba przy tym pamiętać, że prace konserwatorskie przy zabytkowym wyposażeniu sakralnym wymagają odpowiedniego przygotowania, specjalistycznej wiedzy i prowadzenia ich zgodnie z wymogami ochrony zabytków.
Nie wiadomo, czy franciszkanie dysponują już wykonawcą, zatwierdzonym programem konserwatorskim i wszystkimi niezbędnymi uzgodnieniami. Nie wynika to z opublikowanego protokołu konkursowego. Nie ma również podstaw, aby twierdzić, że termin realizacji jest zagrożony. To kwestie, które warto wyjaśnić na dalszym etapie przedsięwzięcia.
Napisz komentarz
Komentarze