Niedziela, 8 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza
8 listopada 2026 roku przypada w niedzielę. To 312. dzień roku, a do jego końca pozostały 53 dni. Listopad coraz wyraźniej przypomina, że czas długich popołudni mamy za sobą. W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.46, a zachodzi około 16.01. Dzień trwa mniej więcej 9 godzin i 15 minut.
Imieniny obchodzą między innymi Bogdan, Gotfryd, Seweryn, Klaudiusz i Marcin. Dzisiaj przypada również Międzynarodowy Dzień Radiologii, upamiętniający odkrycie promieniowania rentgenowskiego przez Wilhelma Conrada Röntgena. W Polsce nie jest to święto państwowe, ale zbliżający się 11 listopada nadaje szczególne znaczenie wydarzeniom z okresu odzyskiwania niepodległości.
Kalendarium historyczne
507 lat temu (1519). Cortés wkracza do stolicy Azteków
8 listopada 1519 roku Hernán Cortés dotarł do Tenochtitlán, stolicy państwa Azteków, gdzie spotkał się z władcą Montezumą II. Hiszpanie zobaczyli miasto pełne kanałów, świątyń i targowisk, którego rozmach budził zdumienie europejskich przybyszów. Cortés nie był jednak bezinteresownym podróżnikiem. Jego wyprawa stanowiła część hiszpańskiej ekspansji kolonialnej, a w podboju ogromną rolę odegrały sojusze z indiańskimi przeciwnikami Azteków.
W sierpniu 1521 roku Tenochtitlán upadł. Na jego ruinach zaczęło powstawać kolonialne miasto Meksyk, a podbój i epidemie doprowadziły do dramatycznego załamania liczebności rdzennej ludności. Upadek państwa Azteków przypomina, że militarne zwycięstwo jednej cywilizacji bywa jednocześnie tragedią drugiej.
424 lata temu (1602). Biblioteka trwalsza od politycznych imperiów
8 listopada 1602 roku otwarto Bibliotekę Bodlejańską w Oksfordzie, jedną z najważniejszych bibliotek naukowych Europy. Jej odrodzenie było zasługą Thomasa Bodleya, który postanowił odbudować uniwersytecki księgozbiór i stworzyć instytucję służącą kolejnym pokoleniom uczonych.
Od tamtej pory Europa przeżyła wojny, rewolucje, zmiany granic i upadki monarchii. Biblioteka nadal istnieje, przechowując bezcenne rękopisy, starodruki i dokumenty. Jej historia pokazuje, że kultura bywa znacznie trwalsza od politycznych imperiów.
406 lat temu (1620). Biała Góra. Klęska, która zmieniła losy Czech
8 listopada 1620 roku pod Białą Górą niedaleko Pragi wojska cesarskie rozbiły siły czeskich stanów protestanckich. Bitwa była jednym z przełomowych wydarzeń początkowej fazy wojny trzydziestoletniej. Nie trwała długo, ale jej następstwa okazały się dramatyczne.
Po zwycięstwie Habsburgowie rozpoczęli represje, konfiskaty majątków i przymusową rekatolicyzację. Bitwa pod Białą Górą stała się symbolem ograniczenia czeskiej samodzielności politycznej. To jeden z przykładów, kiedy kilka godzin walki wpłynęło na losy całych pokoleń.
394 lata temu (1632). Władysław IV Waza zostaje królem Polski
8 listopada 1632 roku królem Polski wybrano Władysława IV Wazę, syna Zygmunta III Wazy. Obejmował władzę nad państwem rozległym i wciąż potężnym, ale coraz wyraźniej zmagającym się z problemami ustrojowymi oraz militarnymi.
Jednym z jego sukcesów było zakończenie wojny z Moskwą pokojem w Polanowie w 1634 roku. Monarcha interesował się również sztuką, szczególnie teatrem i operą. Nie udało mu się jednak zrealizować wielu planowanych reform. Jego panowanie przypadło na ostatnie lata względnej stabilizacji przed dramatycznymi konfliktami połowy XVII wieku.
131 lat temu (1895). Röntgen odkrywa promienie, które odmieniły medycynę
8 listopada 1895 roku Wilhelm Conrad Röntgen odkrył promieniowanie X. Niemiecki fizyk zauważył, że nieznany wcześniej rodzaj promieniowania przenika przez niektóre materiały, pozwalając uzyskiwać obrazy struktur niewidocznych dla ludzkiego oka.
Odkrycie niemal natychmiast znalazło zastosowanie w medycynie. Lekarze mogli rozpoznawać złamania i odnajdywać ciała obce bez konieczności przeprowadzania operacji. W 1901 roku Röntgen otrzymał pierwszą Nagrodę Nobla z fizyki.
Dzisiaj diagnostyka obrazowa rozwija technologie, których niemiecki uczony nie mógł sobie wyobrazić. Jednak podstawy wielu badań pozostają związane z jego odkryciem. Dotyczy to również codziennej praktyki medycznej w Tomaszowie Mazowieckim.
120 lat temu (1906). Rogów. Zuchwała akcja bojowców PPS
8 listopada 1906 roku na stacji kolejowej w Rogowie bojowcy Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej przeprowadzili akcję przeciwko rosyjskim władzom zaborczym. Dowodził nią Józef Montwiłł-Mirecki, jeden z najbardziej znanych działaczy niepodległościowej konspiracji w Królestwie Polskim.
Celem było zdobycie środków na działalność organizacyjną i polityczną PPS. Był to czas, gdy po rewolucji 1905 roku wciąż utrzymywały się napięcia społeczne, a carskie władze stosowały represje wobec przeciwników politycznych.
Akcja pod Rogowem przypomina, że walka o niepodległość rozgrywała się również w mniejszych miejscowościach dzisiejszego województwa łódzkiego. Kolejowe stacje, niewielkie miasta i przemysłowe osady były częścią historii, którą zwykle opisujemy przez wydarzenia w Warszawie czy Krakowie.
108 lat temu (1918). Piłsudski odzyskuje wolność
8 listopada 1918 roku Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski zostali zwolnieni z niemieckiego więzienia w Magdeburgu. Cesarstwo Niemieckie rozpadało się pod ciężarem wojennej klęski, a Polacy coraz wyraźniej dostrzegali możliwość odbudowy własnego państwa.
Piłsudski przebywał w niewoli od 1917 roku, po konflikcie z władzami niemieckimi związanym z kryzysem przysięgowym w Legionach Polskich. 10 listopada przyjechał do Warszawy, a następnego dnia Rada Regencyjna przekazała mu dowództwo nad wojskiem.
Niepodległość nie narodziła się jednak z jednej decyzji. W Lublinie działał już rząd Ignacego Daszyńskiego, w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna, a w wielu miejscowościach organizowano polskie struktury administracyjne i wojskowe. Odzyskiwanie niepodległości było procesem, który wymagał nie tylko politycznych deklaracji, ale również realnego przejęcia kontroli nad ziemiami opuszczanymi przez okupantów.
103 lata temu (1923). Hitler próbuje przejąć władzę
8 listopada 1923 roku Adolf Hitler rozpoczął w Monachium próbę zamachu stanu, znaną jako pucz piwiarniany. Niemcy pogrążone były w kryzysie gospodarczym, hiperinflacji i politycznym chaosie, który radykalne ugrupowania próbowały wykorzystać do zdobycia władzy.
Zamach zakończył się niepowodzeniem. Hitler trafił do więzienia, ale proces zapewnił mu ogromny rozgłos. Stosunkowo łagodne potraktowanie przez wymiar sprawiedliwości umożliwiło mu dalszą działalność polityczną. W więzieniu pracował nad „Mein Kampf”, przedstawiając podstawy swojej rasistowskiej i antysemickiej ideologii.
Dziesięć lat później został kanclerzem Niemiec. Pucz monachijski pozostaje przestrogą, że nieudana próba obalenia demokracji nie musi oznaczać końca politycznego zagrożenia.
87 lat temu (1939). Georg Elser. Człowiek, któremu zabrakło kilkunastu minut
8 listopada 1939 roku w monachijskiej piwiarni Bürgerbräukeller eksplodowała bomba podłożona przez Georga Elsera. Celem zamachu był Adolf Hitler, uczestniczący w spotkaniu upamiętniającym wydarzenia z 1923 roku.
Elser, niemiecki stolarz i przeciwnik nazizmu, samodzielnie przygotował ładunek wybuchowy. Eksplozja nastąpiła około godziny 21.20, ale Hitler wcześniej opuścił salę. Zamach spowodował ofiary, natomiast dyktator uniknął śmierci.
Nie wiemy, czy powodzenie zamachu zatrzymałoby wojnę. Wiemy natomiast, że Elser próbował przeciwstawić się nazistowskiej dyktaturze. Został aresztowany i 9 kwietnia 1945 roku zamordowany w Dachau.
84 lata temu (1942). Operacja „Torch”. Alianci otwierają nowy front wojny
8 listopada 1942 roku rozpoczęła się aliancka operacja „Torch”, wielki desant wojsk amerykańskich i brytyjskich w Afryce Północnej. Lądowania przeprowadzono na wybrzeżach Maroka i Algierii, pozostających pod administracją francuskich władz związanych z reżimem Vichy.
Dowodzenie powierzono Dwightowi Eisenhowerowi, późniejszemu prezydentowi Stanów Zjednoczonych. Sukces operacji umożliwił aliantom wywieranie nacisku na wojska niemieckie i włoskie z zachodu, podczas gdy od wschodu nacierały siły brytyjskie.
W maju 1943 roku oddziały państw Osi w Tunezji skapitulowały. Operacja „Torch” otworzyła drogę do inwazji na Sycylię i późniejszej kampanii włoskiej.
66 lat temu (1960). Kennedy wygrywa wybory. Telewizja zmienia politykę
8 listopada 1960 roku John Fitzgerald Kennedy wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych, pokonując Richarda Nixona. Kampania zapisała się w historii jako jedna z pierwszych, w których telewizja odegrała tak wielką rolę.
Kennedy został pierwszym katolikiem wybranym na urząd prezydenta USA. Jego prezydentura przypadła na okres zimnej wojny i wyścigu kosmicznego. Najpoważniejszym kryzysem był kryzys kubański w 1962 roku, kiedy świat znalazł się niebezpiecznie blisko konfrontacji nuklearnej.
Kennedy został zamordowany w Dallas 22 listopada 1963 roku. Jego zwycięstwo pozostaje symbolem narodzin nowoczesnej polityki telewizyjnej.
24 lata temu (2002). ONZ stawia Irakowi ultimatum
8 listopada 2002 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 1441, dotyczącą rozbrojenia Iraku rządzonego przez Saddama Husajna. Dokument dawał władzom w Bagdadzie ostatnią szansę na współpracę z międzynarodowymi inspektorami.
W marcu 2003 roku Stany Zjednoczone i ich sojusznicy rozpoczęli inwazję na Irak. Późniejsze ustalenia nie potwierdziły istnienia irackich arsenałów broni masowego rażenia w zakresie przedstawianym przed wojną.
Wojna w Iraku doprowadziła do obalenia Saddama Husajna, ale również do wieloletniej destabilizacji kraju i ogromnych strat ludzkich. Pozostaje przestrogą przed konsekwencjami podejmowania decyzji militarnych na podstawie błędnych informacji.
13 lat temu (2013). Tajfun Haiyan. Katastrofa, która wstrząsnęła Filipinami
8 listopada 2013 roku Filipiny zostały uderzone przez supertajfun Haiyan, znany lokalnie jako Yolanda. Potężny wiatr i fala sztormowa zniszczyły miasta, drogi oraz infrastrukturę. Szczególnie tragiczne skutki dotknęły mieszkańców Tacloban.
Zginęły tysiące ludzi, a miliony potrzebowały pomocy humanitarnej. Katastrofa pokazała znaczenie skutecznego ostrzegania, bezpiecznego budownictwa i przygotowania służb ratunkowych.
Także w Polsce, gdzie nie występują tajfuny o podobnej sile, ochrona ludności i przygotowanie na sytuacje kryzysowe pozostają podstawowymi zadaniami państwa oraz samorządów.
Urodzili się tego dnia
1847 – Bram Stoker. Człowiek, który stworzył Draculę
8 listopada 1847 roku urodził się Bram Stoker, irlandzki pisarz, autor „Draculi” z 1897 roku. Nie wymyślił legendy o wampirach, ale nadał jej literacką formę, która zafascynowała kolejne pokolenia czytelników. Bez jego powieści historia współczesnego horroru wyglądałaby zupełnie inaczej.
1900 – Margaret Mitchell. Autorka „Przeminęło z wiatrem”
8 listopada 1900 roku urodziła się Margaret Mitchell, laureatka Nagrody Pulitzera za powieść „Przeminęło z wiatrem”. Jej ekranizacja z 1939 roku stała się jednym z najsłynniejszych filmów Hollywood, choć dzisiaj książka i film pozostają również przedmiotem krytycznej refleksji nad sposobem przedstawiania niewolnictwa.
1935 – Alain Delon. Legenda francuskiego kina
8 listopada 1935 roku urodził się Alain Delon, aktor znany z filmów „Rocco i jego bracia”, „Lampart” i „Samuraj”. Jego ekranowy wizerunek opierał się na oszczędnej grze i niezwykłej charyzmie. Zmarł w sierpniu 2024 roku.
1949 – Bonnie Raitt. Bluesowa elegancja bez kompromisów
8 listopada 1949 roku urodziła się Bonnie Raitt, amerykańska gitarzystka i wokalistka łącząca bluesa, soul i roots rock. Jej charakterystyczna gra na gitarze slide przyniosła jej uznanie krytyków. Album „Nick of Time” z 1989 roku zdobył Grammy w kategorii album roku.
1954 – Kazuo Ishiguro. Pisarz pamięci i przemilczeń
8 listopada 1954 roku urodził się Kazuo Ishiguro, brytyjski pisarz japońskiego pochodzenia, laureat Literackiej Nagrody Nobla z 2017 roku. Autor „Okruchów dnia” i „Nie opuszczaj mnie” opowiada o pamięci, przemijaniu i ludzkich wyborach, których konsekwencje rozumiemy często zbyt późno.
Odeszli tego dnia
1978 – Norman Rockwell. Ilustrator amerykańskiej codzienności
8 listopada 1978 roku zmarł Norman Rockwell, jeden z najbardziej znanych amerykańskich ilustratorów XX wieku. Przedstawiał codzienność małych miast, rodzinne spotkania i społeczne obyczaje. Jego obraz „The Problem We All Live With” stał się jednym z symboli walki z segregacją rasową.
2020 – Alex Trebek. Człowiek, który uczynił wiedzę telewizyjnym widowiskiem
8 listopada 2020 roku zmarł Alex Trebek, wieloletni prowadzący amerykańskiego teleturnieju „Jeopardy!”. Przez dziesięciolecia był jedną z najbardziej rozpoznawalnych osobowości telewizyjnych USA, reprezentując styl oparty na spokoju, elegancji i szacunku dla wiedzy.
Tego dnia w muzyce
1948 – „Mazowsze”. Muzyka, która miała ocalić pamięć
8 listopada 1948 roku powstał Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca „Mazowsze”, jedno z najważniejszych przedsięwzięć w historii polskiej kultury. Jego twórcy, Tadeusz Sygietyński i Mira Zimińska-Sygietyńska, jeszcze podczas wojny marzyli o stworzeniu zespołu prezentującego polskie pieśni i tradycje ludowe.
Pomysł realizowano w kraju, który dopiero podnosił się z ruin. Brakowało mieszkań, szkół i podstawowej infrastruktury, ale twórcy „Mazowsza” rozumieli, że odbudowa Polski nie może ograniczać się do cegieł i fabryk. Trzeba było również ocalić kulturę. Poszukiwano dawnych melodii, tekstów pieśni, regionalnych strojów i obyczajów, a następnie nadawano im sceniczną formę.
Pierwszy koncert zespołu odbył się 6 listopada 1950 roku w warszawskim Teatrze Polskim. Z czasem „Mazowsze” zdobyło międzynarodową popularność. Choć sceniczny folklor nie jest prostym odtworzeniem muzyki dawnej wsi, zespół przyczynił się do zachowania i upowszechnienia polskiego dziedzictwa kulturowego.
1971 – Led Zeppelin IV. Album, który zmienił historię rocka
8 listopada 1971 roku w Stanach Zjednoczonych ukazał się czwarty album Led Zeppelin, znany jako „Led Zeppelin IV”. Brytyjska premiera nastąpiła cztery dni później. To jedna z płyt, wobec których określenie „rockowa klasyka” nie wydaje się przesadzone.
Jimmy Page, Robert Plant, John Paul Jones i John Bonham mieli już za sobą trzy albumy, które zapewniły zespołowi ogromną popularność. Czwarty krążek pokazał jednak pełnię ich możliwości. Ciężki blues rock spotkał się z folkową delikatnością i kompozycyjnymi ambicjami wykraczającymi poza tradycyjny format radiowego przeboju.
Album otwiera „Black Dog”, zbudowany na charakterystycznym gitarowym riffie. „Rock and Roll” jest energetycznym ukłonem w stronę korzeni zespołu. W „The Battle of Evermore”, nagranym z udziałem Sandy Denny z Fairport Convention, pojawia się atmosfera folkowej opowieści, natomiast „Going to California” zachwyca akustyczną subtelnością.
Najważniejszym utworem pozostaje jednak „Stairway to Heaven”. Kompozycja rozwija się powoli, od delikatnej melodii do potężnego rockowego finału, w którym gitarowa solówka Jimmy'ego Page'a stała się jednym z najsłynniejszych momentów historii muzyki.
Płytę zamyka „When the Levee Breaks”, bluesowy utwór o monumentalnym brzmieniu perkusji Johna Bonhama. Album wydano bez tradycyjnego tytułu i nazwy zespołu na okładce, co było manifestacją artystycznej niezależności.
55 lat po premierze „Led Zeppelin IV” nadal imponuje różnorodnością i muzyczną wyobraźnią. To nie tylko zbiór znakomitych nagrań, ale świadectwo epoki, w której rock odważnie przekraczał własne granice.
1994 – Eagles. Nawet piekło może zamarznąć
8 listopada 1994 roku ukazał się album „Hell Freezes Over” zespołu Eagles, dokumentujący powrót amerykańskiej formacji po wieloletniej przerwie. Tytuł był przewrotnym nawiązaniem do dawnych deklaracji muzyków, według których ponowne spotkanie nastąpi dopiero wtedy, gdy piekło zamarznie.
Płyta łączyła nowe kompozycje, takie jak „Get Over It” i „Love Will Keep Us Alive”, z koncertowymi wersjami klasycznego repertuaru. Szczególne uznanie zdobyła akustyczna interpretacja „Hotel California”, nadająca słynnemu utworowi bardziej kameralny charakter.
2019 – Ozzy Osbourne. „Under the Graveyard” i rozmowa z własnymi demonami
8 listopada 2019 roku Ozzy Osbourne wydał singiel „Under the Graveyard”, zapowiadający album „Ordinary Man”. Był to ważny powrót artysty po okresie problemów zdrowotnych i dłuższej przerwie w solowej działalności studyjnej.
Utwór podejmował temat autodestrukcji, przemijania i zmagań z własnymi słabościami. W przypadku Osbourne'a, którego życie pełne było uzależnień, sukcesów i osobistych kryzysów, nie brzmiało to jak zwyczajna rockowa poza.
Tego dnia w sporcie
56 lat temu (1970). Tom Dempsey. Kopnięcie, które przeszło do historii NFL
8 listopada 1970 roku Tom Dempsey z New Orleans Saints zdobył punkty kopnięciem z odległości 63 jardów, ustanawiając rekord NFL. Jego drużyna pokonała Detroit Lions 19:17, a zwycięska akcja nastąpiła w ostatnich sekundach spotkania.
Dempsey urodził się bez palców prawej stopy i części palców prawej dłoni. Korzystał ze specjalnie przygotowanego obuwia, którego konstrukcja przez lata była przedmiotem dyskusji. Rekord przetrwał do 2013 roku, kiedy poprawił go Matt Prater.
Sport dziś – niedziela, 8 listopada 2026 roku
W Arenie Lodowej w Tomaszowie Mazowieckim trwa drugi dzień Pucharu Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim. Zawody rozpoczynają się o godzinie 10.00, a wstęp na trybuny jest bezpłatny.
Drugim ważnym wydarzeniem niedzieli jest Grand Prix São Paulo Formuły 1 na torze Interlagos. Start wyścigu zaplanowano na godzinę 18.00 czasu polskiego.
Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii
Listopad 1918. Niepodległość miała w Tomaszowie konkretne adresy i nazwiska
Kiedy 8 listopada 1918 roku Józef Piłsudski opuszczał Magdeburg, mieszkańcy Tomaszowa Mazowieckiego żyli już nadzieją na zakończenie niemieckiej okupacji. Miasto, którego gospodarka opierała się przede wszystkim na przemyśle włókienniczym, boleśnie odczuwało skutki wojny. Fabryki zmagały się z ograniczonym dostępem do surowców, zakłóceniami handlu i trudnościami gospodarczymi, a codzienność robotników, kupców i rzemieślników naznaczona była niepewnością.
Patriotyczne nastroje narastały od dłuższego czasu. Ponad stu tomaszowian służyło w Legionach Polskich, a miejscowe środowiska społeczne i polityczne przygotowywały się do odzyskania niepodległości. Szczególnego znaczenia nabrały uroczystości kościuszkowskie. W 1917 roku dawny Rynek św. Józefa przemianowano na plac Tadeusza Kościuszki, a mieszkańcy rozpoczęli budowę pomnika Naczelnika insurekcji.
3 listopada 1918 roku odsłonięto pomnik Kościuszki, choć Polska formalnie nie odzyskała jeszcze niepodległości. Uroczystość przerodziła się w wielką manifestację patriotyczną, w której uczestniczyli mieszkańcy miasta i okolicznych miejscowości, między innymi Białobrzegów i Smardzewic. Była to publiczna deklaracja przywiązania do polskiej tradycji niepodległościowej w mieście pozostającym jeszcze pod okupacją.
Kilka dni później nadszedł moment działania. 11 listopada 1918 roku burmistrz Tadeusz Osiński i naczelnik policji Michał Marsfeld-Maćkowiak doprowadzili do rozbrojenia niemieckiej policji, której broń zabezpieczono w magistracie. Równocześnie Roman Tuchowski, związany z Polską Organizacją Wojskową, uczestniczył w przygotowaniach do przejęcia kontroli nad najważniejszymi obiektami miasta.
Najbardziej dramatyczny epizod rozegrał się jednak nazajutrz.
12 listopada 1918. Blef o artylerii za Pilicą i pociąg zatrzymany przez kolejarzy
12 listopada 1918 roku Tomaszów Mazowiecki uwolnił się spod niemieckiej okupacji. W mieście od rana gromadzili się mieszkańcy obserwujący sytuację wokół niemieckiej komendantury przy ówczesnej ulicy Pałacowej 7, dzisiejszej ulicy POW, oraz koszar przy ulicy Pilicznej, obecnie Prezydenta Mościckiego.
Niemieccy żołnierze nie zamierzali oddać broni bez nacisku. W oknach pojawiły się karabiny maszynowe, a sytuacja groziła krwawym starciem. Wtedy Michał Marsfeld-Maćkowiak zastosował fortel, który mógłby znaleźć się w scenariuszu historycznego filmu.
Podczas rozmów z niemieckim dowództwem przekazał informację, że za Pilicą znajduje się polska artyleria, gotowa otworzyć ogień w przypadku podjęcia przez Niemców działań zbrojnych.
Był to blef, ale skuteczny.
Niemcy nie mogli łatwo zweryfikować tej informacji i nie zdecydowali się ryzykować. Rozpoczęły się negocjacje, które doprowadziły do porozumienia przewidującego oddanie uzbrojenia w zamian za możliwość opuszczenia miasta.
Nie obyło się jednak bez dramatycznych chwil. Podczas rozbrajania żołnierzy w koszarach padły strzały, a członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej musieli interweniować, aby zapobiec eskalacji.
Tymczasem na tomaszowskim dworcu znajdował się pociąg z uzbrojonymi niemieckimi żołnierzami, którzy przybyli ze Spały. Początkowo odmówili złożenia broni. Wtedy do akcji wkroczyli polscy kolejarze. Rozkręcili fragment toru, uniemożliwiając odjazd składu.
Po kolejnych negocjacjach, w których uczestniczyli między innymi Marsfeld-Maćkowiak i ksiądz Jan Trzepałko, niemieccy żołnierze zgodzili się oddać uzbrojenie. Tor naprawiono, a około godziny 16 pociąg odjechał w kierunku Koluszek.
Tomaszów Mazowiecki był wolny.
Niepodległość miała tutaj konkretne adresy, nazwiska i wydarzenia. Była rezultatem odwagi, organizacji, negocjacji i zdecydowania ludzi, którzy potrafili wykorzystać historyczny moment.
Dzisiejsze ulice POW, Mościckiego i okolice dworca kolejowego to nie tylko elementy miejskiego krajobrazu. To miejsca związane z wydarzeniami, które zdecydowały o końcu niemieckiej okupacji Tomaszowa.
Pomnik Kościuszki. Symbol, który próbowano usunąć z pamięci miasta
Pomnik Tadeusza Kościuszki odsłonięty 3 listopada 1918 roku stał się jednym z najważniejszych symboli odradzającej się polskiej państwowości w Tomaszowie. Przez kolejne lata odbywały się przy nim uroczystości patriotyczne, a plac Kościuszki pozostawał ważnym miejscem życia publicznego.
W październiku 1939 roku niemieccy okupanci rozebrali monument. Nie była to wyłącznie decyzja dotycząca przestrzeni miejskiej. Pomnik przypominał o polskich tradycjach niepodległościowych, a właśnie takie symbole okupanci starali się usuwać.
Posąg Naczelnika został jednak uratowany przez pracowników miejskiej betoniarni, którzy ukryli go na czas wojny. Odbudowany pomnik odsłonięto ponownie 12 października 1947 roku.
Dzisiaj łatwo przechodzić obok niego obojętnie. Tymczasem jego dzieje są świadectwem patriotycznej manifestacji, okupacyjnego niszczenia polskich symboli i odwagi ludzi, którzy potrafili je ocalić.
75 lat temu. Tomaszowskie „Orlęta”. Kilku licealistów przeciwko stalinowskiej dyktaturze
Noc z 7 na 8 listopada 1951 roku zapisała się w historii Tomaszowa Mazowieckiego dzięki działalności młodzieżowej organizacji antykomunistycznej „Orlęta”. Grupa uczniów miejscowej szkoły średniej rozprowadzała wówczas ulotki skierowane przeciwko komunistycznej władzy. W dzisiejszych realiach taki czyn mógłby wydawać się niewielką akcją protestacyjną. W stalinowskiej Polsce oznaczał świadome narażenie się na represje.
Organizacja powstała w czerwcu 1951 roku i początkowo nosiła nazwę „Młode Orlęta w Koronie”. Tworzyli ją Barbara Figiel, Janina Korbacz, Jan Łaski, Iwo Płachecki, Ewa Przyżycka, Jerzy Wiliński, Maria Wolszakiewicz oraz Danuta Wójciak. Byli uczniami, którzy nie chcieli podporządkować się wszechobecnej propagandzie i komunistycznej indoktrynacji.
Nazwa organizacji nawiązywała do tradycji Orląt Lwowskich, młodych obrońców Lwowa z 1918 roku. Tomaszowscy konspiratorzy przygotowywali ulotki, niszczyli materiały propagandowe i utrzymywali kontakty z innymi środowiskami antykomunistycznymi. Współpracowali także z księdzem Zdzisławem Czosnykowskim, wikariuszem parafii św. Antoniego.
Dla komunistycznego aparatu bezpieczeństwa nawet taka działalność była poważnym zagrożeniem. Urząd Bezpieczeństwa rozpoczął rozpracowywanie organizacji pod kryptonimem „Spiskowcy”, wykorzystując działania agenturalne i analizę pisma maszynowego.
W dniach 23–25 lutego 1952 roku członkowie „Orląt” zostali aresztowani, a 6 marca zatrzymano również księdza Czosnykowskiego. Podczas śledztwa prowadzonego w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi stosowano brutalne metody przesłuchań.
Przez wiele lat ich historia pozostawała poza oficjalną pamięcią miasta. Dopiero po upadku komunizmu możliwe stało się szersze przypominanie działalności młodzieżowej konspiracji. 27 lutego 2019 roku w I Liceum Ogólnokształcącym w Tomaszowie Mazowieckim odsłonięto tablicę upamiętniającą członków organizacji.
W 75. rocznicę listopadowej akcji warto postawić pytanie, które pozostaje bardziej wymowne niż liczba rozprowadzonych ulotek: jak bardzo musiała bać się własnych obywateli władza, która do walki z grupą licealistów angażowała aparat bezpieczeństwa?
Historia tomaszowskich „Orląt” jest świadectwem odwagi młodych ludzi, którzy w państwie opartym na politycznym przymusie próbowali zachować prawo do własnych przekonań.
Napisz komentarz
Komentarze