19 października w historii. Pokój toruński, porwanie ks. Popiełuszki i lek, który zmienił walkę z gruźlicą

Dzisiaj jest poniedziałek, 19 października 2026 roku. To 292. dzień roku, a do jego końca pozostały 73 dni. Imieniny obchodzą m.in. Piotr, Ziemowit, Jan, Paweł, Laura, Ferdynand, Izaak, Kleopatra i Skarbimir. 

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi dokładnie o 7.07, a zachodzi o 17.41. Dzień trwa około 10 godzin i 33 minut i jest krótszy od poprzedniego o niemal cztery minuty. 

Narodowy Dzień Pamięci Duchownych Niezłomnych

19 października obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Duchownych Niezłomnych – święto państwowe ustanowione przez Sejm w 2018 roku. Ma upamiętniać duchownych, którzy w różnych okresach historii angażowali się w walkę o niepodległość, wolność religijną i prawa człowieka. Data jest symboliczna: właśnie 19 października 1984 roku funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa uprowadzili ks. Jerzego Popiełuszkę. Nie jest to dzień ustawowo wolny od pracy

Kalendarium historyczne

560 lat temu (1466). Drugi pokój toruński. Polska odzyskuje dostęp do Bałtyku

19 października 1466 roku zawarto drugi pokój toruński, kończący trwającą od 1454 roku wojnę trzynastoletnią między Królestwem Polskim i Związkiem Pruskim a zakonem krzyżackim.

Wojna była niezwykle kosztowna, ale przyniosła Polsce ogromną zmianę geopolityczną. Do Korony weszły m.in. Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, Malbork i Elbląg, a Warmia znalazła się pod ochroną polskiego monarchy. Ziemie te zaczęto określać jako Prusy Królewskie. Państwo zakonne nadal istniało we wschodniej części Prus, ale jego pozycja wobec polskiego króla została poważnie osłabiona.

Dla Polski szczególne znaczenie miało odzyskanie swobodnego dostępu do Bałtyku i ujścia Wisły. Gdańsk w kolejnych dziesięcioleciach wyrósł na jeden z najważniejszych portów tej części Europy. Drugi pokój toruński zamykał więc wojnę, ale jednocześnie otwierał okres gospodarczej ekspansji Rzeczypospolitej nad Bałtykiem.

245 lat temu (1781). Yorktown. Wielka Brytania przegrywa wojnę o Amerykę

19 października 1781 roku brytyjska armia pod Yorktown złożyła broń przed połączonymi siłami amerykańskimi i francuskimi.

Generał Charles Cornwallis znalazł się w pułapce stworzonej przez wojska George'a Washingtona i francuskiego generała Rochambeau. Kluczową rolę odegrała również francuska flota, która uniemożliwiła Brytyjczykom skuteczną pomoc od strony morza.

Na pole kapitulacji wyszła około jedna trzecia wszystkich brytyjskich sił znajdujących się wówczas w Ameryce Północnej. Sam Cornwallis, powołując się na chorobę, nie uczestniczył w ceremonii.

Yorktown nie oznaczało jeszcze formalnego końca wojny, ale zakończyło jej główną fazę militarną. Traktat paryski z 1783 roku potwierdził niepodległość Stanów Zjednoczonych 

213 lat temu (1813). Lipsk. Napoleon ponosi klęskę w „bitwie narodów”

19 października 1813 roku zakończyła się bitwa pod Lipskiem, jedno z największych starć epoki napoleońskiej.

Przeciw armii Napoleona wystąpiła koalicja obejmująca przede wszystkim Rosję, Prusy i Austrię. W czterodniowych walkach uczestniczyło kilkaset tysięcy żołnierzy, dlatego starcie nazwano później „bitwą narodów”.

19 października koalicja opanowała Lipsk, a Francuzi rozpoczęli odwrót. Klęska oznaczała załamanie napoleońskiej dominacji w Niemczech i rozpad Związku Reńskiego.

Droga wojsk koalicji prowadziła teraz w stronę Francji. Kilka miesięcy później Napoleon abdykował po raz pierwszy. Deutschlandmuseum

112 lat temu (1914). Pierwsza bitwa pod Ypres. Europa zakopuje się w okopach

19 października 1914 roku rozpoczęła się pierwsza bitwa pod Ypres, jedno z kluczowych starć pierwszych miesięcy I wojny światowej.

Niemcy próbowali przebić się w kierunku portów nad kanałem La Manche, a alianci chcieli zatrzymać ich ofensywę. Walki wokół belgijskiego miasta były częścią tzw. „wyścigu do morza”.

Niemieckiego przełamania nie udało się osiągnąć, ale cena była ogromna. Pierwotny skład Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego został praktycznie wyniszczony.

Po Ypres szanse na szybkie rozstrzygnięcie wojny zniknęły. Od kanału La Manche po granicę Szwajcarii zaczęła powstawać długa linia umocnień. Wojna manewrowa przeobrażała się w wojnę okopową, która przez następne lata pochłonęła miliony ofiar. 

108 lat temu (1918). W Cieszynie powstaje polska rada

19 października 1918 roku polscy działacze powołali Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego.

Austro-Węgry rozpadały się, a Polacy i Czesi rozpoczynali rywalizację o przyszłość Śląska Cieszyńskiego. Polscy działacze jasno deklarowali, że chcą włączenia regionu do odradzającego się państwa polskiego.

Na czele Rady stanęli ks. Józef Londzin, Jan Michejda i Tadeusz Reger. Jedenaście dni później Rada ogłosiła przynależność ziemi cieszyńskiej do Polski i zaczęła przejmować miejscową administrację.

Rok 1918 nie przyniósł jednak prostego rozwiązania problemu. Spór polsko-czechosłowacki o Śląsk Cieszyński doprowadził później do walk zbrojnych i podziału regionu. 

108 lat temu (1918). Polska przejmuje dowodzenie nad własnym wojskiem

Tego samego dnia kolejny krok w stronę suwerenności wykonywała Rada Regencyjna Królestwa Polskiego.

Według historycznego kalendarium PAP 19 października przejęła od niemieckich władz zwierzchnictwo nad polskimi oddziałami znajdującymi się na obszarze okupacji. Był to element procesu stopniowego odbierania okupantom realnych instrumentów władzy.

Wydarzenia przyspieszały niemal z dnia na dzień. 7 października Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość Polski, a w listopadzie władzę wojskową przekazała Józefowi Piłsudskiemu.

Jesień 1918 roku nie miała więc jednej „magicznej” daty odzyskania państwa. Była ciągiem kolejnych decyzji, lokalnych inicjatyw i przejmowania instytucji. 

84 lata temu (1942). Pojawia się nazwa „Ministerstwo Obrony Narodowej”

19 października 1942 roku prezydent RP na uchodźstwie wydał dekret wprowadzający nazwy „Minister Obrony Narodowej” i „Ministerstwo Obrony Narodowej”.

Dokument został wydany w czasie, gdy legalne władze polskie działały poza okupowanym krajem, a Polskie Siły Zbrojne walczyły u boku aliantów.

Sama organizacja wojskowych struktur państwa polskiego była oczywiście znacznie starsza. Ważna jest jednak właśnie ta data formalnego wprowadzenia nazwy, która po wojnie pozostała częścią polskiego systemu państwowego i funkcjonuje również współcześnie. ISAP

83 lata temu (1943). Streptomycyna. Gruźlica po raz pierwszy dostaje naprawdę groźnego przeciwnika

19 października 1943 roku Albert Schatz, doktorant pracujący w laboratorium Selmana Waksmana na Rutgers University, dokonał odkrycia prowadzącego do streptomycyny.

Schatz wyizolował Streptomyces griseus – mikroorganizm wytwarzający substancję zdolną hamować rozwój niektórych bakterii. Badania prowadzono w zespole Waksmana, a w późniejszej publikacji uczestniczyła również Elizabeth Bugie.

Nie oznaczało to, że tego jednego dnia wynaleziono gotowe lekarstwo dla pacjentów. Potrzebne były dalsze badania, próby kliniczne i opracowanie sposobu produkcji.

Znaczenie odkrycia okazało się jednak ogromne. Streptomycyna została pierwszym praktycznie skutecznym antybiotykiem przeciw gruźlicy, chorobie, która wcześniej należała do największych zabójców na świecie. Medycyna otrzymała broń zdolną zmienić los tysięcy, a później milionów pacjentów.

76 lat temu (1950). Pyongyang zdobyty, a Chiny wchodzą do wojny

19 października 1950 roku wojska ONZ zdobyły Pyongyang, stolicę Korei Północnej.

Po skutecznym desancie pod Inczon i odzyskaniu Seulu wydawało się, że siły północnokoreańskie zostały praktycznie rozbite i wojna zmierza ku końcowi.

Tego samego dnia wydarzyło się jednak coś, czego znaczenia dowództwo amerykańskie początkowo nie doceniło: duże siły chińskie zaczęły potajemnie przekraczać rzekę Jalu i wchodzić do Korei Północnej.

Kilka tygodni później ich ofensywa zmusiła wojska ONZ do gwałtownego odwrotu. Wojna, która wydawała się niemal wygrana, przerodziła się w wieloletni konflikt zakończony rozejmem dopiero w 1953 roku 

42 lata temu (1984). Uprowadzenie ks. Jerzego Popiełuszki

19 października 1984 roku po mszy odprawionej w Bydgoszczy ks. Jerzy Popiełuszko wyruszył samochodem do Warszawy. Nie dotarł do celu.

W miejscowości Górsk auto zostało zatrzymane przez funkcjonariuszy Departamentu IV MSW: Grzegorza Piotrowskiego, Leszka Pękalę i Waldemara Chmielewskiego. Kapłana uprowadzono. Jego kierowcy Waldemarowi Chrostowskiemu udało się uciec.

Popiełuszko był jednym z najbardziej rozpoznawalnych duszpasterzy środowisk „Solidarności”. Jego Msze za Ojczyznę przyciągały tysiące ludzi, a kazania o wolności, godności i pokonywaniu zła dobrem irytowały komunistyczne władze.

Kapłan został bestialsko pobity i zamordowany. Ciało wydobyto z Wisły 30 października. Pogrzeb na warszawskim Żoliborzu stał się wielką społeczną manifestacją sprzeciwu wobec systemu.

Dzisiaj właśnie rocznica jego uprowadzenia jest datą Narodowego Dnia Pamięci Duchownych Niezłomnych. Ks. Jerzy został beatyfikowany w 2010 roku. 

39 lat temu (1987). „Czarny poniedziałek”. Wall Street traci ponad jedną piątą wartości

19 października 1987 roku Dow Jones Industrial Average spadł podczas jednej sesji o 22,6 procent.

Do dziś pozostaje to największy jednodniowy procentowy spadek tego indeksu. Załamanie nie ograniczyło się do Nowego Jorku – wcześniej i później gwałtownie spadały giełdy w innych częściach świata.

Przyczyn szukano m.in. w narastającej niepewności gospodarczej, mechanizmach automatycznego handlu i gwałtownej reakcji inwestorów na spadki.

Federal Reserve określa Black Monday mianem pierwszego współczesnego globalnego kryzysu finansowego. Doświadczenia z 1987 roku wpłynęły później m.in. na zasady czasowego wstrzymywania handlu podczas wyjątkowo gwałtownych załamań. 

23 lata temu (2003). Jan Paweł II beatyfikuje Matkę Teresę

19 października 2003 roku na placu św. Piotra Jan Paweł II beatyfikował Matkę Teresę z Kalkuty.

Założycielka Misjonarek Miłości przez dziesięciolecia prowadziła działalność wśród ludzi ubogich, chorych i umierających. W 1979 roku otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla.

Podczas beatyfikacji papież przedstawiał jej życie jako przykład służby najbardziej potrzebującym.

Uroczystość odbyła się zaledwie sześć lat po jej śmierci i przyciągnęła do Rzymu pielgrzymów z wielu krajów. 

9 lat temu (2017). Przybysz spoza Układu Słonecznego

19 października 2017 roku teleskop Pan-STARRS1 na Hawajach wykrył niezwykły obiekt poruszający się przez Układ Słoneczny.

Pierwszy zwrócił na niego uwagę astronom Rob Weryk. Kolejne obserwacje wykazały, że tor obiektu nie pasuje do ciał związanych grawitacyjnie ze Słońcem.

Tak odkryto 1I/'Oumuamua – pierwszy potwierdzony obiekt międzygwiazdowy zaobserwowany w naszym Układzie Słonecznym.

Jego nazwa w języku hawajskim oznacza w przybliżeniu „posłańca z daleka, który przybywa pierwszy”. Odkrycie udowodniło, że współczesne teleskopy mogą wychwytywać obiekty powstałe wokół innych gwiazd – prawdziwy materiał z odległych układów planetarnych przelatujący przez nasze kosmiczne sąsiedztwo 

Urodzili się tego dnia

John le Carré – 95 lat od urodzin

19 października 1931 roku urodził się David John Moore Cornwell, znany światu jako John le Carré.

Zanim został pisarzem, pracował dla brytyjskich służb MI5 i MI6. To doświadczenie wykorzystał w powieściach szpiegowskich, które daleko odbiegały od widowiskowej wizji świata Jamesa Bonda. Jego bohaterowie działali w rzeczywistości pełnej moralnych kompromisów, zdrady i szarości. Najbardziej znane książki to „Szpieg, który przyszedł z zimnej strefy” i „Druciarz, krawiec, żołnierz, szpieg” 

Peter Tosh – 82 lata od urodzin

19 października 1944 roku na Jamajce urodził się Peter Tosh, właściwie Winston Hubert McIntosh.

Wspólnie z Bobem Marleyem i Bunnym Wailerem współtworzył The Wailers, jeden z najważniejszych zespołów w historii reggae. Później rozpoczął karierę solową, nagrywając m.in. „Legalize It” i „Equal Rights”. Muzyka Tosha była nierozerwalnie związana z walką o prawa człowieka, sprzeciwem wobec apartheidu i ruchem rastafariańskim 

Evander Holyfield – 64. urodziny

19 października 1962 roku urodził się Evander Holyfield, jeden z największych bokserów przełomu XX i XXI wieku.

Podczas igrzysk olimpijskich w Los Angeles w 1984 roku zdobył brązowy medal w wadze półciężkiej. W zawodowym boksie sięgnął później po mistrzostwo świata w wadze junior ciężkiej i ciężkiej. Do historii przeszły szczególnie jego walki z Mike'em Tysonem, Riddickiem Bowe'em, George'em Foremanem i Lennoxem Lewisem 

Odeszli tego dnia

Jonathan Swift – 281 lat od śmierci

19 października 1745 roku zmarł Jonathan Swift, autor „Podróży Guliwera”, duchowny i jeden z najwybitniejszych satyryków literatury anglojęzycznej.

Swift nie pisał wyłącznie fantastycznych przygód przeznaczonych dla dzieci. „Podróże Guliwera” były ostrą satyrą na politykę, ludzką pychę i mechanizmy władzy. Jeszcze mocniejszą formę przybrała jego słynna „Skromna propozycja”.

W testamencie przeznaczył znaczną część majątku na stworzenie w Dublinie szpitala dla osób z zaburzeniami psychicznymi. St Patrick's Hospital rozpoczął działalność rok po jego śmierci.

Ernest Rutherford – 89 lat od śmierci

19 października 1937 roku zmarł Ernest Rutherford, jeden z ojców fizyki jądrowej.

Badania Rutherforda doprowadziły do powstania nowego obrazu atomu z niewielkim, masywnym jądrem. Zajmował się promieniotwórczością, rozróżniał rodzaje promieniowania i prowadził doświadczenia, które stworzyły fundament późniejszej fizyki atomowej.

W 1908 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Jego prochy złożono w Opactwie Westminsterskim w pobliżu grobów Isaaca Newtona i lorda Kelvina.

Tego dnia w muzyce

„Take On Me”. Porażka, która rok później zmieniła się w światowy triumf

Historia a-ha i „Take On Me” doskonale pokazuje, że wielki przebój nie zawsze rodzi się przy pierwszej próbie.

19 października 1984 roku ukazała się pierwsza wersja singla. Według oficjalnej historii zespołu sprzedała zaledwie około 300 egzemplarzy i nie zrobiła międzynarodowej kariery.

Muzycy jednak nie zrezygnowali. Piosenkę nagrano ponownie, a ogromną rolę odegrał nowatorski teledysk łączący film aktorski z rysunkową animacją.

I tu pojawia się niezwykła zbieżność dat.

Dokładnie 19 października 1985 roku „Take On Me” znalazło się na pierwszym miejscu amerykańskiej listy Billboard. W Wielkiej Brytanii utwór doszedł do drugiej pozycji.

Piosenka, która rok wcześniej niemal przepadła, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych nagrań lat osiemdziesiątych.

33 lata „Vs.”. Pearl Jam udowadnia, że „Ten” nie był przypadkiem

19 października 1993 roku ukazał się drugi album Pearl Jam – „Vs.”

Po gigantycznym sukcesie debiutanckiego „Ten” zespół znalazł się pod ogromną presją. Zamiast jednak kopiować sprawdzony schemat, muzycy nagrali materiał bardziej surowy, nerwowy i agresywny.

Płytę otwiera gwałtowne „Go”, a dalej pojawiają się m.in. „Animal”, „Daughter”, „Dissident”, „Rearviewmirror” i kończące album „Indifference”.

Produkcją zajęli się Brendan O'Brien i Pearl Jam. Album pokazał grupę mniej zainteresowaną gwiazdorstwem, a bardziej tematami społecznego gniewu, przemocy, rodzinnych konfliktów i poczucia osaczenia.

„Vs.” pozostaje jednym z najważniejszych dokumentów rocka lat dziewięćdziesiątych i płytą, która udowodniła, że fenomen Pearl Jam nie skończy się na jednym albumie.

Peter Tosh. Reggae, które nie miało uspokajać

Dzisiejsza 82. rocznica urodzin Petera Tosha przypomina o drugim, bardziej bezkompromisowym obliczu jamajskiego reggae.

Tosh współtworzył The Wailers, ale w karierze solowej coraz mocniej łączył muzykę z politycznym protestem. Albumy „Legalize It” i „Equal Rights” stały się manifestami walki o prawa obywatelskie, wolność i godność.

Nie interesowała go rola łagodnego ambasadora egzotycznej muzyki. Potrafił bezpośrednio atakować nierówności społeczne, rasizm i apartheid.

Został zamordowany w Kingston w 1987 roku. Jego muzyka nadal należy do fundamentów światowego reggae.

Tego dnia w sporcie

Robert Kubica traci szansę na mistrzostwo świata Formuły 1

19 października 2008 roku odbyło się Grand Prix Chin Formuły 1.

Wyścig w Szanghaju wygrał Lewis Hamilton przed Felipe Massą i Kimim Räikkönenem. Robert Kubica zajął szóste miejsce, zdobywając trzy punkty.

Przed weekendem Polak pozostawał jeszcze matematycznie w walce o mistrzostwo świata. Wynik w Chinach sprawił jednak, że przed ostatnim Grand Prix sezonu nie miał już szans na tytuł.

Mimo tego sezon 2008 pozostaje jednym z najwybitniejszych w historii polskiego sportu motorowego. Kubica wygrał w Kanadzie, wielokrotnie stawał na podium i przez część sezonu był nawet liderem klasyfikacji mistrzostw świata.

Evander Holyfield. Od olimpijskiego brązu po walki, które oglądał cały świat

Dzisiejszy jubilat Evander Holyfield zapisał się w sporcie nie tylko jako mistrz świata, lecz również jako człowiek uczestniczący w jednych z najbardziej pamiętnych pojedynków w dziejach boksu.

Po kontrowersyjnie zakończonym półfinale igrzysk w Los Angeles otrzymał brązowy medal. W zawodowym ringu najpierw zdominował kategorię junior ciężką, a następnie przeszedł do wagi ciężkiej.

W 1990 roku został niekwestionowanym mistrzem świata po pokonaniu Jamesa „Bustera” Douglasa. Największą popularność przyniosły mu jednak późniejsze pojedynki z Tysonem – w tym słynna walka z 1997 roku zakończona dyskwalifikacją Tysona po ugryzieniu rywala w ucho. 

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

19 października w Spale. Hubertus, psy zaprzęgowe i tradycja dawnej osady myśliwskiej

Dokładny lokalny ślad 19 października prowadzi do Spały.

Archiwum oficjalnego serwisu miejscowości odnotowuje, że 19 października 2007 roku rozpoczynały się wydarzenia Hubertusa Spalskiego. Towarzyszyły mu organizowane w Teofilowie otwarte wyścigi psich zaprzęgów „Na tropie żubra”. Zawodników przyjmowano właśnie od piątkowego popołudnia 19 października, a rywalizację zaplanowano na kolejny weekendowy dzień.

To nie była impreza osadzona w przypadkowym miejscu.

Spała przez ponad stulecie pozostawała silnie związana z tradycją łowiecką. Jej reprezentacyjna historia zaczęła się w XIX wieku, kiedy car Aleksander III wybrał nadpilicką osadę na miejsce rezydencji myśliwskiej. Pałacyk zbudowano w latach osiemdziesiątych XIX wieku, a wokół niego powstało rozbudowane zaplecze dla dworu i organizowanych w puszczy polowań.

Po odzyskaniu niepodległości Spała została letnią rezydencją prezydentów Rzeczypospolitej. Szczególnie mocno związał się z nią Ignacy Mościcki. W opracowaniu poświęconym jego dziedzictwu przypomniano, że w spalskiej rezydencji odbywały się również coroczne obchody dnia św. Huberta – patrona myśliwych. Dzisiejsze Hubertusy odwołują się więc do znacznie starszej historii miejscowości.

Tradycja nie zniknęła. W kalendarzu Spały obok Dożynek Prezydenckich i imprez sportowych nadal pojawia się Hubertus, choć współczesne wydarzenia mają przede wszystkim charakter kulturalny, turystyczny i środowiskowy.

Inowłódz dzisiaj. Nadzwyczajna sesja na zamku

19 października 2026 roku o godz. 12.00 na Zamku Kazimierza Wielkiego w Inowłodzu rozpocznie się XXXIII sesja IX kadencji Rady Miejskiej, zwołana w trybie nadzwyczajnym.

Tego samego dnia o godz. 16.00 w Sołtysówce zaplanowano spotkanie w ramach konsultacji projektu programu współpracy Gminy Inowłódz z organizacjami pozarządowymi na 2027 rok. Konsultacje kończą się właśnie dzisiaj

To współczesny, a nie historyczny fragment dzisiejszego kalendarza, ale dobrze pokazuje ciągłość lokalnej historii. Dawna siedziba Kazimierza Wielkiego, miejscowość o średniowiecznych korzeniach i współczesny samorząd spotykają się dziś w jednym miejscu.