Jest w tej historii coś szczególnie pięknego. W czasach, gdy kultura coraz częściej bywa utożsamiana z wielkimi widowiskami, marketingiem i liczbą sprzedanych biletów, wojewódzkie wyróżnienia trafiły również do tych, którzy swoją codzienną pracą ocalają od zapomnienia świat naszych przodków. Świat drewnianych chałup, pieców chlebowych, ludowych melodii i opowieści przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
To świat, który tak sugestywnie opisywał Władysław Stanisław Reymont w „Chłopach”. Pełen pracy, obrzędów, śpiewu i przywiązania do ziemi. Dzisiaj coraz trudniej odnaleźć go w autentycznej postaci. Tym większego znaczenia nabierają ludzie, którzy nie pozwalają, aby stał się wyłącznie literackim wspomnieniem.
Filharmonia Łódzka oddała głos strażnikom regionalnej pamięci
4 listopada 2026 roku w Filharmonii Łódzkiej odbyła się uroczysta gala Nagród i Odznaczeń Sejmiku Województwa Łódzkiego. Wyróżniono artystów, animatorów kultury, regionalistów, zespoły folklorystyczne oraz instytucje zajmujące się ochroną dziedzictwa.
O rangę tegorocznej edycji najlepiej pytają liczby. Do Sejmiku wpłynęły 54 wnioski, przyznano 31 nagród, a na wszystkie wyróżnienia w dziedzinie kultury przeznaczono łącznie 250 tysięcy złotych. Nagrody przyznawane są od 2016 roku. Podczas tej samej uroczystości 13 osób i instytucji otrzymało również Odznaki Honorowe za Zasługi dla Województwa Łódzkiego.
– To nie nagroda sprawia, że państwa praca jest ważna, ona już ma swoją wartość – podkreślała podczas uroczystości Małgorzata Grabarczyk, przewodnicząca Sejmiku Województwa Łódzkiego.
Wśród wyróżnionych znaleźli się przedstawiciele największych ośrodków kulturalnych regionu, ale również niewielkich miejscowości. Dla mieszkańców powiatu tomaszowskiego szczególne znaczenie mają trzy nazwiska i nazwy zapisane na tegorocznej liście laureatów.
Etnocentrum w Kierzu. Drewniana chałupa, która nie pozwala zapomnieć
Być może najbardziej niezwykłą historię spośród tomaszowskich laureatów opowiada Etnocentrum Ziemi Łódzkiej w Kierzu, w gminie Lubochnia. Jego sercem jest drewniana chałupa wybudowana w 1890 roku przez rodzinę Kopciów w pobliskiej Brenicy.
Przetrwała zmieniające się epoki, dwie wojny światowe i przemiany polskiej wsi. Z biegiem lat zmieniał się również jej wygląd. Dawne słomiane poszycie zastąpiono dachówką. Dopiero dzięki pasji Michała Adama Pająka, etnografa i prezesa stowarzyszenia Etnocentrum Ziemi Łódzkiej, budynek otrzymał szansę na nowe życie.
Pająk kupił zabytkową chałupę, którą następnie przeniesiono, deska po desce, do Kierza. W 2025 roku ponownie nakryto ją strzechą, tym razem wykonaną z trwalszej trzciny. Ale samo uratowanie budynku nie było końcem przedsięwzięcia. Stało się początkiem czegoś znacznie ważniejszego.
Etnocentrum nie jest bowiem wyłącznie zbiorem dawnych przedmiotów. To miejsce, w którym historia ponownie staje się częścią codziennego doświadczenia.
Odbywają się tu warsztaty dawnych rzemiosł, tradycyjnego zduństwa i renowacji zabytkowych mebli. Uczestnicy poznają techniki budowania pieców, odnawiania drewnianych sprzętów i wykonywania ludowych ozdób. W lipcu 2025 roku w zajęciach poświęconych dawnym rzemiosłom uczestniczyło około 50 osób, także spoza województwa łódzkiego.
– Chciałem powrócić do dawnych zawodów, bo ludzie się tym interesują i dopytują o bednarza, zduna czy młynarza – mówił Michał Adam Pająk w materiale Urzędu Marszałkowskiego.
Szczególnie wymownym wydarzeniem było sierpniowe spotkanie pod hasłem „Chleb, który łączy pokolenia”. Do Kierza przyjechały Emilia Krakowska i Magdalena Wołłejko, pamiętne Jagna i Józka z ekranizacji „Chłopów” w reżyserii Jana Rybkowskiego. Były wspomnienia z filmowego planu, muzyka ludowa i tradycyjny wypiek chleba.
Trudno o piękniejsze spotkanie literatury z rzeczywistością. Reymontowska opowieść wróciła do wiejskiej zagrody, do zapachu świeżego chleba i rozmów ludzi, dla których tradycja nie jest muzealnym eksponatem.
To właśnie największa zasługa twórców Etnocentrum. Nie tylko chronią materialne ślady przeszłości, ale przywracają im sens i społeczną użyteczność.
„Kalina” z Wąwału. Gdy ludowa pieśń nie chce zamilknąć
Drugie wyróżnienie trafiło do Zespołu „Kalina” z Wąwału, działającego na terenie gminy Tomaszów Mazowiecki.
To przykład kultury, która wyrasta z lokalnej wspólnoty i pozostaje z nią związana. Nie potrzebuje wielkiej scenografii ani kosztownych dekoracji. Jej najważniejszym instrumentem jest ludzki głos, a siłą – przywiązanie do regionalnych tradycji.
„Kalina” uczestniczy w wydarzeniach folklorystycznych, koncertach i uroczystościach organizowanych w gminie. W lipcu 2026 roku zespół wystąpił podczas koncertu muzyki ludowej w Smardzewicach, nad Zalewem Sulejowskim, wspólnie z innymi przedstawicielami miejscowego ruchu folklorystycznego, w tym „Smardzewianami”, „Ciebłowianami” i zespołem „Sami Swoi” z Twardej.
Wcześniej artyści z Wąwału uświetniali również wydarzenia okolicznościowe, w tym gminne uroczystości Złotych Godów.
Takie koncerty mają znaczenie wykraczające daleko poza sam występ. Dawna pieśń, powtarzana przez kolejne pokolenia, staje się jednym z niewielu ocalałych pomostów pomiędzy światem naszych dziadków a współczesnością.
Reymont wiedział, że wieś nie żyje samą pracą. Żyje również muzyką, obrzędem, wspólnym świętowaniem. Dzisiaj wiele z tych tradycji ustępuje miejsca kulturze masowej. Dlatego działalność takich zespołów jak „Kalina” jest czymś więcej niż artystycznym hobby. To społeczna praca na rzecz zachowania lokalnej tożsamości.
Nikodem Chmielewski. Muzyka jako dziedzictwo, nie tylko rozrywka
Trzecim laureatem związanym z naszym powiatem został Nikodem Chmielewski, mieszkaniec gminy Lubochnia. W oficjalnym wykazie nagrodzonych przedstawiono go jako muzyka, instruktora i animatora kultury, pielęgnującego muzyczne dziedzictwo regionu.
Te trzy określenia dobrze pokazują znaczenie jego działalności. Muzyk wykonuje i interpretuje utwory, instruktor przekazuje wiedzę oraz umiejętności, a animator pomaga tworzyć przestrzeń, w której kultura może się rozwijać.
W przypadku regionalnego dziedzictwa muzycznego jest to szczególnie ważne. Wiele dawnych melodii funkcjonowało przez dziesięciolecia bez zapisu nutowego. Przekazywano je ze słuchu, podczas rodzinnych uroczystości, lokalnych zabaw i spotkań.
Kiedy odchodzą ludzie pamiętający dawny repertuar, wraz z nimi może zniknąć część muzycznej historii regionu. Dlatego pielęgnowanie tradycji muzycznych jest również formą ochrony pamięci zbiorowej.
Nagroda dla Nikodema Chmielewskiego stanowi uznanie właśnie dla tak rozumianej aktywności artystycznej i społecznej.
Trzy nagrody i jedna wspólna opowieść
Na pierwszy rzut oka działalność Etnocentrum, zespołu „Kalina” i Nikodema Chmielewskiego może wydawać się odmienna. Jedni przywracają do życia zabytkową zagrodę, inni pielęgnują ludową pieśń, jeszcze inni przekazują muzyczne umiejętności i tradycje.
Łączy ich jednak wspólny mianownik: przekonanie, że dziedzictwo kulturowe nie może istnieć wyłącznie na kartach książek, w archiwach i muzealnych gablotach.
Potrzebuje ludzi, którzy potrafią je ożywić.
Trzy Nagrody Sejmiku Województwa Łódzkiego przyznane reprezentantom powiatu tomaszowskiego są niewątpliwym powodem do dumy. Pokazują również, że wartościowe przedsięwzięcia kulturalne nie muszą rodzić się w wielkich miastach.
Czasami wystarczy pomysł, cierpliwość, ogromna pasja i grupa ludzi przekonanych, że to, co pozostawili nam przodkowie, zasługuje na ocalenie.
W „Chłopach” Reymonta przemijanie wpisane było w nieustanny rytm przyrody i ludzkiego życia. Kolejne pokolenia przychodziły i odchodziły, ale wspólnota trwała dzięki obyczajom, pracy i pamięci.
Dzisiaj ten naturalny przekaz tradycji nie jest już oczywisty. Wymaga świadomego wysiłku, zaangażowania i ludzi gotowych poświęcić mu swój czas.
Dlatego nagrody dla Wąwału, Kierza i Nikodema Chmielewskiego mają znaczenie większe niż sama uroczystość w Filharmonii Łódzkiej. Są przypomnieniem, że prawdziwa kultura nie kończy się wraz z ostatnim akordem koncertu. Trwa tak długo, jak długo znajdują się ludzie, którzy chcą ją przekazywać następnym pokoleniom.
Napisz komentarz
Komentarze