Kwiaty, sztandary i patriotyczne deklaracje
W środę, 11 listopada 2026 roku, Tomaszów Mazowiecki świętował 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości. Uroczystości rozpoczęły się mszą świętą w intencji Ojczyzny w kościele Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski przy ulicy Słowackiego. Złożono kwiaty przy Grobie Nieznanego Żołnierza oraz pod tablicą upamiętniającą marszałka Józefa Piłsudskiego.
Następnie uczestnicy przeszli na plac Tadeusza Kościuszki, gdzie odbyła się główna część obchodów. Nie zabrakło wojskowego ceremoniału, apelu pamięci i historycznych odniesień. Ostatnim symbolicznym przystankiem był Pomnik Poległym Legionistom Piłsudskiego przy alei Marszałka Józefa Piłsudskiego.
Pod monumentem pojawiły się liczne delegacje reprezentujące Urząd Miasta, Starostwo Powiatowe, środowiska polityczne, organizacje emeryckie oraz Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego. Złożono kwiaty, oddano honory.
I bardzo dobrze. Narodowe Święto Niepodległości zasługuje na godną oprawę, a ci, którzy oddali życie za wolność Polski, na szacunek kolejnych pokoleń.
Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy pamięć historyczna staje się przede wszystkim elementem kalendarza oficjalnych uroczystości, a jej codzienne pielęgnowanie przegrywa z innymi wydatkami i samorządowymi priorytetami.
Bo przecież kwiaty zwiędną. Przemówienia zostaną zapomniane. Delegacje wrócą do swoich obowiązków. Za rok spotkają się prawdopodobnie ponownie w tych samych miejscach.
A co pozostanie po tegorocznych obchodach?
Bohaterowie mają nazwiska. Nie tylko zbiorowe pomniki
Historia Tomaszowa Mazowieckiego i okolic jest nierozerwalnie związana z polskimi zrywami niepodległościowymi. Nie zaczęła się w listopadzie 1918 roku. Jej wcześniejsze rozdziały pisali uczestnicy powstania styczniowego 1863–1864, ludzie konspiracji i kolejnych organizacji patriotycznych.
Byli wśród nich przedstawiciele różnych zawodów, środowisk społecznych i wyznań. Miejscowe opracowania historyczne przypominają między innymi Teofila Adamskiego, uczestnika walk w oddziale Jana Szymona Rudowskiego, pochowanego na tomaszowskim cmentarzu przy ulicy Smutnej.
Wśród powstańców i wspierających ich mieszkańców byli robotnicy, rzemieślnicy, przedstawiciele inteligencji, katolicy, ewangelicy i Żydzi. Ich życiorysy przypominają, że niepodległość nie była własnością jednej partii, jednego środowiska ani jednej grupy społecznej.
Pół wieku później kolejne pokolenie tomaszowian ruszało do Legionów Polskich. W październiku 1914 roku grupa czternastu miejscowych skautów, kierowana przez Jana Jagmina-Sadowskiego, wyruszyła do I Brygady Legionów.
Wreszcie nadszedł listopad 1918 roku. Dla Tomaszowa szczególne znaczenie ma 12 listopada, kiedy rozbrojono niemiecki garnizon i rozpoczął się nowy rozdział w historii miasta.
To nie są abstrakcyjne daty z podręcznika. To historia ludzi, którzy chodzili tymi samymi ulicami, mieszkali w tych samych dzielnicach i których potomkowie mogą nadal żyć wśród nas.
Właśnie dlatego potrzebujemy czegoś więcej niż okolicznościowych wystąpień.
Potrzebujemy dokumentów, biografii, książek i świadectw. Potrzebujemy wiedzy, która przetrwa dłużej niż jeden listopadowy dzień.
Książki są gotowe. Brakuje pieniędzy na ich wydanie
Tym bardziej niepokojąco brzmią informacje o opracowaniach historycznych, które mimo zakończenia prac autorskich nadal nie doczekały się publikacji.
Według informacji przekazanych redakcji przygotowano książki biograficzne i słowniki poświęcone żołnierzom związanym z powiatem tomaszowskim, obejmujące uczestników powstania styczniowego oraz Legionów Polskich.
Powstał również przewodnik po nagrobkach powstańców styczniowych i legionistów spoczywających na tomaszowskich cmentarzach.
Prace opracowano na podstawie materiałów dokumentacyjnych. Jak zapewnia osoba informująca o sprawie, są gotowe i przygotowane do druku.
Nie mówimy zatem o pomyśle, który być może kiedyś doczeka się realizacji. Mówimy o zakończonej pracy badawczej i wydawniczej, której efekt nie może trafić do bibliotek, szkół i mieszkańców.
Przeszkodą pozostaje finansowanie. Z przekazanej relacji wynika, że nie udało się pozyskać środków z Urzędu Miasta Tomaszowa Mazowieckiego ani Starostwa Powiatowego, a próby znalezienia prywatnych sponsorów również nie przyniosły rezultatu.
Nie znamy jednak jeszcze szczegółów ewentualnych wniosków o dofinansowanie, kosztorysów ani stanowisk obu samorządów. Nie można więc na tej podstawie przesądzać, że odmówiono przyznania konkretnych dotacji.
Nie zmienia to istoty problemu.
W mieście, w którym z taką starannością pielęgnuje się ceremoniał patriotyczny, istnieją gotowe opracowania mogące ocalić od zapomnienia nazwiska i życiorysy miejscowych bohaterów. A jednak pozostają one poza zasięgiem czytelników.
To paradoks, którego trudno nie zauważyć.
Pamięć historyczna też należy do zadań samorządu
Nie chodzi wyłącznie o dobrą wolę urzędników. Warto przypomnieć, że zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie gminnym do zadań własnych gminy należą sprawy kultury, w tym działalność instytucji kultury oraz ochrona zabytków i opieka nad zabytkami.
Podobne obowiązki o charakterze ponadgminnym wskazuje art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy o samorządzie powiatowym.
Oczywiście przepisy te nie oznaczają, że miasto czy powiat mają obowiązek sfinansować każdą publikację historyczną. Wydatkowanie pieniędzy publicznych wymaga odpowiednich podstaw prawnych, procedur i oceny projektów.
Ale skoro pielęgnowanie lokalnego dziedzictwa mieści się w zadaniach samorządu, to trudno uznać pytanie o możliwość wydania takich książek za nieistotne.
Czy ktoś z władz miasta i powiatu zapoznał się z przygotowanymi opracowaniami? Czy dokonano oceny ich wartości historycznej? Ile kosztowałoby wydanie choćby niewielkiego nakładu? Czy rozważano współpracę z muzeum, miejską biblioteką, organizacjami społecznymi albo pozyskanie środków z programów zewnętrznych?
To pytania, na które warto uzyskać konkretne odpowiedzi.
Nie ma przecież powodu, aby pamięć o bohaterach lokalnej historii ograniczała się do kolejnych rocznic i oficjalnych fotografii.
Patriotyzm nie kończy się na ostatnim werblu
Łatwo mówić o obowiązku pamięci. Znacznie trudniej zadbać, żeby miała ona trwały wymiar.
Wydanie słownika biograficznego może nie przynieść takiego rozgłosu jak uroczysta defilada. Nie zgromadzi przed obiektywami aparatów tylu przedstawicieli lokalnej polityki. Nie stanie się zapewne wydarzeniem, które zdominuje samorządowe media społecznościowe.
Może jednak zrobić coś znacznie cenniejszego.
Ocalić nazwiska.
Przywrócić twarze ludziom, których pamięć przez dziesięciolecia zamieniała się w anonimowy napis na kamiennej tablicy.
Pozwolić uczniom tomaszowskich szkół odkryć, że historia odzyskiwania polskiej niepodległości rozgrywała się również tutaj, nad Pilicą, Wolbórką i Czarną.
Przewodnik po nagrobkach powstańców i legionistów mógłby stać się znakomitym materiałem edukacyjnym. Nie tylko dla historyków i regionalistów. Również dla nauczycieli, młodzieży oraz mieszkańców zainteresowanych dziejami swoich rodzin.
To także sposób na przypomnienie, że cmentarz nie jest wyłącznie miejscem pochówku. Jest archiwum ludzkich losów, zapisanym w kamieniu i często coraz trudniejszym do odczytania.
11 listopada pamiętamy. A co robimy 12 listopada?
Wczoraj Tomaszów Mazowiecki oddał hołd bohaterom niepodległości. Dzisiaj, 12 listopada, przypada kolejna rocznica rozbrojenia niemieckiego garnizonu w naszym mieście.
To dobry moment, aby postawić pytanie, które powinno wybrzmieć znacznie mocniej niż podczas niejednego okolicznościowego przemówienia.
Czy naprawdę stać nas na uroczyste upamiętnianie historii, ale nie potrafimy znaleźć sposobu na wydanie książek, które tę historię dokumentują?
Nie chodzi o przeciwstawianie kwiatów książkom. Jedne i drugie są potrzebne. Chodzi o właściwe proporcje i zrozumienie, że szacunek wobec przeszłości nie powinien kończyć się wraz z zakończeniem oficjalnych obchodów.
Warto, aby Urząd Miasta, Starostwo Powiatowe, miejscowe instytucje kultury i potencjalni sponsorzy przyjrzeli się możliwości publikacji przygotowanych opracowań. Należałoby zacząć od ich merytorycznej oceny i ustalenia rzeczywistych kosztów druku.
Być może rozwiązanie okaże się prostsze, niż dziś przypuszczamy.
Bo przecież najtrudniejszą pracę — zebranie dokumentów, odtworzenie życiorysów i przygotowanie książek — już wykonano.
Pozostało sprawić, aby jej owoce dotarły do mieszkańców.
Za rok znów będziemy obchodzić Święto Niepodległości. Znów pojawią się poczty sztandarowe, delegacje i wieńce. Znów usłyszymy słowa o bohaterstwie, patriotyzmie oraz obowiązku przekazywania historycznej pamięci kolejnym pokoleniom.
Dobrze byłoby, gdyby tym razem między jednym a drugim 11 listopada udało się zrobić coś więcej.
Bo bohaterowie zasługują nie tylko na kwiaty składane pod pomnikami. Zasługują również na to, aby ich nazwiska, czyny i życiorysy nie zginęły w zapomnieniu.
Napisz komentarz
Komentarze