Rozwód nie oznacza wykluczenia z Kościoła. Po 10 latach „Amoris laetitia” wciąż budzi emocje

Między kościelną ławką a poczuciem odrzucenia

W niedzielny poranek kościelne ławki zapełniają się rodzinami. Są małżonkowie, dzieci, dziadkowie. Są także ludzie, którzy przeżyli rozwód, zawarli nowe związki, wychowują dzieci z kolejnego małżeństwa i próbują odnaleźć swoje miejsce we wspólnocie wierzących.

Niektórzy uczestniczą w niedzielnej Mszy świętej, ale nie przystępują do Komunii. Inni z czasem przestają przychodzić. Nie dlatego, że utracili wiarę, lecz dlatego, że nie potrafią już odnaleźć się w rzeczywistości, w której ich życie rodzinne pozostaje w konflikcie z wymaganiami religijnymi.

To właśnie do takich osób, choć nie tylko do nich, skierowane jest przesłanie adhortacji apostolskiej „Amoris laetitia”, czyli „Radość miłości”, podpisanej przez papieża Franciszka 19 marca 2016 roku i ogłoszonej 8 kwietnia tego samego roku.

Dokument wywołał jedną z najpoważniejszych dyskusji teologicznych ostatnich dekad. Dla jednych stał się symbolem bardziej otwartego, miłosiernego Kościoła. Dla innych — źródłem obaw o rozmywanie zasad moralnych i nierozerwalności sakramentalnego małżeństwa.

Dziesięć lat później spór nie stracił aktualności.

Prof. Bańka: Kościół nie może czekać, aż człowiek stanie się doskonały

Prof. Aleksander Bańka, filozof i członek Rady Konferencji Episkopatu Polski ds. Apostolstwa Świeckich, w rozmowie z Polską Agencją Prasową podkreśla, że Franciszek nie zakwestionował katolickiego rozumienia małżeństwa.

Zmienił natomiast sposób postawienia pytania o ludzi, których życie nie odpowiada temu ideałowi.

– Nie chodzi o zmianę nauczania Kościoła na temat małżeństwa — ono pozostaje niezmienne. Chodzi raczej o to, aby zmienić myślenie, że trzeba najpierw pozbyć się wszystkich grzechów i uporządkować swoje życie — i dopiero wówczas można do Kościoła przyjść. Papież Franciszek wskazuje, że nie taka jest logika Ewangelii, nie tak czynił Jezus — wyjaśnia prof. Bańka.

To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie.

Przez lata wielu katolików żyjących w związkach niesakramentalnych odbierało swoją sytuację jako trwałe religijne wykluczenie. Tymczasem Kościół nie uznaje rozwodu cywilnego za automatyczne zerwanie więzi sakramentalnej, ale również nie traktuje każdej osoby rozwiedzionej jako wyłączonej ze wspólnoty.

Sam rozwód nie oznacza ekskomuniki ani automatycznego zakazu przyjmowania Komunii świętej. Istotne znaczenie ma konkretna sytuacja osoby, w tym ewentualne wejście w nowy związek przy trwającym węźle sakramentalnym.

Franciszek przypomniał, że człowiek nie zawsze zmienia swoje życie w jednej chwili. Nawrócenie bywa procesem, którego nie sposób przyspieszyć samym zakazem.

– Czasami dochodzenie do pełnej jedności z Kościołem jest procesem; ono jest punktem dojścia, a nie punktem wyjścia — mówi prof. Bańka.

Czy rozwodnicy mogą przystępować do Komunii świętej?

To najbardziej kontrowersyjny, ale również najbardziej praktyczny aspekt papieskiej adhortacji.

Tradycyjne nauczanie Kościoła wskazuje, że osoba pozostająca w ważnym małżeństwie sakramentalnym, która po rozwodzie zawarła nowy związek i prowadzi życie małżeńskie z nowym partnerem, znajduje się w sytuacji obiektywnie sprzecznej z zasadą nierozerwalności małżeństwa.

Nie oznacza to jednak, że każda taka osoba ponosi identyczną odpowiedzialność moralną.

Franciszek w rozdziale ósmym „Amoris laetitia” przypomniał, że ocena czynu i ocena osobistej winy nie zawsze są tym samym.

W punkcie 301 dokumentu znalazło się stwierdzenie:

„Nie można już powiedzieć, że wszyscy, którzy są w sytuacji tak zwanej «nieregularnej», żyją w stanie grzechu śmiertelnego, pozbawieni łaski uświęcającej”.

To jedno z najczęściej dyskutowanych zdań pontyfikatu Franciszka.

Według katolickiej nauki moralnej do zaistnienia grzechu śmiertelnego konieczne są trzy warunki: poważna materia, pełna świadomość oraz całkowita dobrowolność czynu. W konkretnych sytuacjach życiowych stopień odpowiedzialności może być ograniczony.

Prof. Bańka wskazuje, że właśnie dlatego w pewnych wyjątkowych przypadkach, po indywidualnym rozeznaniu i we współpracy z duszpasterzem, możliwe jest dopuszczenie osoby żyjącej w sytuacji niesakramentalnej do Komunii świętej.

Nie jest to jednak automatyczne uprawnienie przysługujące wszystkim rozwiedzionym żyjącym w nowych związkach. Nie oznacza również zniesienia kościelnych zasad dotyczących małżeństwa.

Istotą jest rozeznanie konkretnej sytuacji, a nie zastąpienie dotychczasowych norm powszechnym przyzwoleniem.

Rodzina nie zawsze przypomina obrazek z religijnego podręcznika

Za teologicznymi pojęciami kryje się rzeczywistość, którą dobrze znają również mieszkańcy Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego.

Rozpad małżeństwa rzadko jest wydarzeniem pozbawionym dramatycznych konsekwencji. Niekiedy poprzedzają go wieloletnie konflikty, przemoc, uzależnienia, zdrady lub utrata wzajemnego zaufania. Są dzieci, które trzeba wychować, alimenty, podział majątku, próby odbudowy życia.

Zdarza się, że nowy związek staje się miejscem odpowiedzialności, wzajemnej pomocy i troski o dzieci, a jednocześnie pozostaje w sprzeczności z kanoniczną sytuacją jednego z partnerów.

Czy można wtedy całe życie człowieka sprowadzić do jednego stwierdzenia: żyjesz niezgodnie z nauką Kościoła?

„Amoris laetitia” odpowiada na to pytanie, proponując duszpasterskie towarzyszenie, rozeznawanie i stopniowe integrowanie wiernych ze wspólnotą.

Nie chodzi o udawanie, że problem nie istnieje. Chodzi o uznanie, że nawet człowiek znajdujący się w trudnej sytuacji moralnej może się modlić, czynić dobro, wychowywać dzieci w wierze i uczestniczyć w życiu parafii.

Prof. Bańka podkreśla, że duszpasterstwo powinno oferować takim osobom konkretne możliwości rozwoju duchowego: uczestnictwo w nabożeństwach, modlitwę Słowem Bożym, adorację Najświętszego Sakramentu czy zaangażowanie we wspólnotę parafialną.

To szczególnie ważne w mniejszych środowiskach, gdzie rodzinne dramaty bywają znane sąsiadom, a społeczna ocena potrafi być równie dotkliwa jak osobiste poczucie winy.

Kościół, który chce być wspólnotą, musi umieć odróżnić wierność zasadom od publicznego osądzania człowieka.

Jan Paweł II i Franciszek. Dwie epoki, jeden trudny problem

Spór o sytuację osób rozwiedzionych nie rozpoczął się wraz z pontyfikatem Franciszka.

Już Jan Paweł II w adhortacji „Familiaris consortio” z 1981 roku przypominał, że osoby rozwiedzione żyjące w nowych związkach powinny być otoczone szczególną troską duszpasterską i zachęcane do uczestnictwa w życiu Kościoła.

Jednocześnie podtrzymywał zasady ograniczające ich dostęp do Komunii eucharystycznej.

Franciszek rozwinął ten kierunek, kładąc mocniejszy nacisk na indywidualne rozeznawanie winy, odpowiedzialności i możliwości duchowego wzrostu.

Nie jest więc trafne przedstawianie „Amoris laetitia” jako dokumentu, który nagle otworzył drzwi wcześniej definitywnie zamknięte.

To raczej kolejny etap wieloletniej dyskusji o tym, jak pogodzić nierozerwalność małżeństwa z miłosierdziem wobec ludzi, których życie potoczyło się inaczej, niż zamierzali.

Leon XIV pyta o przyszłość duszpasterstwa rodzin

Dziesiąta rocznica dokumentu stała się okazją do międzynarodowego spotkania w Watykanie, zwołanego przez papieża Leona XIV na 7–14 października 2026 roku.

Uczestniczą w nim przedstawiciele konferencji episkopatów, Kościołów wschodnich, eksperci oraz rodziny. Polskę reprezentuje przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, abp Tadeusz Wojda.

Podczas otwarcia spotkania 7 października Leon XIV zachęcił uczestników do oceny doświadczeń minionych dziesięciu lat i zmierzenia się z pytaniami, które nadal pozostają bez łatwych odpowiedzi.

Nie chodzi o napisanie nowego dokumentu zamiast „Amoris laetitia”, ale o sprawdzenie, jak jego przesłanie zostało przyjęte i zastosowane w różnych częściach świata

Prof. Bańka zauważa przy tym, że w niektórych krajach Europy Zachodniej zdarzały się interpretacje prowadzące do osłabiania dotychczasowych zasad moralnych. Jego zdaniem błędem byłoby jednak przypisywanie samej adhortacji odpowiedzialności za zjawiska, które występowały w tamtejszych wspólnotach już wcześniej.

Największym wyzwaniem nie jest dokument, lecz spotkanie z człowiekiem

Dziesięć lat po ogłoszeniu „Amoris laetitia” jej znaczenia nie sposób zamknąć w dyskusji o kościelnych przepisach.

Równie ważne pozostaje pytanie, czy człowiek po rozwodzie, żyjący w nowej rodzinie, znajdzie w swojej parafii kogoś gotowego go wysłuchać.

Czy spotka księdza, który zechce poznać jego historię, zamiast ograniczyć rozmowę do wskazania zakazu? Czy będzie mógł uczestniczyć w życiu wspólnoty bez poczucia upokorzenia? Czy jego dzieci będą traktowane tak samo jak dzieci z rodzin odpowiadających katolickiemu ideałowi małżeństwa?

Nie są to pytania wyłącznie o teologię. Są to pytania o ludzką godność, empatię i odpowiedzialność za drugiego człowieka.

Prof. Bańka przypomina, że Franciszek nie chciał tworzyć Kościoła pozbawionego zasad, lecz wspólnotę zdolną stosować je z większą wrażliwością wobec indywidualnych ludzkich losów.

Bo „Amoris laetitia” nie jest wyłącznie dokumentem o rozwodnikach i Komunii świętej. To przede wszystkim tekst o miłości, małżeństwie, wychowaniu dzieci, codziennej wierności, kryzysach i odpowiedzialności.

Kościół nie musi rezygnować ze swojego nauczania, by dostrzec człowieka. Nie musi także aprobować wszystkich jego wyborów, by okazać mu szacunek i otworzyć przestrzeń do rozmowy.

Być może właśnie w tym tkwi najważniejsze przesłanie papieskiej adhortacji. Człowiek, któremu nie udało się ocalić pierwszego małżeństwa, nie przestaje być człowiekiem wierzącym. A jego historia nie kończy się w chwili, gdy zapada wyrok rozwodowy.

Na podstawie wypowiedzi prof. Aleksandra Bańki dla Polskiej Agencji Prasowej oraz dokumentów Stolicy Apostolskiej.