Nasz artykuł w dużym skrócie
- Przełomowe momenty w historii świata – mija dokładnie 960 lat od bitwy pod Stamford Bridge, uznawanej za koniec epoki wikingów, oraz 237 lat od przyjęcia przez Kongres USA poprawek, które stworzyły amerykańską Kartę Praw. Wspominamy też 45. rocznicę zaprzysiężenia Sandry Day O’Connor – pierwszej kobiety w Sądzie Najwyższym USA.
- Dramatyczne karty z dziejów Polski – przypada dziś 105. rocznica nieudanego zamachu na Józefa Piłsudskiego we Lwowie. Mija również 87 lat od wyznaczenia Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego na prezydenta RP w celu zachowania ciągłości władzy po wybuchu II wojny światowej.
- Mroczny akcent w historii Spały – dokładnie 25 września 1939 roku Adolf Hitler powołał do życia Naczelne Dowództwo Wojskowe „Wschód”, decydując o ulokowaniu jego oficjalnej kwatery głównej w podtomaszowskiej Spale.
- Polscy siatkarze w grze o finał – już dziś o godzinie 17:00 reprezentacja Polski zmierzy się ze Słowenią w niezwykle zapowiadającym się pojedynku półfinałowym Mistrzostw Europy.
Dziś jest piątek, 25 września 2026 roku. To 268. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostaje 97 dni. Imieniny obchodzą m.in. Aurelia, Kleofas, Władysław, Franciszek, Wincenty, Wawrzyniec i Świętopełk.
W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi dziś o 6.30, a zachodzi o 18.31. Dzień trwa dokładnie około 12 godzin i jednej minuty.
25 września obchodzony jest Światowy Dzień Farmaceuty. Tegoroczne hasło Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej brzmi: „Empowering pharmacists for healthier futures” – „Wzmacnianie roli farmaceutów dla zdrowszej przyszłości”. Data nawiązuje do powstania FIP w 1912 roku.
Kalendarium historyczne
960 lat temu (1066). Stamford Bridge – ostatnie wielkie uderzenie wikingów
25 września 1066 roku pod Stamford Bridge koło Yorku rozegrała się jedna z najważniejszych bitew średniowiecznej Anglii. Król Harold II Godwinson stanął naprzeciw armii norweskiego monarchy Haralda Hardrady oraz Tostiga, brata angielskiego króla.
Anglicy dokonali czegoś, co samo w sobie było logistycznym wyczynem. Po informacji o norweskiej inwazji Harold przeprowadził wojsko z południa kraju na północ, pokonując w bardzo krótkim czasie ponad 280 kilometrów. Norwegowie nie spodziewali się, że przeciwnik pojawi się tak szybko.
Bitwa była krwawa. Hardrada zginął, podobnie jak Tostig, a norweska armia została rozbita.
Historycy często uznają bitwę pod Stamford Bridge za symboliczny kres wielkiej epoki najazdów wikingów na Wyspy Brytyjskie. Paradoks historii polega na tym, że Harold nie miał czasu cieszyć się zwycięstwem.
Kilka dni później dowiedział się, że na południu Anglii wylądował książę Normandii Wilhelm.
Armia musiała maszerować z powrotem.
14 października pod Hastings Harold zginął, a Wilhelm rozpoczął podbój Anglii.
Jedno zwycięstwo otworzyło więc drzwi do następnej katastrofy.
513 lat temu (1513). Balboa widzi wielki ocean
25 września 1513 roku Vasco Núñez de Balboa miał jako pierwszy Europejczyk zobaczyć ze strony kontynentu amerykańskiego wody oceanu, który nazwał Morzem Południowym.
Wyprawa przemierzała gęste lasy przesmyku panamskiego. Smithsonian zaznacza jednak, że źródła nie są całkowicie zgodne co do dnia pierwszego dostrzeżenia oceanu i wskazują 25 lub 27 września. Bezsporna jest natomiast data 29 września, kiedy Balboa dotarł już bezpośrednio do jego brzegu.
Dla Europy odkrycie miało ogromne znaczenie.
Nagle stało się jasne, że za nowo poznanym kontynentem leży kolejne gigantyczne morze. Kilka lat później wyprawa Magellana udowodni, że można nim płynąć dalej na zachód.
Geografia świata właśnie stawała się większa.
237 lat temu (1789). Dwanaście poprawek, z których dziesięć zmieniło historię
25 września 1789 roku pierwszy Kongres Stanów Zjednoczonych zatwierdził dwanaście proponowanych poprawek do konstytucji i skierował je do ratyfikacji przez stany.
Amerykanie zaledwie kilka lat wcześniej walczyli przeciw brytyjskiej monarchii i byli szczególnie wyczuleni na możliwość nadmiernego skupienia władzy w rękach rządu federalnego.
Poprawki miały stworzyć bezpieczniki.
Wolność religii i słowa. Ochrona przed bezpodstawnymi przeszukaniami. Prawo do rzetelnego procesu. Ograniczenia możliwości nakładania nadmiernych kar.
Z dwunastu propozycji ratyfikowano początkowo dziesięć. Weszły w życie w 1791 roku jako Bill of Rights – Karta Praw Stanów Zjednoczonych.
Co ciekawe, jedna z dwóch pozostałych poprawek czekała na swój moment ponad dwa stulecia. W 1992 roku została ratyfikowana jako 27. poprawka do konstytucji.
Historia konstytucyjna potrafi mieć bardzo długą pamięć.
130 lat temu rodzi się świat Williama Faulknera
25 września 1897 roku w New Albany w stanie Mississippi urodził się William Faulkner.
To jeden z pisarzy, bez których trudno wyobrazić sobie literaturę XX wieku. Stworzył fikcyjne hrabstwo Yoknapatawpha, którego mieszkańcy nieustannie zmagali się z przeszłością amerykańskiego Południa, rasizmem, rozpadem dawnych struktur społecznych i rodzinnymi tragediami.
„Wściekłość i wrzask”, „Absalomie, Absalomie!” czy „Kiedy umieram” zmieniły sposób prowadzenia narracji. Faulkner posługiwał się strumieniem świadomości, łamał chronologię i zmuszał czytelnika do składania historii z rozbitych fragmentów.
W 1949 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.
Jego wielki temat można sprowadzić do jednego zdania: człowiek bardzo chciałby uciec od przeszłości, ale przeszłość wcale nie zamierza pozwolić mu odejść.
105 lat temu (1921). Strzały do Piłsudskiego we Lwowie
25 września 1921 roku we Lwowie doszło do próby zamachu na Józefa Piłsudskiego.
Naczelnik Państwa przyjechał na otwarcie pierwszych Międzynarodowych Targów Wschodnich. Około godziny 21, gdy wychodził z ratusza po oficjalnym obiedzie, Stepan Fedak, związany z ukraińskim ruchem niepodległościowym, oddał kilka strzałów.
Piłsudski nie został trafiony.
Ranny został wojewoda Kazimierz Grabowski, który znajdował się obok niego. Napastnik został natychmiast obezwładniony przez tłum i policję.
Zamach był jednym z dramatycznych epizodów konfliktu polsko-ukraińskiego po zakończeniu I wojny światowej. Granice były już wytyczane na mapach, ale pamięć walk o Lwów i przyszłość Galicji Wschodniej wciąż rozpalała emocje.
Młode państwo polskie dopiero uczyło się żyć w granicach, o które chwilę wcześniej trzeba było walczyć.
87 lat temu (1939). Czarny poniedziałek Warszawy
25 września 1939 roku Warszawa przeżyła jedno z najcięższych bombardowań podczas kampanii wrześniowej.
Muzeum Wojska Polskiego wskazuje ten dzień jako początek zmasowanych niemieckich nalotów i ostrzału artyleryjskiego stolicy.
Miasto było już wyczerpane. Brakowało wody, lekarstw i żywności. Pożary wybuchające w kolejnych dzielnicach trudno było gasić, ponieważ sieć wodociągowa została poważnie uszkodzona.
Niemcy chcieli złamać zarówno obrońców, jak i ludność cywilną.
Warszawa skapitulowała trzy dni później.
87 lat temu (1939). Prezydent na kilka godzin
Ten sam 25 września 1939 roku przyniósł jeden z najbardziej niezwykłych epizodów polskiej historii konstytucyjnej.
Internowany w Rumunii prezydent Ignacy Mościcki postanowił przekazać urząd zgodnie z przepisami konstytucji kwietniowej. Jego następcą miał zostać Bolesław Wieniawa-Długoszowski – generał, dyplomata, dawny adiutant Piłsudskiego i jedna z najbardziej barwnych postaci II Rzeczypospolitej.
Wieniawa przyjął nominację 25 września.
Kandydatura napotkała jednak sprzeciw części polskich środowisk politycznych i władz francuskich. Ostatecznie do objęcia urzędu nie doszło, a kilka dni później prezydentem został Władysław Raczkiewicz.
Nie chodziło jednak wyłącznie o nazwisko człowieka.
Stawką była ciągłość prawna państwa polskiego.
Polska została zaatakowana i okupowana, ale jej konstytucyjne organy miały działać dalej poza granicami kraju.
69 lat temu (1957). Amerykańskie dzieci idą do szkoły pod eskortą żołnierzy
Dzień wcześniej prezydent Dwight Eisenhower zdecydował o skierowaniu wojska do Little Rock. 25 września 1957 roku dziewięcioro czarnoskórych uczniów weszło do Central High School pod ochroną żołnierzy 101. Dywizji Powietrznodesantowej.
Było to wykonanie federalnych orzeczeń kończących segregację rasową w szkołach.
Obraz dzieci idących na lekcje w asyście żołnierzy pokazuje skalę oporu wobec zmian.
Demokracja musiała użyć munduru i bagnetu, by zagwarantować uczniom możliwość wejścia do klasy.
Little Rock stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli amerykańskiego ruchu praw obywatelskich.
70 lat temu (1956). Atlantyk przestaje dzielić rozmowę
25 września 1956 roku uruchomiono pierwszy transatlantycki kabel telefoniczny TAT-1.
Dotychczas rozmowy telefoniczne pomiędzy Europą i Ameryką Północną były możliwe drogą radiową, lecz ich liczba była bardzo ograniczona.
Nowy kabel połączył kontynenty pod powierzchnią oceanu. Smithsonian zachowuje m.in. elementy wzmacniaczy używanych w tej instalacji i potwierdza rozpoczęcie pracy systemu właśnie rankiem 25 września.
Dzisiaj wiadomość z Tomaszowa może w sekundę dotrzeć do Nowego Jorku.
W 1956 roku możliwość prowadzenia stabilnej rozmowy przez Atlantyk była technologiczną rewolucją.
59 lat temu (1967). Umiera Stanisław Sosabowski
25 września 1967 roku w Londynie zmarł generał Stanisław Sosabowski, twórca i dowódca 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej.
Jego żołnierze walczyli we wrześniu 1944 roku w operacji Market Garden. Plan aliancki zakładał przejęcie mostów w Holandii i otwarcie drogi prowadzącej w głąb Niemiec.
Operacja zakończyła się niepowodzeniem.
Sosabowski jeszcze przed jej rozpoczęciem wskazywał na ryzyko wynikające z planu. Później brytyjskie dowództwo obarczało go częścią odpowiedzialności za porażkę i został odsunięty od dowodzenia. Muzeum Historii Polski ocenia te zarzuty jako niesprawiedliwe.
Po wojnie generał pozostał na emigracji.
Pracował fizycznie w Wielkiej Brytanii.
Dowódca elitarnej brygady, bohater wojenny, człowiek, którego historia musiała rehabilitować po latach.
45 lat temu (1981). Pierwsza kobieta w Sądzie Najwyższym USA
25 września 1981 roku Sandra Day O’Connor objęła urząd sędzi Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych.
Była pierwszą kobietą w historii tego sądu.
Wcześniej pracowała jako prawniczka, prokuratorka, senator stanowa i sędzia w Arizonie. Do Sądu Najwyższego nominował ją prezydent Ronald Reagan.
O’Connor zasiadała w nim do 2006 roku.
Jej nominacja była czymś więcej niż zmianą personalną.
Pękała bariera istniejąca od początku działalności amerykańskiego Sądu Najwyższego – przez niemal dwa stulecia wszystkie miejsca za jego stołem zajmowali wyłącznie mężczyźni.
18 lat temu (2008). Chiny wysyłają trzecią załogę w kosmos
25 września 2008 roku z kosmodromu Jiuquan wystartował statek Shenzhou VII.
Na pokładzie znajdowali się Zhai Zhigang, Liu Boming i Jing Haipeng. Dwa dni później Zhai opuścił statek i przeprowadził pierwszy w historii chińskiego programu kosmicznego spacer w otwartej przestrzeni.
Misja była ogromnym skokiem technologicznym.
Chiny stały się trzecim państwem, które samodzielnie opanowało kluczowe technologie pozwalające astronautom prowadzić działalność poza pojazdem kosmicznym.
Kilka dekad wcześniej świat obserwował kosmiczną rywalizację USA i ZSRR.
W XXI wieku pojawił się trzeci gracz.
Urodzili się tego dnia
William Faulkner – urodzony 25 września 1897 roku – stworzył literacki świat amerykańskiego Południa pełen przemocy, pamięci, rodzinnych tajemnic i konfliktów rasowych. Autor „Wściekłości i wrzasku” otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za rok 1949.
Michał Kleofas Ogiński urodził się 25 września 1765 roku. Polityk, dyplomata i kompozytor najbardziej kojarzony jest z polonezem „Pożegnanie Ojczyzny”. Polskie Radio poświęca dziś jego rocznicy osobny program muzyczny.
Michael Douglas, urodzony 25 września 1944 roku, należy do najbardziej rozpoznawalnych amerykańskich aktorów ostatniego półwiecza. „Wall Street”, „Fatalne zauroczenie”, „Nagi instynkt” i „Gra” uczyniły z niego jedną z ikon kina lat 80. i 90.
Pedro Almodóvar, urodzony 25 września 1949 roku, zbudował jeden z najbardziej rozpoznawalnych stylów europejskiego kina. Jego filmy łączą melodramat, groteskę, erotykę, humor i niezwykłą wrażliwość na ludzi żyjących poza społecznym schematem.
Catherine Zeta-Jones urodziła się 25 września 1969 roku w Swansea. Walijska aktorka zdobyła Oscara za rolę Velmy Kelly w musicalu „Chicago”. Co ciekawe, dokładnie tego samego dnia urodził się jej późniejszy mąż Michael Douglas – tyle że 25 lat wcześniej.
Tego dnia w muzyce
Michał Kleofas Ogiński – polonez, który stał się muzycznym symbolem
Dzisiejsze kalendarium muzyczne 25 września warto rozpocząć w Polsce.
Michał Kleofas Ogiński urodził się 25 września 1765 roku. Był nie tylko kompozytorem, ale też politykiem i dyplomatą uwikłanym w dramat końca Rzeczypospolitej.
Jego polonezy należą do utworów, które połączyły muzykę salonową z bardzo silną emocją narodową.
Najsłynniejsze „Pożegnanie Ojczyzny” przez pokolenia funkcjonowało niemal jak muzyczna fotografia utraconego świata.
Polskie Radio Chopin przypomina dziś jego rocznicę, prezentując zarówno polonezy, jak i mniej znane utwory kompozytora.
56 lat temu Ringo Starr skręca w stronę country
25 września 1970 roku ukazał się album Ringo Starra „Beaucoups of Blues”.
Była to dopiero druga solowa płyta byłego perkusisty Beatlesów i jednocześnie zaskakujący zwrot stylistyczny.
Zamiast próbować powtarzać brzmienie Beatlesów, Starr pojechał do Nashville i nagrał album zanurzony w amerykańskiej muzyce country.
To przykład artysty, który po rozpadzie największego zespołu świata zamiast budować monumentalny pomnik własnej przeszłości po prostu wszedł do studia i nagrał muzykę, którą lubił.
37 lat temu Tears for Fears sadzą „Seeds of Love”
25 września 1989 roku ukazał się album „The Seeds of Love” grupy Tears for Fears.
Zespół znany z syntezatorowego popu lat 80. poszedł tutaj znacznie dalej. Produkcja stała się bogatsza, bardziej organiczna, momentami niemal beatlesowska.
Na albumie znalazły się m.in. „Sowing the Seeds of Love”, „Woman in Chains” oraz „Advice for the Young at Heart”.
Płyta symbolicznie zamykała dekadę, w której syntezatory zdawały się rządzić światem.
Za rogiem czekał już grunge.
36 lat temu „The Only One I Know”
25 września 1990 roku The Charlatans wydali album „Some Friendly”.
Był to jeden z ważnych dokumentów brytyjskiego nurtu Madchester, który mieszał rock gitarowy, psychodelię, klubową kulturę i rytmy taneczne.
Najbardziej znanym utworem pozostaje „The Only One I Know”.
Manchester na przełomie lat 80. i 90. stawał się miejscem, gdzie gitara spotykała rave.
Za rok świat usłyszy Nirvanę.
W Wielkiej Brytanii inna rewolucja muzyczna trwała już w najlepsze.
Tego dnia w sporcie
Sport dziś: Polska gra o finał mistrzostw Europy
Dzisiaj historia dopisze własny sportowy rozdział.
O godz. 17.00 Polska zmierzy się ze Słowenią w półfinale mistrzostw Europy siatkarzy. Spotkanie zostanie rozegrane w Unipol Forum w Assago pod Mediolanem.
Słowenia awansowała do Final Four po zwycięstwie 3:1 nad Belgią. Dla Słoweńców to już czwarty kolejny półfinał mistrzostw Europy. Polska przystępuje do decydującej fazy jako obrońca tytułu zdobytego w 2023 roku.
Drugi półfinał rozpocznie się o 21.00. Zagrają w nim Finlandia i Francja. Finlandia dotarła do najlepszej czwórki po sensacyjnym wyeliminowaniu gospodarzy – Włochów.
Jutro w Mediolanie zostaną rozdane medale.
Dzisiaj wiadomo tylko jedno:
Polaków od meczu o złoto dzieli jedno spotkanie.
Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii
87 lat temu Spała znalazła się w centrum niemieckiej machiny wojennej
Dzisiejsza data prowadzi nas z wielkiej historii prosto nad Pilicę.
25 września 1939 roku na mocy dekretu Adolfa Hitlera utworzono Naczelne Dowództwo Wojskowe „Wschód” – Oberost. Jego siedzibę umieszczono w Spale.
Trudno przecenić znaczenie tego faktu dla późniejszej wojennej historii regionu.
Przed wojną Spała była symbolem zupełnie innej Polski: prezydenckiej rezydencji, polowań, dożynek, wypoczynku i państwowego ceremoniału.
Kilka tygodni po niemieckiej agresji stała się elementem systemu dowodzenia okupanta.
W październiku dowództwo objął gen. Johannes Blaskowitz, ten sam, który 28 września przyjmował kapitulację Warszawy. Późniejsze reorganizacje niemieckich struktur wojskowych nie zakończyły znaczenia Spały. Od 1940 roku działało tam dowództwo wojskowe Generalnego Gubernatorstwa.
Z tą funkcją łączy się także historia dwóch najbardziej niezwykłych obiektów militarnych w naszym regionie: schronów kolejowych w Konewce i Jeleniu.
Powstały jako gigantyczne, żelbetowe osłony dla pociągów sztabowych.
Dzisiaj schron w Konewce jest atrakcją turystyczną. Osiemdziesiąt kilka lat temu był fragmentem infrastruktury wojennej projektowanej na potrzeby dowództwa przygotowującego kolejne operacje niemieckiej armii.
W cieniu sztabów działał polski wywiad
Historia Spały nie kończy się jednak na niemieckich generałach.
Od pierwszych miesięcy okupacji funkcjonowała tam polska siatka wywiadowcza Związku Walki Zbrojnej.
Według opracowania dotyczącego historii Spały zorganizował ją wśród miejscowych leśników Roman Wojewódzki, związany z Obwodem ZWZ Tomaszów Mazowiecki. Placówką w Spale kierował Ignacy Stadziński.
To niezwykłe zestawienie.
Z jednej strony budynki pełne niemieckich oficerów, wojskowych map i rozkazów.
Z drugiej – ludzie żyjący obok nich, próbujący zdobywać informacje dla polskiego podziemia.
Wojna w wielkich opracowaniach przesuwa dywizje po mapach.
Tutaj odbywała się kilka kilometrów od Tomaszowa.
58 lat temu otwarto tomaszowską „czternastkę”
25 września ma także znacznie spokojniejszą lokalną rocznicę.
25 września 1968 roku uroczyście otwarto Szkołę Podstawową nr 14 w Tomaszowie Mazowieckim. Budowę rozpoczęto dwa lata wcześniej. W pierwszym roku szkolnym placówka przyjęła 536 uczniów w 15 oddziałach.
Szkoła funkcjonuje do dziś przy ul. Słowackiego, obecnie jako część Zespołu Szkolno-Przedszkolnego nr 6.
Nazwy, patroni i system oświaty zmieniały się przez kolejne dekady.
Budynek pozostał.
13 lat temu Tomaszów uhonorował swojego kronikarza
25 września 2013 roku Rada Miejska nadała Jerzemu Tomaszowi Wojniłowiczowi tytuł „Zasłużony dla Miasta Tomaszowa Mazowieckiego”.
Regionalista, nauczyciel i badacz historii miasta przez dziesięciolecia dokumentował losy mieszkańców i wydarzenia, które bez takich ludzi łatwo znikają z lokalnej pamięci.
Ta rocznica ma dziś szczególny wymiar.
Jerzy Wojniłowicz zmarł we wrześniu tego roku.
Pisząc dzisiaj „Tomaszów Mazowiecki – historia”, korzystamy pośrednio także z pracy ludzi takich jak on: zbierających dokumenty, nazwiska, relacje i szczegóły, które dla wielkiej historii są przypisem, a dla miasta – pamięcią.
25 września prowadzi więc w naszym regionie od prezydenckiej Spały przez wojenny Oberost i bunkry w Konewce aż po zwykłą szkolną salę i człowieka zapisującego dzieje własnego miasta.
Historia nie zawsze stoi na pomniku.
Czasem siedzi przy biurku nad starym dokumentem.
Czasem kryje się w lesie pod kilkoma metrami betonu.
A czasem mijamy ją codziennie w drodze do szkoły.
Napisz komentarz
Komentarze