9 października w historii. Wilno, skazana Warszawa i Nobel dla Miłosza

Dzisiaj jest piątek, 9 października 2026 roku. To 282. dzień roku, a do jego końca pozostają 83 dni. Imieniny obchodzą przede wszystkim Arnold, Wincenty, Dionizy, Ludwik, Jan, Bogdan i Sara.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wzeszło o godz. 6.53, a zajdzie około 17.59. Dzień potrwa 11 godzin i 6 minut. Jutro będzie krótszy o kolejne cztery minuty — jesień coraz wyraźniej odbiera nam popołudniowe światło.

9 października obchodzony jest Światowy Dzień Poczty. Święto ustanowiono na kongresie pocztowym w Tokio w 1969 roku, wybierając rocznicę powstania Powszechnego Związku Pocztowego. Hasło obchodów w 2026 roku brzmi: „Jedna sieć pocztowa, nieskończone możliwości” i podkreśla znaczenie globalnego systemu łączącego ludzi, firmy oraz instytucje nawet w epoce komunikatorów i mediów społecznościowych

Kalendarium historyczne

551 lat temu (1475). Polszczyzna trafia pod prasę drukarską

9 października 1475 roku we Wrocławiu wydrukowano „Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium”, nazywane również Statutami Elyana. Większa część księgi była łacińska, lecz znalazły się w niej polskie teksty modlitw: „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Mario” oraz „Wierzę w Boga”. Były to pierwsze znane teksty odbite drukiem w języku polskim — nie pierwsze polskie zabytki pisane, lecz pierwszy krok polszczyzny w nową epokę komunikacji. Księgę wydał Kasper Elyan, a badacze podkreślają, że druk pomagał stabilizować język i wprowadzał go do europejskiego obiegu nowoczesnych technologii. Czcionka sprawiła, że słowo mogło podróżować dalej, szybciej i w nieporównywalnie większej liczbie egzemplarzy niż rękopis.

152 lata temu (1874). Świat zaczyna mówić jednym pocztowym językiem

9 października 1874 roku przedstawiciele 22 państw podpisali Traktat Berneński, tworząc Generalny Związek Pocztowy, późniejszy Powszechny Związek Pocztowy. Wcześniej międzynarodowe przesyłanie listów przypominało labirynt różnych opłat, walut, wag i dwustronnych umów. Porozumienie stworzyło coś na kształt jednego światowego terytorium pocztowego, w którym przesyłka mogła przekraczać kolejne granice według wspólnie uzgodnionych zasad. Była to cicha rewolucja, bez sztandarów i wystrzałów, ale o ogromnym znaczeniu dla handlu, dyplomacji i prywatnych kontaktów. Dzisiejszy Światowy Dzień Poczty przypada właśnie w rocznicę podpisania tego traktatu

106 lat temu (1920). Żeligowski zajmuje Wilno

Po Bitwie Warszawskiej bolszewicy przekazali Wilno Litwie. Józef Piłsudski, nie chcąc oficjalnej wojny z państwem litewskim, przygotował plan pozorowanego buntu oddziałów dowodzonych przez gen. Lucjana Żeligowskiego. 9 października 1920 roku żołnierze, w znacznej części pochodzący z terenów spornych, zajęli Wilno, a trzy dni później ogłoszono powstanie Litwy Środkowej. W 1922 roku jej sejm opowiedział się za przyłączeniem do Polski, co zatwierdził polski parlament; rok później przebieg granicy uznała Rada Ambasadorów. Litwa nie zaakceptowała tej decyzji, a „bunt Żeligowskiego” do dziś pozostaje jedną z najbardziej spornych kart polsko-litewskiej pamięci.

92 lata temu (1934). Zamach w Marsylii uderza w europejską dyplomację

9 października 1934 roku w Marsylii zamordowano króla Jugosławii Aleksandra I oraz francuskiego ministra spraw zagranicznych Louisa Barthou. Aleksander przybył do Francji z oficjalną wizytą w czasie, gdy Europa coraz wyraźniej dzieliła się na obozy, a polityczny terroryzm splatał się z nacjonalizmami i sporami granicznymi. Francuskie archiwa dyplomatyczne dokumentują zarówno przygotowania do podróży, jak i późniejsze śledztwo, procesy oraz międzynarodowe konsekwencje zamachu. Śmierć Barthou oznaczała utratę polityka, który próbował budować system porozumień mający ograniczać rosnącą potęgę hitlerowskich Niemiec. Marsylia stała się więc nie tylko miejscem zabójstwa monarchy, lecz również kolejnym sygnałem, że europejski porządek międzywojenny zaczyna się rozpadać. 

82 lata temu (1944). Warszawa zostaje skazana na zagładę

Powstanie Warszawskie już upadło, a ludność cywilną wypędzano z miasta. Mimo to 9 października 1944 roku Erich von dem Bach przekazał dowództwu 9. Armii rozkaz Himmlera i Hitlera, nakazujący doszczętne zniszczenie Warszawy. Decyzja nie miała żadnego uzasadnienia wojskowego — była zemstą na niepokornym mieście i uderzeniem w materialne dziedzictwo narodu. Specjalne oddziały podpalały domy, a saperzy wysadzali kamienice, pałace, kościoły, biblioteki i archiwa; już po kapitulacji powstania zniszczono dalszą część lewobrzeżnej zabudowy stolicy. W powietrze wyleciały m.in. pałace Saski i Brühla, a bezcenne zbiory Biblioteki Narodowej zostały celowo spalone. Powojenna odbudowa Warszawy nie była więc zwykłą rekonstrukcją — stała się odpowiedzią na plan, który miał unicestwić nie tylko budynki, ale i pamięć.

60 lat temu (1966). Monument wyrasta nad Westerplatte

9 października 1966 roku odsłonięto Pomnik Obrońców Wybrzeża na Westerplatte. Monument ma 25 metrów wysokości i składa się z 236 granitowych bloków pochodzących z kamieniołomów w Strzegomiu i Borowie. Zaprojektowali go Adam Haupt, Franciszek Duszeńko i Henryk Kitowski. Pomnik stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc polskiej pamięci o II wojnie światowej, choć jego pierwotna symbolika odzwierciedlała również propagandową politykę PRL, eksponując powojenne „braterstwo broni” i pola bitew niezwiązane bezpośrednio z obroną składnicy w 1939 roku. Z czasem społeczna pamięć okazała się jednak silniejsza od politycznych intencji — dzisiaj sylwetka monumentu nierozerwalnie kojarzy się z siedmiodniową walką polskiej załogi. 

59 lat temu (1967). Che Guevara ginie w boliwijskiej szkole

Ernesto „Che” Guevara został schwytany 8 października 1967 roku po nieudanej próbie rozniecenia partyzanckiej rewolucji w Boliwii. Był ranny w nogę, ale według później ujawnionego amerykańskiego memorandum znajdował się w stanie pozwalającym na przesłuchanie. Następnego dnia boliwijski oddział otrzymał z dowództwa rozkaz zabicia więźnia, wykonany w budynku szkoły w La Higuera. Początkowo władze twierdziły, że Guevara zmarł wskutek ran odniesionych w walce. Po śmierci były współpracownik Fidela Castro został przekształcony w globalną ikonę buntu — często całkowicie oderwaną od realiów rewolucji kubańskiej, egzekucji politycznych i jego własnych autorytarnych poglądów

46 lat temu (1980). Nobel dla poety, którego cenzura miała wymazać

9 października 1980 roku Akademia Szwedzka ogłosiła, że literacką Nagrodę Nobla otrzyma Czesław Miłosz. Poeta od 1951 roku pozostawał na emigracji, a jego książki w PRL były objęte zapisem cenzury, trafiały do czytelników głównie z zagranicy albo za pośrednictwem drugiego obiegu. Nobel nie stworzył jego wielkości, lecz zmusił aparat państwowy do uznania, że człowieka można skreślić z indeksu wydawniczego, ale nie z literatury światowej. Władze początkowo obawiały się politycznych konsekwencji nagrody, przyznanej w czasie narodzin „Solidarności”, choć Akademia ujawniła, że kandydatura Miłosza była rozważana już wcześniej. Po werdykcie jego dzieła zaczęły wracać do oficjalnego obiegu, a w 1981 roku poeta odwiedził Polskę.

45 lat temu (1981). Francja odkłada gilotynę do historii

9 października 1981 roku we Francji promulgowano ustawę znoszącą karę śmierci. Najważniejszą twarzą kampanii był minister sprawiedliwości Robert Badinter, wcześniej adwokat broniący ludzi zagrożonych wykonaniem wyroku. Debata nie była łatwa — społeczeństwo pozostawało podzielone, a przeciwnicy zniesienia najwyższej kary odwoływali się do najgłośniejszych zbrodni. Przyjęta ustawa zmieniła jednak fundament francuskiego prawa karnego i stała się jednym z symboli powojennego europejskiego ruchu abolicjonistycznego. Państwo zrezygnowało z przekonania, że może bronić porządku prawnego, odbierając życie w majestacie tego samego prawa.

37 lat temu (1989). Lipsk przełamuje strach

9 października 1989 roku ponad 70 tysięcy ludzi przeszło ulicami Lipska, wołając „Wir sind das Volk” — „Jesteśmy narodem”. Przed demonstracją obawiano się brutalnej pacyfikacji, ponieważ przeciw protestującym postawiono uzbrojone siły bezpieczeństwa NRD. Tłum nie odpowiedział jednak przemocą, a władze ostatecznie nie zdecydowały się na krwawy atak. Lipska demonstracja stała się przełomem pokojowej rewolucji: obywatele zobaczyli, że aparat państwowy można powstrzymać masową, solidarną obecnością. Miesiąc później upadł Mur Berliński, a system, który wydawał się monolitem, rozsypał się w tempie trudnym wcześniej do wyobrażenia.

20 lat temu (2006). Korea Północna ogłasza próbę jądrową

9 października 2006 roku Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna ogłosiła przeprowadzenie próby nuklearnej. Komunikat wywołał niemal powszechne międzynarodowe potępienie, a Rada Bezpieczeństwa ONZ uznała działanie za zagrożenie dla pokoju. Zdarzenie było również pierwszym poważnym testem dla rozwijanego przez CTBTO globalnego systemu wykrywania wybuchów jądrowych. Sygnał zarejestrowało ponad 20 stacji sejsmicznych, w tym urządzenia położone bardzo daleko od Półwyspu Koreańskiego. Próba pokazała, że polityczne deklaracje można weryfikować za pomocą nauki — drgań ziemi, infradźwięków oraz śladów substancji promieniotwórczych. 

14 lat temu (2012). Strzały w szkolnym autobusie

9 października 2012 roku piętnastoletnia Malala Yousafzai została postrzelona przez talibów w autobusie, którym wracała ze szkoły. Jej „winą” była publiczna obrona prawa dziewcząt do edukacji w pakistańskiej Dolinie Swat. Ciężko ranną nastolatkę przewieziono najpierw do szpitala wojskowego w Peszawarze, a później na leczenie do Wielkiej Brytanii. Zamach, który miał ją uciszyć, sprawił, że jej głos usłyszał cały świat. W 2014 roku, mając 17 lat, Malala została najmłodszą w historii laureatką Pokojowej Nagrody Nobla i przekształciła osobistą tragedię w globalną kampanię na rzecz edukacji dziewcząt.

Urodzili się tego dnia

Tadeusz Różewicz urodził się 9 października 1921 roku w Radomsku. Wojna odebrała jego pokoleniu wiarę w dawne literackie dekoracje, dlatego poezja Różewicza stała się oszczędna, surowa i świadomie pozbawiona patosu. „Niepokój”, „Kartoteka”, „Białe małżeństwo” czy nagrodzony Nike tom „Matka odchodzi” uczyniły go jednym z najważniejszych twórców polskiej literatury powojennej. Dzisiejsza 105. rocznica urodzin Tadeusza Różewicza jest szczególnie ważna dla całego regionu łódzkiego, z którego poeta pochodził. Culture.pl

John Lennon przyszedł na świat 9 października 1940 roku. Jako członek The Beatles współtworzył jeden z najważniejszych katalogów piosenek XX wieku, a po rozpadzie zespołu rozwijał solową twórczość i angażował się w ruch pokojowy. Pisał o miłości, samotności, polityce, rodzicielstwie, religii i własnych słabościach — nie jak pomnikowa gwiazda, lecz człowiek stale spierający się ze światem i samym sobą. Urodzeni 9 października Różewicz i Lennon należeli do różnych kultur, ale obu interesowało to samo: co pozostaje z człowieka po katastrofie wielkich idei.

Odeszli tego dnia

Oskar Schindler zmarł 9 października 1974 roku w Hildesheim. Niemiecki przedsiębiorca, początkowo szukający w okupowanej Polsce przede wszystkim zysku, wykorzystał swoje kontakty i majątek, by ochronić około 1200 żydowskich robotników przed zagładą. Zgodnie z jego wolą został pochowany w Jerozolimie, a Yad Vashem uznał jego i Emilie Schindler za Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Jacques Brel odszedł 9 października 1978 roku, mając zaledwie 49 lat. Belgijski bard nie śpiewał piosenek — on je rozgrywał jak jednoaktowe dramaty, od „Ne me quitte pas” po „Amsterdam” i „Le Plat Pays”. Zmarł wskutek zatorowości płucnej i został pochowany na wyspie Hiva Oa, gdzie wcześniej szukał ciszy, oceanu i życia z dala od scenicznej sławy.

Andrzej Wajda zmarł 9 października 2016 roku w Warszawie. Reżyser „Kanału”, „Popiołu i diamentu”, „Ziemi obiecanej”, „Człowieka z marmuru” i „Człowieka z żelaza” przekształcał polską historię w kino zrozumiałe daleko poza Polską. W 2000 roku otrzymał honorowego Oscara za pięć dekad wybitnej reżyserii. Dzisiejsza, dziesiąta rocznica jego śmierci przypada w Roku Andrzeja Wajdy, ustanowionym w stulecie urodzin twórcy.

Tego dnia w muzyce

20 lat bez Marka Grechuty

9 października 2006 roku zmarł Marek Grechuta — artysta, który potrafił połączyć poezję z rockiem progresywnym, jazzem, muzyką klasyczną i czymś całkowicie własnym, niemożliwym do zamknięcia w jednej szufladzie. Wraz z Janem Kantym Pawluśkiewiczem i zespołem Anawa stworzył utwory, które nie starzeją się razem z radiowymi formatami: „Niepewność”, „Będziesz moją panią”, „Korowód”, „Dni, których nie znamy” czy „Ocalić od zapomnienia”.

Album „Korowód” z 1971 roku do dziś bywa uznawany za jedno z najważniejszych osiągnięć polskiej muzyki popularnej XX wieku. Grechuta wykonywał zarówno własne teksty, jak i poezję Mickiewicza, Leśmiana, Tuwima czy Nowaka, lecz nigdy nie brzmiał jak nauczyciel prowadzący lekcję literatury. W jego interpretacjach wiersz odzyskiwał puls, rytm i codzienną bliskość. Dwadzieścia lat po śmierci artysty tytuł jednej z jego najpiękniejszych piosenek brzmi niemal jak spełniona obietnica: udało mu się ocalić od zapomnienia.

John Lennon. Osiemdziesiąte szóste urodziny nieobecnego Beatlesa

John Lennon miałby dziś 86 lat. W The Beatles był jednocześnie melodykiem, prowokatorem, autorem intymnych wyznań i człowiekiem szukającym nowych granic studyjnego eksperymentu. „Help!”, „Strawberry Fields Forever”, „A Day in the Life” czy „Across the Universe” pokazują, jak szybko przeszedł od prostych piosenek młodzieżowych do utworów wykraczających poza dotychczasowe wyobrażenie o muzyce pop.

Po rozpadzie zespołu nie próbował udawać, że prywatne życie nie istnieje. W „Mother”, „Jealous Guy”, „Working Class Hero” i „Imagine” mieszał politykę, żal, gniew, poczucie winy i marzenie o świecie pozbawionym przemocy. Właśnie ta niekonsekwencja — pokojowe manifesty pisane przez człowieka świadomego własnych błędów — sprawia, że Lennon pozostał postacią żywą, a nie wygładzoną figurą z muzeum rocka.

40 lat „Upiora w operze”

9 października 1986 roku w londyńskim Her Majesty’s Theatre odbyła się premiera musicalu „The Phantom of the Opera” Andrew Lloyda Webbera. W głównych rolach wystąpili Michael Crawford jako Upiór i Sarah Brightman jako Christine. Spektakl łączył gotycki romans z wielką inscenizacją, monumentalną muzyką i efektami, które wówczas przesuwały granice teatru komercyjnego.

„The Music of the Night”, „All I Ask of You”, „Masquerade” oraz tytułowy duet stały się muzycznymi znakami rozpoznawczymi przedstawienia. Londyńska produkcja przetrwała cztery dekady, a musical obejrzało na świecie ponad 160 milionów widzów. Sukces nie wynikał wyłącznie ze spadającego żyrandola. Pod scenicznym rozmachem kryła się opowieść o samotności, obsesji i cenie, jaką człowiek potrafi zapłacić za pragnienie miłości.

Bruce Springsteen wjeżdża do „Tunelu miłości”

9 października 1987 roku ukazał się ósmy album Bruce’a Springsteena — „Tunnel of Love”. Po stadionowym triumfie „Born in the U.S.A.” artysta nie nagrał kolejnej kolekcji hymnów dla wielkich tłumów. Odwrócił wzrok od fabryk, autostrad i polityki, kierując go w stronę związku, małżeństwa, zazdrości oraz emocjonalnych pęknięć.

Na płycie znalazły się m.in. „Tougher Than the Rest”, „Brilliant Disguise”, „One Step Up” i tytułowy „Tunnel of Love”. E Street Band pojawia się tylko częściowo, a brzmienie jest bardziej samotne i intymne. Album zdobył pierwsze miejsce list sprzedaży w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, pokazując, że Springsteen nie musi krzyczeć do stadionu, aby opowiadać o sprawach naprawdę wielkich. Czasem największy dramat rozgrywa się między dwojgiem ludzi siedzących przy jednym stole.

Tego dnia w sporcie

15 lat temu. Vettel nie wygrał wyścigu, ale zdobył mistrzostwo

9 października 2011 roku Sebastian Vettel po raz drugi został mistrzem świata Formuły 1. Grand Prix Japonii na torze Suzuka wygrał Jenson Button, przed Fernando Alonso, a Vettel dojechał na trzecim miejscu. To wystarczyło, ponieważ jego przewaga punktowa była już tak duża, że rywale stracili matematyczne szanse na odebranie mu tytułu.

Niemiec miał wówczas 24 lata i został najmłodszym podwójnym mistrzem świata w dziejach Formuły 1. Sezon 2011 był pokazem dominacji Red Bulla i samego Vettela, który zdobył jedenaście zwycięstw oraz piętnaście pole position. Suzuka przypomniała jednak, że w sporcie czasami nie trzeba być pierwszym na mecie konkretnego dnia — ważniejsze jest to, co zbudowało się przez cały sezon.

Sport dziś

Reprezentacja Polski kobiet rozpoczyna dziś barażową walkę o udział w mistrzostwach świata FIFA 2027. Biało-czerwone zagrają z Belgią w Leuven o godz. 20.15. Rewanż odbędzie się 13 października o godz. 18 na Polsat Plus Arenie Gdańsk. Stawką dwumeczu jest awans do kolejnej rundy baraży.

Iga Świątek zmierzy się z Elise Mertens w ćwierćfinale turnieju WTA w Pekinie. Według oficjalnego planu spotkanie ma rozpocząć się nie wcześniej niż o godz. 19 czasu pekińskiego, czyli o godz. 13 w Polsce. Godzina może ulec zmianie zależnie od długości wcześniejszych pojedynków.

Hubert Hurkacz zagra w drugiej rundzie turnieju ATP Masters 1000 w Szanghaju z Novakiem Djokoviciem. Mecz na korcie centralnym zaplanowano nie wcześniej niż na godz. 18 czasu miejscowego, a więc około 12 czasu polskiego. Będzie to jeden z najmocniejszych pojedynków piątkowego programu turnieju.

W Tomaszowie Mazowieckim siatkarze Lechii podejmą FORT Poznań w kolejnym spotkaniu TAURON 1. Ligi. Mecz rozpocznie się o godz. 18 w hali ZSP nr 3 „Samochodówka” przy ul. Legionów 47, z wejściem od ul. Prawej. Bilety można kupić w kasach Areny Lodowej oraz bezpośrednio przed spotkaniem.