Osnowa to układ nici stanowiących podstawę tkaniny. W mieście, którego rozwój przez dziesięciolecia wyznaczał rytm włókienniczych warsztatów i fabryk, trudno o bardziej wymowną nazwę przedsięwzięcia mającego połączyć przeszłość z przyszłością. Tym razem jednak nie chodzi o produkcję tkanin, lecz o zachowanie materialnych śladów historii Tomaszowa i nadanie im nowego znaczenia.
Czy zapomniane zaplecze dawnej hrabiowskiej rezydencji stanie się miejscem spotkań, edukacji i kultury? Pierwszy krok właśnie wykonano.
Na razie dokumenty. Do remontu jeszcze daleko
8 października 2026 roku w Biuletynie Informacji Publicznej Urzędu Miasta Tomaszowa Mazowieckiego pojawiło się ogłoszenie dotyczące opracowania dokumentacji aplikacyjnej projektu o roboczym tytule „OSNOWA PAMIĘCI. Nowe funkcje społeczno-edukacyjne zabytkowych budynków gospodarczych Pałacu Ostrowskich w Tomaszowie Mazowieckim”.
Dokumentacja ma posłużyć do ubiegania się o pieniądze z programu „Kultura”, współfinansowanego z Mechanizmu Norweskiego i Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Zgodnie z informacjami opublikowanymi w serwisie i-przetargi, termin składania ofert na przygotowanie dokumentacji upływa 20 października o godz. 13.00.
Trzeba jednak podkreślić rzecz zasadniczą: miasto nie otrzymało jeszcze dofinansowania, a opublikowane zamówienie nie oznacza rozpoczęcia rewitalizacji. Na obecnym etapie chodzi o przygotowanie dokumentów potrzebnych do udziału w konkursie.
Nie znamy również pełnego zakresu planowanych prac ani kosztorysu inwestycji. Nie wskazano w dostępnym opisie zamówienia konkretnych funkcji, jakie miałyby pełnić odnowione budynki.
Historia ukryta za pałacową fasadą
Pałac Ostrowskich należy do najważniejszych zabytków Tomaszowa Mazowieckiego. Jego historia jest nierozerwalnie związana z rodziną, która niewielką osadę przemysłową przekształciła w rozwijający się ośrodek gospodarczy.
Rezydencję wzniesiono z inicjatywy Antoniego hrabiego Ostrowskiego. Jej projekt przygotował Fryderyk Albert Lessel. Budowę rozpoczęto około 1810–1811 roku, a pierwszy etap zakończono w 1812 roku. W kolejnych latach pojawiła się oranżeria, rozbudowano pomieszczenia i podwyższono charakterystyczną wieżę.
Pałac był świadkiem wielkiej historii. Po powstaniu listopadowym Ostrowscy utracili tomaszowskie dobra. W połowie XIX wieku rezydencja powróciła do rodziny, a od 1950 roku jest siedzibą muzeum.
Jednak życie pałacowe nie ograniczało się do reprezentacyjnych salonów. Funkcjonowanie rezydencji wymagało gospodarczego zaplecza. W jego skład wchodziły również budynki, które dziś pozostają w cieniu głównego gmachu.
Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że zabudowania gospodarcze znajdują się we wschodniej części założenia pałacowego. Nie wiadomo jednak jeszcze, które z nich miasto zamierza objąć nowym projektem.
To istotne rozróżnienie. Inaczej wygląda przecież adaptacja dawnej stajni, inaczej wozowni, a jeszcze inaczej zespołu kilku historycznych obiektów. Każdy może wymagać odrębnego programu konserwatorskiego, nakładów i sposobu użytkowania.
„Hrabski Ogród” i „Osnowa Pamięci”. Dwa projekty, jedna historia?
Nowa inicjatywa pojawia się w szczególnym momencie. Otoczenie Pałacu Ostrowskich jest już objęte projektem „Hrabski Ogród – rewitalizacja i aranżacja parku przy Pałacu Ostrowskich w Tomaszowie Mazowieckim”.
Jego wartość wynosi 4 950 697,21 zł, z czego 4 191 730,21 zł stanowi dofinansowanie z Funduszy Europejskich.
Przedsięwzięcie przewiduje między innymi odnowienie zieleni, przebudowę układu komunikacyjnego, wykonanie iluminacji pałacu, stworzenie strefy przyrodniczo-archeologicznej oraz remont nawierzchni przed dawną wozownią.
Właśnie ten ostatni element przykuwa uwagę w kontekście „Osnowy Pamięci”.
Czy miasto zamierza w kolejnym etapie zająć się samym budynkiem, przed którym wcześniej zaplanowano odnowienie nawierzchni? A może chodzi o zupełnie inne obiekty? Czy oba przedsięwzięcia są częściami jednej koncepcji zagospodarowania zabytkowego zespołu?
Na razie nie ma podstaw, aby przesądzać o ich bezpośrednim powiązaniu. Warto natomiast sprawdzić, czy zakresy projektów się uzupełniają i jak samorząd zamierza rozdzielić finansowane z różnych źródeł zadania.
Miliony euro i pytanie o przyszłych użytkowników
Program „Kultura” daje możliwość pozyskania znaczących środków. Na Działanie 1, dotyczące rewitalizacji dziedzictwa kulturowego, przeznaczono około 273,5 mln zł.
Pojedynczy projekt może otrzymać dofinansowanie od 1 do 3,5 mln euro. W przypadku samorządów i ich instytucji wsparcie może wynieść maksymalnie 85 proc. kosztów kwalifikowanych. Pozostałą część trzeba zapewnić z innych źródeł.
Wnioski można składać do 31 grudnia 2026 roku, a rozstrzygnięcia konkursu zaplanowano na czerwiec 2027 roku. Wymagane jest również partnerstwo z co najmniej jednym krajowym podmiotem.
Nie oznacza to oczywiście, że Tomaszów otrzyma maksymalną kwotę. Nie jest nawet znana wartość planowanego przedsięwzięcia.
Pozostaje kwestia jeszcze ważniejsza niż pieniądze. Komu mają służyć odnowione budynki?
Czy znajdzie się w nich miejsce dla edukacji regionalnej, warsztatów artystycznych, działalności muzealnej albo spotkań międzypokoleniowych? Czy będą dostępne dla organizacji społecznych i mieszkańców? Kto zapłaci za ich utrzymanie, gdy skończą się pieniądze z programu?
Na odpowiedzi trzeba poczekać.
Ewentualna przebudowa zabytkowych obiektów będzie też wymagała uwzględnienia przepisów konserwatorskich. Zgodnie z art. 36 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzenie prac przy obiekcie wpisanym do rejestru wymaga odpowiedniego pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Historia Tomaszowa zna wiele przemian. Dawne zakłady przemysłowe zmieniały przeznaczenie, miejsca pracy stawały się przestrzeniami usług i kultury. Teraz podobna perspektywa otwiera się przed fragmentem dziedzictwa Ostrowskich.
Ale nazwa, choć piękna, nie wystarczy. Potrzebne są pieniądze, rozsądny projekt i przede wszystkim pomysł na życie, które powróci między stare mury.
Bo historia nie potrzebuje wyłącznie odnowionych elewacji. Potrzebuje również ludzi, którzy będą chcieli do niej wracać.
Napisz komentarz
Komentarze