Historia Tomaszowa Mazowieckiego

1857 – 1918

Podczas wydarzeń rewolucji z 1905 r. strajkujący robotnicy tomaszowscy wysunęli oprócz żądań ekonomicznych także postulaty polityczne. Żądano przyznania ziemiom polskim autonomii, a także wprowadzenia książeczek obrachunkowych w języku polskim. Robotnicy poparli również strajk szkolny i wspólnie z uczniami domagali się wprowadzenia do szkół języka polskiego jako języka wykładowego. Walka o polską szkołę przyniosła sukces. Pod koniec 1905 r. wprowadzono język polski w dwóch tomaszowskich szkołach - Szkole Handlowej oraz 4 - klasowej pensji Emilii Kuroszówny.

Tuż przed I Wojną Światową władze miasta wystąpiły z projektem przyłączenia do niego niektórych otaczających go przedmieść. Zamierzenia te zahamował wybuch wojny. Zrealizowane zostały dopiero w roku 1915 przez niemieckie władze okupacyjne. Na mocy zarządzenia prezydenta łódzkiej policji niemieckiej zmieniającego granice miasta włączono w obręb miasta wsie i przedmieścia: Nieborów, Starzyce, Tomaszówek, Wilanów, Gustek, Michałówek, Nowy Port, Bocian, osadę Rolandówka. Tereny miasta zwiększyły się w ten sposób 4 - krotnie (1895 ha).

W czasie I Wojny Światowej miasto znalazło w rękach Niemców. Okupant demontował urządzenia fabryk. W mieście zapanowało bezrobocie i głód.

1918 – 1945

Tomaszów odzyskał wolność 12 listopada 1918. Tego dnia tomaszowscy żołnierze Polskiej Organizacji Wojskowej wspomagani przez harcerzy i milicję robotniczą rozbroili niemiecki garnizon stacjonujący w mieście.

Akcją rozbrajania Niemców kierowała miejscowa Rada Delegatów Robotniczych (RDR) złożona z członków Polskiej Partii Socjalistycznej - Frakcji Rewolucyjnej. RDR pełniła władzę w mieście do dnia 9 grudnia 1918 r.

Zmiany terytorialne dokonane przez niemieckie władze okupacyjne zostały zatwierdzone w 1919 roku przez władze polskie.

Po 1925 r. zaczęto zabudowywać i zagospodarowywać przyłączone w 1915 r. do miasta tereny. Napływ ludności, głównie pochodzenia wiejskiego spowodował, że wśród mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego bezwzględną przewagę uzyskała ludność narodowości polskiej. Mniejszości narodowe - żydowska i niemiecka ciągle stanowiły poważny odsetek mieszkańców.

W 1926 mieszkańcy osady Kaczka złożyli zbiorowe podanie do władz miasta o przyłączenie do granic miejskich. Osada zamieszkiwana była głównie przez robotników Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu (późniejszy WISTOM). Do dnia wybuchu II Wojny światowej jednak dzielnica nie została do miasta przyłączona.

Od roku 1921 rozpoczęto wymianę ulicznego oświetlenia z gazowego na elektryczne.

W okresie międzywojennym przybyło w mieście wiele budowli o charakterze publicznym. Najokazalszą był ratusz, zbudowany według projektu A. Ranickiego.

W okresie tym miasto stanowiło ośrodek przemysłu włókienniczego i chemicznego.

Władze miejskie podejmowały aktywne działania w dziedzinie oświaty. Wybudowano trzy szkoły powszechne. W 1938 r. funkcjonowało w mieście 10 szkół powszechnych, w których uczyło się prawie 7000 uczniów. Istniały również szkoły zawodowe i średnie. Część szkół było prywatnych. Najważniejszymi, reprezentującymi wysoki poziom nauczania były: Gimnazjum i Liceum Humanistyczne Stowarzyszenia Szkolnego.

W 1927 r. z inicjatywy osób zrzeszonych w tomaszowskim oddziale Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego powstało Muzeum Regionalne, w 1928 r. otwarto Bibliotekę Miejską.

W czasie II Wojny światowej Tomaszów Mazowiecki, zajęty przez Niemców 7 września 1939 r., znalazł się na terenach utworzonego w październiku 1939 r. Generalnego Gubernatorstwa. Władze niemieckie w listopadzie tegoż roku powołały powiat tomaszowski utworzony z byłych powiatów rawskiego i opoczyńskiego oraz sześciu gmin powiatu brzezińskiego. Powiat wchodził w skład dystryktu radomskiego.

Podczas wojny zginęło 5737 tomaszowian, a 17622 wywieziono na roboty przymusowe.

Prawie całkowicie wymordowana została ludność żydowska. Oblicza się, że w latach 1939 - 1942 zginęło 11,5 tysiąca Żydów mieszkających w Tomaszowie i powiecie tomaszowskim.

W okolicach Tomaszowa walki prowadził 25 pułk piechoty AK. Warto o tym wspomnieć, ponieważ w jego szeregach walczyło wielu tomaszowian. Tym bardziej, że komunistyczna, reżimowa propaganda starała się wszelkimi możliwymi sposobami zmarginalizować znaczenie Armii Krajowej w walce z hitlerowskim okupantem.