Czy rozszerzenie otuliny Spalskiego Parku i Natura 2000 “zabiją” północny wariant S12?

W skrócie: prawnie – nie ma całkowitego zakazu budowy dróg w otulinie parku krajobrazowego. W praktyce – północny korytarz S12 i tak został odrzucony głównie ze względu na kolizję z obszarem Natura 2000 „Lasy Spalskie”. Rozszerzenie otuliny Spalskiego Parku Krajobrazowego tylko wzmacnia argumenty środowiskowe i podnosi poprzeczkę proceduralną, ale „gwoździem do trumny” północnego przebiegu jest sama Natura 2000 oraz fakt, że istnieją alternatywy na południu Tomaszowa.

Co zmienia projekt uchwały o SPK

W lipcu 2025 r. Zarząd Województwa Łódzkiego skierował do konsultacji projekt nowej uchwały Sejmiku w sprawie Spalskiego Parku Krajobrazowego (SPK). Dokument potwierdza m.in. wyznaczenie otuliny – strefy ochronnej i opisuje, przez jakie gminy przebiega Park i jego otulina (Tomaszów Mazowiecki – miasto i gmina, Inowłódz, Poświętne, Rzeczyca, Lubochnia, Opoczno i inne). Samorząd opublikował ogłoszenie i załączniki na BIP.

Co to oznacza w prawie? Ustawa o ochronie przyrody mówi, że dla parków krajobrazowych i otulin sejmik może w uchwale wprowadzać określone zakazy z katalogu ustawowego (np. dotyczące zabudowy, przekształcania terenów itp.). To nie jest automatyczny, bezwzględny zakaz budowy dróg – kluczowy jest zakres zakazów wpisany do samej uchwały oraz zgodność z planem ochrony.

Natura 2000 „Lasy Spalskie” – tu poprzeczka jest najwyższa

Północ Tomaszowa zahacza o obszar Natura 2000 „Lasy Spalskie” (PLH100003/PLB – Puszcza Pilicka, dolina Pilicy i dopływy). Dla takiego obszaru obowiązuje zasada, że nie można wydać zgody na przedsięwzięcie znacząco negatywnie oddziałujące na cele ochrony, chyba że:

1. nie ma realnej alternatywy,
2. przemawiają za tym nadrzędne względy interesu publicznego,
3. inwestor zapewni kompensację przyrodniczą.

To złota trójka wymagana w ocenie oddziaływania na obszar Natura 2000.

Co mówi inwestor: korytarz północny już odrzucony

GDDKiA w Łodzi wprost poinformowała, że korytarz północny został odrzucony w analizach STEŚ-R „przede wszystkim ze względów ochrony środowiska (biegł przez obszar Natura 2000), był też najdłuższy i kolidował m.in. z czterema liniami kolejowymi. Do dalszych prac skierowano trzy warianty korytarza południowego.

Czy rozszerzenie otuliny SPK „de facto” blokuje S12 na północy?

Prawnie: sama otulina parku nie jest równoznaczna z bezwzględnym zakazem inwestycji liniowych. To sejmik – w uchwale – decyduje, jakie dokładnie zakazy będą w parku i jego otulinie. Ustawa na to pozwala, ale najczęściej zostawia furtki dla celów publicznych (jak drogi), o ile zostaną spełnione wymogi środowiskowe.

Praktycznie: nawet bez nowej otuliny północny przebieg przecinałby Naturę 2000, a tu obowiązuje test „alternatywy–interes publiczny–kompensacja”. Skoro istnieją trzy warianty na południu, wykazanie „braku alternatywy” dla północnego przebiegu jest bardzo trudne. To dlatego GDDKiA już go odrzuciła. Rozszerzenie otuliny dodatkowo utrudnia uzgodnienia i wzmacnia argumenty przyrodnicze, ale kluczowym hamulcem pozostaje Natura 2000.

Wniosek: rozszerzenie otuliny SPK nie wprowadza samo w sobie absolutnego zakazu, jednak w połączeniu z reżimem Natura 2000 oraz istnieniem realnych alternatyw na południu de facto zamyka drogę do północnego wariantu na obecnym etapie planowania.

Prościej mówiąc – jak wygląda ścieżka dla północy, gdyby ktoś chciał do niej wrócić?

Musiałoby nastąpić łącznie:

• wykazanie, że południe nie ma rozwiązań możliwych do realizacji (brak alternatywy w rozumieniu art. 33 ustawy),
• udowodnienie nadrzędnego interesu publicznego,
• przygotowanie mocnej kompensacji przyrodniczej i przejście pełnej oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ/Natura 2000). W inwestycjach drogowych to możliwe, ale rzadkie – zwykle, gdy naprawdę nie ma alternatywy.

Protestsfera: północ vs południe – kto i dlaczego protestuje?

Przeciw wariantom południowym: liczne pikiety i petycje w 2025 r. (m.in. plac Kościuszki, Groty Nagórzyckie). Argumenty: bliskość Niebieskich Źródeł, groty, polder i rekreacyjne południe miasta, obawa o wyburzenia i hałas. Samorządy powiatowe i miejscy radni przyjmowali stanowiska krytyczne wobec południa. 

Przeciw północy: ruchy społeczne i profile „STOP S12 Północ” akcentujące bliskość Spalskiego Parku i kompleksów leśnych; pojawiały się apele o niewracanie do północnego korytarza. Rada Gminy Tomaszów Mazowiecki w 2024 r. przyjęła uchwałę sprzeciwiającą się przebiegowi S12 przez gminę (generalnie), co wzmacniało głosy przeciw zarówno północy, jak i południu w obrębie gminy.

S12 w układzie geopolitycznym: po co ten korytarz?

1) Oś porty–wschodnia granica UE
S12 jest elementem wschodnio-zachodniej osi transportowej łączącej zaplecze portów (Trójmiasto/Świnoujście) z Lubelszczyzną i przejściami na Ukrainę (Dorohusk–Jagodzin, Dołhobyczów–Uhrynów). W praktyce daje alternatywę dla przeciążonej A2 i domyka „siatkę” połączeń ze S7/S17 (Warszawa–Lublin) oraz S19 (Via Carpatia).

2) Mobilność wojskowa NATO / bezpieczeństwo wschodniej flanki
Po 2022 r. priorytetem UE i NATO stało się dostosowanie infrastruktury do szybkiego przerzutu wojsk i sprzętu (tzw. dual use). S12 – łącząc A1/S8 z ciągami na Lublin i granicę – zwiększa redundancję, czyli odporność sieci na zakłócenia (awarie, kryzysy, zamknięcia odcinków).

3) Ukraina: pomoc, handel, odbudowa
Trasa wzmacnia korytarz logistyczny dla ruchu towarowego i humanitarnego do/z Ukrainy oraz „filar odbudowy” (materiały budowlane, komponenty, żywność). To argument gospodarczo-polityczny wspierający inwestycję po stronie państwa i samorządów wschodniej Polski.

4) Odporność łańcuchów dostaw
Ruch z północnych i zachodnich województw do wschodniej granicy nie musi „przeciskać się” przez Warszawę. To zmniejsza ryzyko „wąskich gardeł” w sytuacjach kryzysowych i podnosi bezpieczeństwo ekonomiczne.

Z punktu widzenia geopolityki państwa i UE kluczowy jest sam korytarz S12 (połączenie wschód–zachód), a nie to, czy w Tomaszowie przebiegnie on 8–12 km bardziej na północ czy południe.

Ponieważ północny wariant przecina cenne obszary (Natura 2000/SPK) i ma dostępne alternatywy, geopolitycznie racjonalny jest wariant południowy – szybciej zdolny uzyskać decyzje, finansowanie i realnie spełnić funkcję „wschodniego łącznika” (mobilność wojskowa, handel z Ukrainą, odporność sieci).

Co dalej z S12?

Zgodnie z harmonogramem GDDKiA: po tura­ch konsultacji wniosek o decyzję środowiskową miał trafić w IV kwartale 2025 r. i dotyczyć południowych wariantów. Na dziś to one są analizowane i dopracowywane (m.in. pod kątem węzłów Studzianki/S8 i „Tomaszów Mazowiecki Południe”). 

Podsumowanie

1. Otulina SPK – sama w sobie nie oznacza zakazu drogi, ale dokłada ograniczeń z uchwały sejmiku.
2. Natura 2000 „Lasy Spalskie” – to realny hamulec: bez wykazania braku alternatywy i nadrzędnego interesu publicznego północny wariant ma znikome szanse.
3. GDDKiA – już odrzuciła północny korytarz głównie za kolizję z Naturą 2000; trwają prace nad południem.
4. Protesty – są po obu stronach miasta, ale ich ciężar argumentacyjny różny (na południu: bliskość atrakcji przyrodniczych i rekreacyjnych; na północy: kolizja z kompleksem leśnym i SPK)

FAQ: S12 wokół Tomaszowa Mazowieckiego

1) Po co w ogóle S12 z punktu widzenia państwa i UE?
To wschodnio-zachodni korytarz łączący A1/S8 z Lubelszczyzną i granicą z Ukrainą. Zwiększa odporność sieci (alternatywa dla A2), wspiera handel i logistykę oraz tzw. mobilność wojskową NATO (dual use).

2) Czy „otulina” Spalskiego Parku Krajobrazowego automatycznie zakazuje budowy drogi?
Nie. Otulina to strefa ochronna z zakazami określonymi w uchwale sejmiku. Co do zasady inwestycje celu publicznego są możliwe, jeśli spełnią wymogi środowiskowe i zostaną uzgodnione z właściwymi organami.

3) Co inaczej robi Natura 2000 niż park krajobrazowy?
Na obszarach/ w sąsiedztwie Natura 2000 obowiązuje tzw. test trzech warunków: brak rozwiązań alternatywnych, nadrzędny interes publiczny oraz skuteczna kompensacja przyrodnicza. Jeśli istnieje wariant omijający kolizje — trudniej uzasadnić ingerencję.

4) Czy rozszerzenie otuliny SPK „de facto” blokuje północny wariant S12?
Samo rozszerzenie nie jest absolutnym zakazem, ale podnosi poprzeczkę formalną. Kluczowa przeszkoda północy to i tak kolizja z Naturą 2000 „Lasy Spalskie” przy istnieniu alternatyw na południu — to właśnie utrudnia uzyskanie zgody.

5) Co znaczy „nadrzędny interes publiczny”?
To wykazanie, że inwestycja jest niezbędna dla bezpieczeństwa, zdrowia, kluczowej infrastruktury lub ważnego interesu społeczno-gospodarczego. Ocena jest rygorystyczna i musi iść w parze z kompensacją przyrodniczą.

6) Co to jest kompensacja przyrodnicza?
Zestaw działań przywracających równowagę przyrodniczą (np. nowe siedliska, przejścia dla zwierząt, odtwarzanie lasów/mokradeł) tak, by łączne oddziaływanie inwestycji nie pogorszyło stanu ochrony obszaru.

7) Skoro geopolitycznie liczy się korytarz, to czemu lokalizacja (północ/południe) ma znaczenie?
Bo prawo środowiskowe wymaga wyboru najmniej konfliktowego wariantu, jeśli spełnia ten sam cel publiczny. Z geopolitycznego punktu widzenia południe i północ dają podobny efekt sieciowy — wtedy przeważa kryterium środowiskowe.

8) Jakie dokumenty i decyzje będą rozstrzygające?
Studium techniczno-ekonomiczno-środowiskowe (STEŚ-R), decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU) z pełną OOŚ (w tym ocena dla Natury 2000), uzgodnienia RDOŚ/Parków oraz później ZRID (zezwolenie na realizację inwestycji drogowej).

9) Czy protesty mieszkańców mają realny wpływ?
Tak. Wpływają na zakres analiz wariantowych, lokalizacje węzłów, zabezpieczenia środowiskowe/akustyczne i ostateczny wybór korytarza. Wokół Tomaszowa protesty są po obu stronach:

• południe: obawy o Niebieskie Źródła, Groty Nagórzyckie, rekreację nad Pilicą, wyburzenia;
• północ: ochrona Lasów Spalskich, SPAŁA/SPK, turystyka i krajobraz.

10) Czy możliwy jest „powrót” do północnego wariantu?
Tylko jeśli inwestor wykaże, że południe jest niewykonalne, a północ spełnia warunki testu Natura 2000 (brak alternatywy + nadrzędny interes + kompensacje). Przy dostępnych rozwiązaniach na południu to scenariusz mało prawdopodobny.

11) Jak finansowanie z UE/NATO wpływa na wybór?
Środki (CEF/TEN-T, Military Mobility) preferują projekty zgodne z politykami środowiskowymi i klimatycznymi. Wariant mniej konfliktowy przyrodniczo ma większą szansę na dofinansowanie i szybsze procedury.

12) Jakie środowiskowe „protipy” mogą urealnić inwestycję?
Korytarze ekologiczne/mosty ekologiczne, dłuższe obiekty nad dolinami, unikanie fragmentacji siedlisk, ograniczenia czasowe prac, ekrany i nasadzenia, kompensacje siedliskowe — wszystko to wchodzi w zakres warunków DŚU.

13) Co z sołectwami w pasie sporów?
W otulinie/SPK i ich sąsiedztwie leżą m.in. sołectwa gmin Lubochnia, Inowłódz, Rzeczyca, Poświętne (oraz gm. wiejska Tomaszów Maz.). Dokładne „czy dane sołectwo jest w Parku/otulinie i w jakim procencie” ustala się przez przecięcie granic sołectw z warstwą SPK/Natura 2000 w GIS 

14) Kiedy poznamy „ostateczny” przebieg?
Po decyzji środowiskowej (DŚU) wskazującej wariant i pakiet warunków, a potem po ZRID, który uszczegóławia przebieg i wykup nieruchomości. Do tego czasu układ węzłów i linia drogi mogą się jeszcze korygować.

15) Co to znaczy „de facto zablokowane” a nie „de iure”?
„De iure” (prawnie) północ nie jest z góry zakazana, ale „de facto” — po zderzeniu z Naturą 2000, rozszerzoną otuliną SPK, protestami i istnieniem alternatyw — realia proceduralne sprawiają, że to południe ma dziś większą wykonalność.