Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach – jedyny taki w centrum Polski
Smardzewice koło Tomaszowa Mazowieckiego to historyczne miejsce hodowli żubrów. Zwierzyniec powstał w latach 1934–1936, początkowo dla bizonów podarowanych przez Polonię kanadyjską prezydentowi Ignacemu Mościckiemu. W 1936 r. dołączyły pierwsze żubry, a w latach 70. ośrodek zaczął pełnić pełnoprawne funkcje hodowlane (w 1973 r. przyszły na świat pierwsze cielęta linii białowieskiej). Obecnie teren ośrodka ma ok. 72,4 ha i znajduje się w strefie ochronnej Spalskiego Parku Krajobrazowego. Administratorem jest Kampinoski Park Narodowy.
Czy ośrodek jest otwarty dla zwiedzających?
Nie. Kampinoski Park Narodowy informuje, że od 6 grudnia 2014 r. ośrodek jest zamknięty dla odwiedzających do odwołania. Przed przyjazdem sprawdź aktualny komunikat w sekcji kontaktowej KPN (znajdziesz tam też adres: ul. Tomanka 9, Smardzewice, oraz dane kierownictwa).
Kontekst: w ostatnich latach stado w Smardzewicach dotknęły problemy zdrowotne, a KPN prowadzi działania remontowe i planistyczne związane z ochroną ex situ żubra. Na stronie KPN pojawiały się informacje o dofinansowaniu remontu ośrodka. Jeśli planujesz wizytę w regionie z myślą o żubrach, śledź komunikaty KPN.
Co zobaczyć w okolicy – TOP atrakcje przyrodnicze
Rezerwat „Niebieskie Źródła”
Jedna z ikon Tomaszowa. Rezerwat (ok. 29 ha) obejmuje zespół wywierzysk krasowych o charakterystycznej niebiesko-zielonej barwie wody i jest ostoją wielu gatunków ptaków. Wejście znajduje się przy ul. A.F. Modrzewskiego, naprzeciwko Skansenu Rzeki Pilicy. Wstęp bezpłatny, teren dostępny całą dobę przez cały rok; parking wspólny ze Skansenem
Rezerwat „Twarda”
Leśny rezerwat (23,48 ha) chroniący grądy i bory mieszane z naturalnym stanowiskiem jodły przy północnej granicy jej zasięgu. Bogata flora ciepłolubna i walory edukacyjne czynią z „Twardej” świetny cel krótkiej wycieczki pieszej.
Sulejowski Park Krajobrazowy
Park utworzony w 1994 r. obejmuje dolinę Pilicy i cenne tereny przyległe. Wchodzi w skład Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego (Oddział Nadpilicznych PK). Idealny do turystyki pieszej, rowerowej i kajakowej – ze względu na mozaikę lasów, łąk, brzegów Zalewu Sulejowskiego i liczne rezerwaty.
Zalew Sulejowski (Jezioro Sulejowskie)
Sztuczny zbiornik utworzony przez spiętrzenie Pilicy w Smardzewicach. Popularny akwen żeglarski i kajakowy z rozbudowaną infrastrukturą wokół. Obowiązuje strefa ciszy (zakaz silników spalinowych), a bezpieczeństwa pilnują m.in. służby wodne policji i WOPR; wyznaczono strefy użytkowania i ochronne.
Rzeka Pilica
Pilica to meandrująca rzeka nizinna, tworząca malownicze zakola, łachy i rozlewiska. W połączeniu z Zalewem Sulejowskim i siecią rezerwatów tworzy jeden z najciekawszych przyrodniczo kompleksów wypoczynkowych w centralnej Polsce. (Informacje ogólne; charakterystyka własna na podstawie materiałów ZPKWŁ i LP.)
Dojazd i praktyczne wskazówki
- Dojazd do Smardzewic / Zalewu Sulejowskiego: z Łodzi i Warszawy najwygodniej przez Tomaszów Mazowiecki (drogi krajowe i DW 713), dalej lokalnie do tamy w Smardzewicach i ośrodków nad zalewem.
- Parkingi i wejścia: do „Niebieskich Źródeł” zaparkujesz przy Skansenie Rzeki Pilicy; szlaki w SPK i rezerwaty mają oznakowane wejścia – respektuj regulaminy i strefy ochronne
- Aktualności i status udostępnienia OHŻ Smardzewice: sprawdzaj zakładki „Ośrodek Hodowli Żubrów” i „Informacje kontaktowe” na stronie KPN.
FAQ (dla SEO)
Czy można zwiedzać Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach?
Aktualnie nie – ośrodek jest nieczynny dla odwiedzających do odwołania. Stan potwierdza strona Kampinoskiego Parku Narodowego. kampn.gov.pl
Gdzie w Tomaszowie zobaczę wyjątkową przyrodę?
W Rezerwacie „Niebieskie Źródła” (wstęp wolny, całodobowo) oraz w rezerwatach „Twarda”, „Błogie” i innych na terenie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego.
Czy na Zalewie Sulejowskim wolno pływać na motorówce?
Nie. Na akwenie obowiązuje strefa ciszy – zakaz używania jednostek z silnikiem spalinowym. nagorzyce.lodz.lasy.gov.pl
Spalski Park Krajobrazowy – gdzie leży i co chroni
Spalski Park Krajobrazowy utworzono w 1995 roku. Ma powierzchnię 12 875 ha i obejmuje dolinę rzeki Pilicy wraz z cennymi przyrodniczo terenami przyległymi. Przeważają tu lasy, ale spory udział mają także użytki rolne. Rozległe bory w środkowym biegu Pilicy nazywa się potocznie Puszczą Pilicką – nie jest to jednak dawna puszcza w znaczeniu historycznym. Dominują lasy sosnowe w różnym wieku, miejscami przechodzące w drzewostany liściaste i mieszane.
Okolice Spały i Inowłodza wyróżnia specyficzny mikroklimat. Obecność dużych kompleksów borów iglastych sprawia, że powietrze jest nasycone naturalnymi związkami aromatycznymi. Uznaje się, że sprzyja to wypoczynkowi i łagodnym aktywnościom oddechowym, co doceniają seniorzy, dzieci i osoby w trakcie rekonwalescencji.
Rezerwat „Konewka”
Rezerwat „Konewka” utworzono w 1987 roku. Obejmuje 99,91 ha lasu o możliwie naturalnym charakterze, reprezentującego świetlistą dąbrowę. Trzon drzewostanu stanowią dęby liczące od 160 do 260 lat, pamiętające pierwsze urządzanie Lasów Spalskich z 1820 roku. Zanotowano tu około 150 gatunków roślin, w tym wiele rzadkości: m.in. pięciornik biały, modrzyk gajowy (midownik melisowaty), widłak jałowcowy, perłówka zwisła, podkolan biały i inne gatunki związane z ciepłolubnymi siedliskami dąbrowymi.
Rezerwat „Żądłowice”
Rezerwat „Żądłowice” (1968) zajmuje 138,79 ha. Chroni unikatowy układ siedlisk powiązanych ze specyficznymi warunkami hydrologicznymi doliny Pilicy. Występują tu grądy oraz wilgotne bory mieszane ze sędziwymi dębami w wieku 170–190 lat. To miejsce cenne naukowo i dydaktycznie, bogate w świat zwierząt. Okresowo gnieżdżą się tu m.in. czaple i żurawie. Rezerwat leży ok. 3 km na południe od Rzeczycy, w pobliżu drogi z Inowłodza do Nowego Miasta nad Pilicą i Rawy Mazowieckiej.
Rezerwat „Spała”
Rezerwat „Spała” powstał w 1958 roku i ma 57,52 ha. Chroni położony nad Pilicą fragment lasu mieszanego o charakterze naturalnym – modelowy przykład fitocenozy, jaka niegdyś dominowała w Puszczy Pilickiej. Spała była rezydencją łowiecką carów rosyjskich, a później prezydentów Rzeczypospolitej, dzięki czemu okoliczne lasy w dużej mierze ocalono przed wyrębem. Najokazalsze dęby dorastają do 30 m wysokości, a obwody pni (mierzone na wysokości 1,3 m) sięgają ok. 5 m. Rezerwat rozciąga się po obu brzegach Pilicy, około 1 km na wschód od Spały.
Rezerwat „Jeleń”
Rezerwat „Jeleń” utworzono w 1976 roku; zajmuje 47,19 ha. Zachował się tu puszczański krajobraz boru sosnowego oraz płatów świerkowo-jodłowych. Flora obejmuje 2 gatunki porostów, ok. 40 gatunków mszaków i 177 gatunków roślin naczyniowych. Rezerwat leży w pobliżu wsi Sługocice, na zachód od drogi Tomaszów – Opoczno. W okolicy wsi Jeleń znajdują się schrony bojowe z okresu II wojny światowej, wykorzystywane przez wojska niemieckie.
Wskazówki dla zwiedzających
Park i rezerwaty udostępniono do turystyki pieszej i rowerowej. Poruszaj się wyłącznie wyznaczonymi szlakami, przestrzegaj regulaminów i okresowych zakazów wstępu (np. przy zagrożeniu pożarowym). Pamiętaj o ochronie siedlisk – szczególnie w okresach lęgowych ptaków i wegetacji roślin chronionych.
Skansen Rzeki Pilicy (Tomaszów Mazowiecki)
Skansen Rzeki Pilicy działa od 2000 roku z inicjatywy władz samorządowych Tomaszowa Mazowieckiego oraz Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza. Jego misją jest popularyzacja i ochrona walorów przyrodniczych oraz „przestrzeni kulturowej” rzeki Pilicy i jej dopływów.
Zalążkiem skansenu był zabytkowy, drewniany młyn wodny z elementami z XIX wieku, przeniesiony znad rzeki Luciąży. Dziś placówka prezentuje stałe i czasowe ekspozycje ukazujące dziedzictwo przyrodnicze, historyczne i kulturowe nadpilickiego regionu. Na osobny, spektakularny dział składają się wydobyte z Pilicy (od 1988 r.) pojazdy pancerne z okresu II wojny światowej oraz inne zabytki militarne. Osobną kolekcję tworzą zabytkowe łodzie i kajaki.
Godziny otwarcia:
sezon letni (IV–X) — codziennie oprócz poniedziałków, 12:00–18:00;
sezon zimowy (XI–III) — codziennie oprócz poniedziałków, 10:00–16:00.
Kontakt: tel. 603 896 768.
Bilety: ulgowy 1 zł, normalny 2 zł.
(Uwaga: cennik i godziny mogą ulec zmianie — przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje).
Przedborski Park Krajobrazowy
Przedborski Park Krajobrazowy powstał w 1988 roku na pograniczu województw łódzkiego i świętokrzyskiego. Zajmuje 16 640 ha, a otulina — 14 490 ha. Siedziba dyrekcji mieści się w Przedborzu. Park obejmuje płaskie i faliste tereny Wyżyny Przedborskiej: najbardziej cenne przyrodniczo Pasmo Przedborsko-Małogoskie (zbudowane z wapieni i piaskowców), a także fragmenty Niecki Włoszczowskiej, Wzgórz Łopuszańskich i Wzgórz Opoczyńskich.
Wraz z parkami: Sulejowskim i Spalskim PPK chroni dorzecze Pilicy. O jego atrakcyjności decydują: malownicza i zróżnicowana rzeźba terenu, liczne punkty widokowe, korzystne warunki bioklimatyczne (dzięki obfitości lasów i czystych wód), bogactwo flory i fauny, ustronne położenie oraz relikty tradycyjnej kultury ludowej. Celem parku jest zachowanie walorów przyrodniczo-krajobrazowych, skuteczna ochrona najcenniejszych obiektów (rezerwatów i pomników przyrody) oraz udostępnianie terenu dla turystyki przyjaznej naturze.
Lasy w granicach PPK zajmują ok. 10 470 ha (63,8% powierzchni parku), a w otulinie — ok. 3 470 ha (23,9%). Dominują bory sosnowe na siedliskach borów mieszanych, miejscami przeplatane olsami i borami bagiennymi.
Flora
Na florę parku składa się ok. 900 gatunków roślin naczyniowych. Na wzgórzach wapiennych rośnie wiele gatunków wapieniolubnych, mających tu jedyne stanowiska w regionie Polski środkowej — m.in. zawilec wielkokwiatowy, goryczka orzęsiona i wiśnia karłowata. Z gatunków „chłodnolubnych” i górskich spotyka się bez koralowy oraz śnieżyczkę przebiśnieg. W parku występuje 39 gatunków objętych ochroną ścisłą, w tym m.in.: wierzba borówkolistna (relikt arktyczny na torfowisku Piskorzeniec), wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, widłak goździsty, widłak gajowy, bardzo rzadki widłak spłaszczony i wroniec widlasty, a także pełnik europejski, orlik pospolity, sasanka wiosenna, grążel żółty, lilia złotogłów, kosaciec syberyjski, obuwik pospolity, żłobik koralowy oraz grzyb szmaciak gałęzisty. Występuje tu również wolfia bezkorzeniowa — najmniejsza roślina kwiatowa świata. Na terenie PPK notuje się także rzadkie chwasty segetalne, m.in. czechrzycę grzebieniastą, miłki, przewiercień okrągłolistny i włóczydło polne.
Fauna
Stwierdzono tu 168 gatunków ptaków, z czego 98 to gatunki lęgowe. Występują m.in.: biegus płaskodzioby, bocian czarny, łabędź niemy, ogorzałka, rybołów, bąk, gągoł i kropiatka. Do parku powróciły bobry; spotyka się również łosie, sarny, dziki i borsuki.
Dziedzictwo kulturowe
Najcenniejsze zabytki znajdują się w Przedborzu: kościół pw. św. Mikołaja (XIV w., rozbudowany w XVIII w.), relikty zamku Kazimierza Wielkiego oraz mury miejskie (XIV w.). W krajobrazie wiejskim zachowały się przykłady dawnego budownictwa: chaty kryte słomą, studnie z żurawiem, piwnice o sklepieniach kolebkowych, stare kuźnie oraz urokliwe kapliczki i figury przydrożne — szczególnie w miejscowościach: Chałupy, Gaj, Policzko Stare, Wymysłów, Piskorzeniec, Borowa, Wygwizdów, Przyłanki i Góry Mokre. W granicach PPK znajduje się także 10 parków podworskich o różnym stanie zachowania.
Nie tylko sam Tomaszów kryje miejsca warte uwagi. Zaledwie ok. 12 km od miasta, w kierunku Radomia, leży gmina Inowłódz — obfitująca w unikatowe zabytki i ślady dawnej kultury materialnej.
Kościół św. Idziego w Inowłodzu
Na wzgórzu, widocznym z kilku kilometrów, wznosi się romański kościół św. Idziego. Tradycja wiąże jego fundację z rokiem 1082 i osobą Władysława Hermana. Świątynię wzniesiono z kamienia polnego, w surowym, czysto romańskim stylu: z grubymi murami, niewielkimi półokrągłymi oknami i takimiż portalami. Ze względu na niespokojne czasy kościół pełnił niekiedy funkcję obronną — małe okna mogły służyć jako strzelnice. To jeden z najstarszych zachowanych w Polsce obiektów architektury romańskiej.
Dawne kroniki wspominają o łacińskiej inskrypcji, która miała znajdować się nad wielkim ołtarzem i wiązać fundację kościoła z Władysławem Hermanem. Tekst nie przetrwał do naszych czasów, ale według przekazu wspominał także o bogatym uposażeniu świątyni dziesięcinami oraz o istnieniu klasztoru przy kościele. Choć brak źródeł pozwalających opisać jego regułę, przypuszcza się, że mogły to być benedyktynki — zakon bardzo wcześnie obecny na ziemiach polskich; podobne konwenty powstały ok. 1100 r. m.in. w Łęczycy i Sieciechowie. Patron świątyni, św. Idzi, był zresztą benedyktynem.
W XIII wieku Inowłódz nawiedziły najazdy tatarskie. Miasto spalono, ludność wzięto w niewolę lub wymordowano, a klasztor przy kościele św. Idziego doszczętnie zrujnowano. Sama świątynia — choć uszkodzona — ocalała dzięki solidnej konstrukcji.
Wspomniana inskrypcja sugeruje, że u stóp wzgórza istniała już w XI wieku osada zdolna utrzymywać kościół dziesięcinami. To pośrednio dowodzi, iż zalążek Inowłodza jest starszy i sięga jeszcze czasów przedchrześcijańskich. Potwierdzają to wzmianki o poborze ceł w 1145 r., co zakłada istnienie ważnych szlaków handlowych w tym rejonie.
Źródła kościelne odnotowują, że świątynia miała trzy ołtarze. W 1593 r. pod stopniami ołtarza głównego pochowano ks. Adama Stryecz(a), miejscowego proboszcza; nagrobek z białego ciosu ufundowała jego siostra. Z innych przekazów wiemy o murowanym grobie Mikołaja Koryckiego, sekretarza Zygmunta III Wazy, nakrytym płytą z herbem Ciołek. Grób istniał jeszcze przed I wojną światową, lecz po powojennej restauracji posadzki jego ślady zniknęły. W wielkim ołtarzu znajdował się niegdyś obraz św. Idziego sprowadzony z Włoch — również nie zachował się.
Do 1520 r. kościół był w dobrym stanie. Wraz z rozwojem parafii stał się jednak zbyt mały, dlatego zbudowano nową świątynię pw. św. Michała Archanioła, a kościół św. Idziego pozostał filią aż do 1793 r. W okresie zaborów obiekt podupadł; krótki czas świetności przywróciła mu restauracja z 1790 r. przeprowadzona staraniem proboszcza ks. Buchowskiego i wprowadzenie do środka cudownego obrazu Matki Bożej Bolesnej. W 1793 r. Prusacy zamienili jednak kościół na magazyn wojskowy. Mieszkańcy wraz z proboszczem uratowali w nocy najcenniejsze sprzęty i obraz, resztę zarekwirowało wojsko.
Po ustąpieniu zaborców świątynia znów zaczęła popadać w ruinę. Około 1911 r. ks. Weiss, a następnie ks. Dyżewski podjęli starania o jej odnowienie przy udziale architekta Stefana Szyllera/Dziekońskiego (w źródłach pojawiają się różne atrybucje). Prace przerwała I wojna światowa. Do restauracji powrócono po 1923 r., a z inicjatywy prezydenta Ignacego Mościckiego w 1936 r. rozpoczęto gruntowną rekonstrukcję. Zakończono ją w październiku 1938 r., a 1 listopada odbyło się uroczyste poświęcenie kościoła.
Dla porównania: Tomaszów Mazowiecki liczy niecałe 200 lat — tym wyraźniej widać, jak starym i cennym zabytkiem jest inowłodzki kościół św. Idziego.
Ruiny zamku w Inowłodzu
Ruiny średniowiecznego zamku to obowiązkowy punkt spaceru. Leżą bardzo blisko centrum miasteczka, więc na lekki spacer i dokładne obejrzenie pozostałości wystarczy około 40 minut.
Zamek w Inowłodzu wzniesiono na pagórku nad Pilicą w pierwszej połowie XIV wieku. Miał rzut zbliżony do czworoboku; mury zamkowe oraz obwodowe miasto-mury budowano z cegły i kamienia. Ślady dawnego obwarowania są widoczne do dziś. Warownia była silna i miała znaczenie strategiczne: z jednej strony chroniła ją rzeka, z drugiej rozległe bagna i jeziora (dziś w dużej mierze trzęsawiska i łąki). Z miastem łączył ją most przerzucony nad fosą wypełnioną wodą. Czworoboczny układ nasypu, relikty muru obwodowego i dwie baszty wskazują na późnośredniowieczną metrykę budowy, którą tradycja wiąże z panowaniem Kazimierza Wielkiego – zamek miał strzec przeprawy przez rzekę i bronić miasta.
Źródła podają, że po wzniesieniu zamku Kazimierz Wielki nadał go w zarząd Janowi i Abrahamowi Niemirom. W czasie wojen szwedzkich zamek ucierpiał – został poważnie zniszczony i spalony, o czym świadczą przekazy o walkach ze Szwedami. Wzmiankuje się m.in. bitwę na polach inowłodzkich, w której w 1655 r. Stefan Czarniecki rozbił oddział szwedzki. Starostowie zaczęli wówczas mieszkać w mieście, a niepielęgnowane ruiny popadły w zapomnienie. W lokalnej tradycji krąży podanie o ukrytych skarbach w zamkowych piwnicach i rzekomym podziemnym przejściu do kościoła św. Idziego, którym miała chadzać na wieczorne msze królowa Bona – to jednak tylko legenda.
Kompleks bunkrów „Jeleń”
Niedaleko wsi Jeleń znajduje się gratka dla miłośników historii II wojny światowej – poniemiecki kompleks schronów wchodzący w skład systemu „Anlage Mitte”. Obiekty powstały w 1940 r. i do dziś są dobrze zachowane (niestety wiele ścian zeszpecono napisami). Porastający je mech i zadrzewienie utrudniają czasem lokalizację wejść.
Teren jest niezabezpieczony i wstęp odbywa się na własną odpowiedzialność. Brak ogrodzeń nie zwalnia z ostrożności: przydadzą się nieprzemakalne, solidne buty, latarka oraz ciepła odzież (wewnątrz jest chłodno nawet latem). Uważaj na nieoznakowane, głębokie otwory. W okolicy znajdują się także trzy inne schrony o nie do końca ustalonym przeznaczeniu. Pojawiające się opowieści, jakoby obiekt służył pociągowi „Amerika” i miał ukryte, zalane kondygnacje, należy traktować jako niepotwierdzone legendy. Niezależnie od tego, masywne żelbetowe konstrukcje robią wrażenie – przetrwały ponad 80 lat.
Kompleks bunkrów „Konewka”
Do kompleksu w Konewce najłatwiej dojechać ze Spały, kierując się na wieś Konewka (ok. 10 minut samochodem, ok. 25 minut rowerem). Budowę ogromnego schronu kolejowego rozpoczęto wiosną 1940 r. Wykonawcą była m.in. firma Askania, a przy pracach zatrudniano Niemców, Austriaków, Włochów i Polaków. Obiekt miał chronić składy pociągów pełniących rolę ruchomych punktów dowodzenia przed nalotami.
Bunkry są bardzo dobrze zachowane. Przed zwiedzaniem przygotuj się tak, jak w Jeleniu: mocne, nieprzemakalne obuwie, cieplejsza odzież i latarka to podstawa. Zachowaj szczególną ostrożność i poruszaj się tylko po udostępnionych ciągach. Uwaga: w Konewce funkcjonuje obiekt muzealny; wstęp jest płatny, a aktualny cennik i godziny otwarcia warto sprawdzić przed wyjazdem (dawne stawki 2–3 zł są już nieaktualne).
Komentarze