Czwartek, 14 maja, to sto trzydziesty czwarty dzień roku. Słońce wzeszło o godz. 4.46, zajdzie o 20.18. Imieniny obchodzą dziś m.in. Bonifacy, Maciej, Wiktor, Dominika, Maria, Jeremiasz, Stefania i Izydor.
To data, w której historia wielokrotnie przyspieszała – raz pod huk armat, innym razem w rytmie jazzu, rocka albo politycznych deklaracji. W kalendarium 14 maja mieszczą się zarówno dramatyczne momenty polskiej historii, jak i wydarzenia, które na trwałe weszły do kultury popularnej.
Targowica – słowo, które do dziś brzmi jak oskarżenie
234 lata temu, 14 maja 1792 roku, ogłoszono konfederację targowicką – symbol zdrady narodowej, który do dziś funkcjonuje w polskim języku politycznym niemal jak przekleństwo.
Formalnie akt konfederacji ogłoszono w Targowicy, jednak naprawdę został przygotowany wcześniej w Petersburgu, pod patronatem carycy Katarzyny II. Na czele przeciwników reform Sejmu Czteroletniego stanęli magnaci: Stanisław Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Ksawery Branicki. Ich celem było obalenie Konstytucji 3 Maja, pierwszej nowoczesnej konstytucji w Europie.
W praktyce konfederacja stała się zaproszeniem dla rosyjskiej armii do interwencji w Rzeczypospolitej. Wojna w obronie konstytucji zakończyła się klęską, a jej konsekwencją był II rozbiór Polski.
Od tamtej chwili określenie „targowica” przylgnęło do ludzi oskarżanych o działanie przeciw interesowi państwa. W polskiej debacie publicznej to jedno z najmocniejszych historycznych odwołań – porównywalne z piętnem narodowej zdrady.
Wojska Księstwa Warszawskiego wkraczają do Lublina
217 lat temu, w 1809 roku, wojska Księstwa Warszawskiego odbiły z rąk Austriaków Lublin.
Był to jeden z sukcesów wojny polsko-austriackiej, prowadzonej w cieniu kampanii Napoleona. Choć Księstwo Warszawskie było tworem zależnym od Francji, dla wielu Polaków stanowiło namiastkę odradzającej się państwowości.
Zdobycie Lublina miało znaczenie strategiczne i symboliczne. Pokazywało, że polskie oddziały są zdolne do samodzielnych działań militarnych, a marzenie o odzyskaniu niepodległości nie umarło po rozbiorach.
Baruch Szulman – zapomniany bohater wspólnej walki
W 1906 roku członek Organizacji Bojowej PPS Baruch Szulman przeprowadził udany zamach bombowy na rosyjskiego podkomisarza policji Konstantinowa w Warszawie. Sam zginął podczas ucieczki.
Carska policja obawiała się, że pogrzeb stanie się patriotyczną manifestacją. Dlatego ciało Szulmana zostało wykradzione, a pomnik na jego grobie zniszczony.
W II Rzeczypospolitej Szulman urósł do rangi symbolu wspólnej walki Polaków i Żydów przeciw rosyjskiemu zaborcy. Dziś jego historia przypomina, że polska droga do niepodległości była dziełem ludzi różnych narodowości i kultur.
Stefan Żeromski i narodziny Związku Literatów Polskich
106 lat temu, w Warszawie powstał Związek Literatów Polskich, a jego pierwszym prezesem został Stefan Żeromski.
To był czas, gdy literatura pełniła rolę znacznie większą niż dziś – była nośnikiem tożsamości narodowej, debat politycznych i społecznych. Pisarze traktowani byli niczym sumienie narodu.
Żeromski, autor „Przedwiośnia” i „Ludzi bezdomnych”, należał do tych twórców, którzy wierzyli, że literatura ma obowiązek reagować na rzeczywistość. W jego wizji pisarz nie był jedynie artystą, lecz także świadkiem epoki.
Pierwszy mecz reprezentacji Polski przed własną publicznością
W 1922 roku reprezentacja Polski rozegrała pierwszy w historii mecz piłkarski przed własną publicznością. Na stadionie Cracovii biało-czerwoni przegrali z Węgrami 0:3.
Choć wynik był bolesny, wydarzenie miało ogromne znaczenie symboliczne. Polska dopiero budowała swoją państwowość po odzyskaniu niepodległości, a sport stawał się elementem narodowej tożsamości.
Węgrzy należeli wtedy do europejskiej czołówki futbolu. Polska reprezentacja dopiero raczkowała, ale właśnie w tamtych latach rodziła się legenda biało-czerwonych.
Maj 1926. Piłsudski przejmuje władzę
100 lat temu, wobec przewrotu majowego dokonanego przez Józefa Piłsudskiego, prezydent Stanisław Wojciechowski przekazał władzę marszałkowi Sejmu Maciejowi Ratajowi.
Warszawa przypominała wtedy pole bitwy. Walki między wojskami wiernymi rządowi i oddziałami Piłsudskiego trwały trzy dni i kosztowały życie blisko 400 osób.
Przewrót majowy zakończył parlamentarny etap II RP i otworzył epokę sanacji. Zwolennicy Piłsudskiego widzieli w nim ratunek dla państwa pogrążonego w chaosie politycznym. Krytycy – początek ograniczania demokracji.
Układ Warszawski – żelazny sojusz zimnej wojny
W 1955 roku w Warszawie podpisano Układ Warszawski – wojskowy sojusz państw bloku wschodniego pod przewodnictwem ZSRR.
Dokument sygnowali przywódcy Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Polski, Rumunii, Węgier i Związku Radzieckiego. Była to odpowiedź Moskwy na wejście RFN do NATO.
Układ Warszawski stał się jednym z filarów zimnej wojny. To pod jego szyldem interweniowano później m.in. na Węgrzech w 1956 roku i w Czechosłowacji w 1968 roku.
Dla Polski oznaczał trwałe podporządkowanie militarne Związkowi Radzieckiemu. Formalnie rozwiązano go dopiero w 1991 roku – już po upadku komunizmu.
Andrzej Grubba – mistrz rakietki
W 1958 roku urodził się Andrzej Grubba, najwybitniejszy polski tenisista stołowy.
Był sportowcem, który w czasach dominacji zawodników z Chin i Azji potrafił wejść do światowej elity. Zdobył Puchar Świata w 1988 roku, wielokrotnie stawał na podium mistrzostw Europy i uchodził za jednego z najbardziej eleganckich zawodników swojej epoki.
Dla pokolenia lat 80. Grubba był ikoną dyscypliny, która w polskich szkołach i klubach przeżywała prawdziwy boom.
„Seksmisja” – film, który stał się częścią języka
42 lata temu, w 1984 roku, premierę miała „Seksmisja” Juliusza Machulskiego.
Film opowiadający o dwóch mężczyznach wybudzonych po latach w świecie rządzonym wyłącznie przez kobiety szybko stał się czymś więcej niż komedią science fiction. Cytaty z filmu weszły do codziennego języka, a ironiczny humor Machulskiego trafiał w absurdy schyłkowego PRL-u.
„Ciemność, widzę ciemność”, „Kopernik była kobietą” czy „Największym szczęściem kobiety jest...” – te kwestie zna dziś niemal każdy Polak.
„Seksmisja” do dziś pozostaje jednym z najważniejszych filmów w historii polskiego kina popularnego.
Powódź 2010 roku – żywioł, który sparaliżował Polskę
16 lat temu rozpoczęły się intensywne opady deszczu, które doprowadziły do największej od 160 lat powodzi w dorzeczu Wisły.
Zalane zostały miasta, wsie i tysiące gospodarstw. Woda przerwała wały przeciwpowodziowe m.in. w Sandomierzu i okolicach Krakowa. Żywioł sparaliżował południową Polskę, powodując gigantyczne straty.
W powodzi zginęło 25 osób. W pamięci wielu mieszkańców regionów nadwiślańskich pozostały dramatyczne obrazy worków z piaskiem, ewakuacji i walki o dobytek życia.
Odeszła uczestniczka Powstania Warszawskiego
Dwa lata temu zmarła Zofia Czekalska, uczestniczka Powstania Warszawskiego, łączniczka Zgrupowania „Chrobry II”. Miała 101 lat.
Była przedstawicielką pokolenia, które przeżyło okupację, konspirację i dramat sierpnia 1944 roku. Takie odejścia zamykają kolejne rozdziały pamięci o wojnie – żywi świadkowie historii odchodzą coraz szybciej.
Kalendarium muzyczne. Dźwięki, które zmieniały epoki
Frank Sinatra – głos Ameryki
14 maja 1998 roku zmarł Frank Sinatra – artysta, którego wielu uważa za największego wokalistę XX wieku.
Jego głos był jak dobrze skrojony smoking: elegancki, miękki i natychmiast rozpoznawalny. „My Way”, „Strangers in the Night” czy „New York, New York” stały się hymnami kolejnych pokoleń.
Sinatra był również gwiazdą kina i symbolem amerykańskiego snu. W czasach powojennych uosabiał styl życia, który Hollywood eksportowało na cały świat.
BB King i jego ukochana „Lucille”
W 2015 roku świat pożegnał BB Kinga, legendę bluesa i autora „The Thrill Is Gone”.
Każdą swoją gitarę nazywał „Lucille”. Jak głosi legenda, nazwa pochodziła od kobiety, o którą pokłócili się dwaj mężczyźni podczas koncertu, doprowadzając do pożaru sali. King wrócił po gitarę do płonącego budynku i odtąd każdą kolejną nazywał tak samo – by pamiętać, że nie warto ryzykować życia dla romansu.
Jego styl gry inspirował gigantów rocka: Erica Claptona, Carlosa Santanę czy Marka Knopflera.
David Byrne i Talking Heads – muzyka inteligentnego niepokoju
W 1952 roku urodził się David Byrne, lider zespołu Talking Heads.
Byrne stworzył muzykę, która brzmiała jak wielkie miasto: nerwowa, rytmiczna, pełna ironii i artystycznych eksperymentów. „Burning Down the House” czy „Road to Nowhere” stały się ikonami nowej fali lat 80.
Artysta wykraczał daleko poza rock – komponował muzykę filmową, teatralną i operową, zdobywając Oscara, Grammy i Złoty Glob.
Bobby Darin – gwiazda, która zgasła zbyt szybko
Urodzony w 1936 roku Bobby Darin był jednym z symboli amerykańskiej muzyki przełomu lat 50. i 60.
„Mack the Knife” czy „Beyond the Sea” do dziś pozostają klasyką popu i swingu. Darin od dzieciństwa cierpiał na poważną chorobę serca. Lekarze przewidywali, że nie dożyje dorosłości.
Zmarł w wieku zaledwie 37 lat, ale zdążył stać się legendą.
Zakopower i folk XXI wieku
14 maja 1976 roku urodził się Sebastian Karpiel-Bułecka, lider grupy Zakopower.
Zespół połączył muzykę Podhala z nowoczesnym popem i rockiem. Album „Boso” był jednym z największych sukcesów polskiej sceny folkowej po 2000 roku.
Zakopower udowodnił, że regionalna tradycja może stać się atrakcyjna dla masowej publiczności.
Co dziś wydarzy się w Polsce?
Sejm zajmie się rynkiem kryptowalut
W Sejmie odbędzie się drugie czytanie projektów ustaw dotyczących rynku kryptoaktywów. Chodzi o wdrożenie unijnego rozporządzenia MiCA, które ma uporządkować rynek kryptowalut w Unii Europejskiej.
Projekt zakłada, że Komisja Nadzoru Finansowego będzie mogła nadzorować rynek, blokować rachunki i wstrzymywać transakcje. Zwolennicy nowych przepisów mówią o zwiększeniu bezpieczeństwa inwestorów. Krytycy obawiają się nadmiernej kontroli państwa nad cyfrowymi finansami.
Spór o granicę z Białorusią
Posłowie zajmą się również przedłużeniem ograniczeń dotyczących składania wniosków o ochronę międzynarodową na granicy z Białorusią.
To jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów ostatnich miesięcy. Rząd argumentuje, że działania są konieczne z powodu presji migracyjnej inspirowanej przez reżim Aleksandra Łukaszenki. Organizacje humanitarne alarmują jednak, że ograniczenia mogą naruszać prawa człowieka i konwencje międzynarodowe.
Łódź będzie miała Wojskową Akademię Medyczną
Sejm kontynuuje też prace nad ustawą powołującą Wojskową Akademię Medyczną w Łodzi.
Nowa uczelnia ma kształcić lekarzy, pielęgniarki i ratowników medycznych dla potrzeb armii. To odpowiedź na rosnące znaczenie medycyny wojskowej po doświadczeniach pandemii oraz wojny w Ukrainie.
Impact w Poznaniu. Polityka, biznes i technologia
W Poznaniu trwa kongres Impact, określany jako jedno z najważniejszych wydarzeń gospodarczo-technologicznych Europy Środkowej.
Gościem wydarzenia będzie były premier Kanady Justin Trudeau. W debatach uczestniczą także polscy ministrowie, eksperci od bezpieczeństwa, technologii i energetyki.
W centrum dyskusji znajdą się m.in. sztuczna inteligencja, cyberbezpieczeństwo, zielona transformacja i przyszłość europejskiej gospodarki.
Maturzyści zmierzą się dziś z informatyką
Czwartkowy poranek oznacza dla wielu uczniów egzamin z informatyki. Po południu odbędą się matury z języka ukraińskiego.
To pierwszy rok, gdy język ukraiński pojawia się w grupie nowożytnych języków obcych. Zmiana pokazuje, jak bardzo polska szkoła zmieniła się po napływie uchodźców z Ukrainy.
Nagroda im. Marka Edelmana
W Muzeum POLIN odbędzie się uroczystość wręczenia Nagrody im. Marka Edelmana oraz Medali „Powstanie w Getcie Warszawskim”.
Nagroda ustanowiona została dla osób przeciwdziałających antysemityzmowi i działających na rzecz dialogu polsko-żydowskiego. Sam Marek Edelman – ostatni przywódca powstania w getcie warszawskim – pozostaje symbolem odwagi i moralnego sprzeciwu wobec nienawiści.
Trump w Pekinie. Świat patrzy na rozmowy USA–Chiny
Prezydent USA Donald Trump rozpoczyna oficjalną część wizyty w Pekinie. Spotka się z przywódcą Chin Xi Jinpingiem.
Najważniejszym tematem będą relacje gospodarcze i wojna handlowa między dwoma największymi gospodarkami świata. W tle pozostają jednak dużo poważniejsze kwestie: Iran, Tajwan i globalna rywalizacja o dominację technologiczną.
Do Pekinu przybyli także szefowie największych amerykańskich korporacji – od Apple po Teslę. To pokazuje, że polityka i biznes coraz mocniej splatają się w jednym geopolitycznym teatrze.
Napisz komentarz
Komentarze