Od Andrzeja Frycza Modrzewskiego po współczesnych harcerzy
Są miejsca, w których historia nie przemawia z pomników ani podręczników. Jest ukryta w starych murach, wiekowych drzewach i alejach, po których spacerowali ludzie żyjący w zupełnie innych czasach. Takim miejscem jest Małecz, położony zaledwie kilkanaście kilometrów od Tomaszowa Mazowieckiego.
Dzieje miejscowego majątku sięgają XVI wieku. W 1572 roku właścicielem części Małcza został Andrzej Frycz Modrzewski, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego renesansu, autor słynnego dzieła „O poprawie Rzeczypospolitej”. Myśliciel, który domagał się sprawiedliwszego państwa, równości wobec prawa i naprawy stosunków społecznych, miał związać z tą ziemią ostatni okres swojego życia. Według przekazów właśnie tutaj został pochowany, choć miejsca jego spoczynku nigdy nie odnaleziono.
Obecny dwór powstał dopiero w drugiej połowie XIX wieku, na miejscu wcześniejszej drewnianej siedziby. Murowany budynek z charakterystycznym portykiem wspartym na czterech kolumnach należał do rodziny Ostrowskich. Pełnił funkcję rezydencji, leśniczówki i miejsca wypoczynku. Dziś stanowi jeden z najcenniejszych elementów miejscowego zespołu dworsko-parkowego.
Wojna pozostawiła tu tragiczny ślad
Historia Małcza ma również swoją mroczną kartę. Podczas II wojny światowej w dworze mieszkał leśniczy Andrzej Lubowicki, który pomagał partyzantom walczącym z niemieckim okupantem. Za swoją działalność został aresztowany i deportowany do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Zginął w 1943 roku.
Po wojnie majątek zmieniał właścicieli i przeznaczenie. Przez pewien czas z obiektu korzystały łódzkie środowiska teatralne. Nowy rozdział rozpoczął się w latach dziewięćdziesiątych, kiedy kompleks znalazł się pod opieką Związku Harcerstwa Polskiego. Dziś funkcjonuje tu Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy Hufca ZHP Pabianice.
To miejsce ważne dla kilku pokoleń harcerzy. W sierpniu 1994 roku odbyła się tu XII Polowa Zbiórka Harcerstwa Polskiego, w której uczestniczyło około trzech tysięcy osób. Na terenie ośrodka organizowano również zloty, rajdy, szkolenia i zawody. Dla wielu uczestników Małecz pozostaje miejscem pierwszych obozowych przyjaźni, zdobytych sprawności i wspomnień, które przetrwały całe życie.
Ratowanie dworu trwa od lat. Każdy etap to osobne wyzwanie
Harcerze nie ograniczają się do użytkowania zabytku. Od lat systematycznie prowadzą prace remontowe, próbując pogodzić potrzeby współczesnego ośrodka z wymaganiami ochrony historycznego budynku.
W ostatnich latach wyremontowano dach, naprawiono kominy, wymieniono instalacje elektryczne i kanalizacyjne, wykonano instalację odgromową oraz uziemienie. Doprowadzono światłowód, a teren wyposażono w monitoring. Obecnie kończony jest kolejny etap izolacji przeciwwilgociowej piwnic oraz odtwarzana zabytkowa stolarka okienna.
To zadanie znacznie bardziej skomplikowane niż montaż współczesnych okien. Nowe drewniane konstrukcje muszą zachować wygląd historycznych okien skrzynkowych, odtworzony między innymi na podstawie dawnych fotografii. Potrzebne są odpowiednie materiały i rzemieślnicy potrafiący pracować tradycyjnymi metodami.
Jak podkreśla Mateusz Król z ZHP Pabianice, cytowany w listopadowym materiale Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego, właśnie znalezienie specjalistycznych wykonawców bywa jednym z najtrudniejszych elementów całego przedsięwzięcia. Niewiele firm podejmuje się podobnych prac, a rosnące ceny usług dodatkowo utrudniają planowanie kolejnych etapów.
Przed harcerzami pozostaje jeszcze modernizacja ogrzewania. Dotychczasowy piec olejowy uległ awarii, a przeprowadzony audyt wskazał możliwość zastosowania kotła na pellet. W dalszej kolejności przewidziano również renowację elewacji, tynków, drewnianych podłóg oraz pomieszczeń.
Dziesięć milionów złotych. Tyle może kosztować przywrócenie świetności
Skala potrzeb finansowych pokazuje, jak wielkim wyzwaniem jest ratowanie zabytkowego majątku. Według szacunków przedstawionych przez Urząd Marszałkowski remont samego dworu może kosztować od 4 do 5 milionów złotych. Jeśli doliczyć kompleksową odnowę parku, zagospodarowanie terenu i odtworzenie historycznych elementów założenia, całkowity koszt przedsięwzięcia może sięgnąć około 10 milionów złotych.
Nie oznacza to, że taka suma została już zabezpieczona. To szacunkowa wartość potrzebnych prac, a nie budżet gotowej inwestycji.
Dotychczas remont był możliwy dzięki systematycznemu pozyskiwaniu dofinansowania z różnych źródeł. Tylko z programu „Łódzkie dla zabytków” Małecz otrzymał w latach 2022–2026 łącznie 421 tysięcy złotych. W 2022 roku przyznano 100 tysięcy złotych na modernizację instalacji elektrycznej, w 2025 roku 170 tysięcy na prace instalacyjne i zabezpieczenia techniczne, a w bieżącym roku 151 tysięcy złotych na pierwszy etap odtwarzania zabytkowych okien.
Przedsięwzięcie wspierały również między innymi Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, służby konserwatorskie, Powiat Tomaszowski, Gmina Lubochnia oraz instytucje zajmujące się ochroną środowiska i dziedzictwa.
Każda z tych dotacji pozwala wykonać kolejny fragment prac. Problem polega jednak na tym, że zabytkowy budynek nie może czekać w nieskończoność. Wilgoć, upływ czasu i postępujące zużycie wymagają nieustannej troski.
Dziewięć i pół hektara parku. Skarb, który również potrzebuje ratunku
Dwór to zaledwie część niezwykłego zespołu. Otacza go park krajobrazowy zajmujący około 9,5 hektara. Według przeprowadzonej inwentaryzacji rośnie tu blisko dwa tysiące drzew, wśród nich stare dęby, kasztanowce i graby. Krajobraz uzupełniają trzy stawy oraz pozostałości dawnych alejek.
Nie wszystkie drzewa są jednak w dobrym stanie. Część wymaga specjalistycznej pielęgnacji, a niektóre, ze względu na choroby i uszkodzenia, mogą stanowić zagrożenie dla osób korzystających z ośrodka. Wszystkie działania muszą uwzględniać ochronę zabytkowego układu zieleni i zalecenia konserwatora.
Plany harcerzy są ambitne. Obejmują odtworzenie historycznego sadu, uporządkowanie dróg i alejek parkowych, nowe nasadzenia oraz przywrócenie elementów małej architektury. W ten sposób Małecz ma odzyskać nie tylko dawny wygląd, ale również funkcję miejsca wypoczynku, edukacji przyrodniczej i spotkań.
Dokumentację niezbędną do rewaloryzacji parku przygotowywano między innymi przy wsparciu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Łodzi oraz Powiatu Tomaszowskiego.
Harcerska służba ma tutaj szczególny wymiar
Zgodnie z Prawem harcerskim harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim. W Małczu ta zasada nabiera bardzo konkretnego znaczenia. Pomoc nie dotyczy jedynie drugiego człowieka, ale również dziedzictwa pozostawionego przez poprzednie pokolenia.
ZHP mógłby ograniczyć działalność do bieżącego utrzymywania ośrodka. Zamiast tego podejmuje trud wieloletniej renowacji, zdobywania środków, przygotowywania dokumentacji i uzgadniania kolejnych robót. Nie są to działania widowiskowe. Często oznaczają miesiące formalności, poszukiwania wykonawców i niepewność, czy uda się zdobyć pieniądze na następny etap.
A jednak efekty są coraz bardziej widoczne. Zwłaszcza dla harcerzy, którzy pamiętają Małecz sprzed trzydziestu lat i dziś mogą porównać stan budynku z tym, co udało się już osiągnąć.
To właśnie nadaje całemu przedsięwzięciu szczególny charakter. Nie powstaje tu nowy obiekt, który ma zastąpić stary. Ratowane jest miejsce z własną historią, pamięcią i znaczeniem dla lokalnej społeczności.
Czy Małecz odzyska dawną świetność?
Przykład Małcza pokazuje problem znany wielu właścicielom zabytków w Polsce. Przyznawane dotacje umożliwiają ratowanie kolejnych fragmentów historycznych budowli, ale rzadko wystarczają na kompleksowe zakończenie prac. W rezultacie remonty rozciągają się na całe lata, a ich koszt stale rośnie.
W przypadku dworu w Małczu potrzebne będzie dalsze finansowanie, specjalistyczne wykonawstwo i konsekwencja w realizowaniu przygotowanych planów. Ważne pozostaje również pytanie o przyszłość obiektu: w jaki sposób połączyć jego zabytkowy charakter z działalnością edukacyjną, turystyczną i harcerską, aby mógł służyć kolejnym pokoleniom.
Małecz nie jest wielkim pałacem, który przyciąga tłumy turystów. Nie stoi też w centrum dużego miasta. Jest niewielką miejscowością w powiecie tomaszowskim, gdzie historia potrafi być równie fascynująca jak w najbardziej znanych polskich rezydencjach.
Może właśnie dlatego warto przyglądać się temu, co robią harcerze. Bo ochrona dziedzictwa nie zawsze zaczyna się od wielomilionowej inwestycji i uroczystego przecięcia wstęgi. Czasem zaczyna się od naprawionego dachu, zabezpieczonych fundamentów, odtworzonego okna i ludzi, którzy uparcie wierzą, że przeszłość zasługuje na przyszłość.
W Małczu ta walka wciąż trwa. I choć do jej zakończenia potrzeba jeszcze ogromnych pieniędzy, najważniejsze wydaje się to, że zabytkowy dwór nie został pozostawiony samemu sobie.



Napisz komentarz
Komentarze