Nasz artykuł w skrócie
Spacerem przez historię Tomaszowa
6, 9 i 16 listopada 2026 roku uczestnicy poznawali dzieje historycznego centrum Tomaszowa Mazowieckiego.
Dawny Rynek św. Józefa, pomnik Tadeusza Kościuszki, kościół św. Trójcy, pierwsze kamienice i dawny ratusz.
Przewodnikami byli Marian Fronczkowski oraz Daniel Warzocha, przybliżający uczestnikom dawne oblicze miasta.
Spacery w ramach Akademii Aktywnego Seniora stały się okazją do spotkania seniorów i przedstawicieli Młodzieżowej Rady Miasta.
„Miasto bez pamięci staje się jedynie zbiorem ulic, budynków i numerów posesji”.
W dniach 6, 9 i 16 listopada 2026 roku odbyły się trzy spacery historyczne po centrum Tomaszowa Mazowieckiego. Wzięło w nich udział łącznie 60 seniorów oraz 10 przedstawicieli Młodzieżowej Rady Miasta. Była to nie tylko okazja do poznania dziejów rodzinnego miasta, ale również spotkania dwóch pokoleń, które na tę samą przestrzeń patrzą z zupełnie innej perspektywy.
Dla jednych plac Kościuszki jest miejscem zapamiętanym z dzieciństwa, dawnych zakupów, spotkań i codziennych spraw. Dla drugich to przede wszystkim współczesne centrum miasta. Spacer pozwolił połączyć obie te perspektywy i sięgnąć jeszcze głębiej, aż do czasów, kiedy Tomaszów dopiero zaczynał nabierać miejskiego charakteru.
Kiedy plac Kościuszki był Rynkiem św. Józefa
Trasa spacerów prowadziła przez najstarszą część centrum Tomaszowa. Uczestnicy poznawali historię dzisiejszego placu Kościuszki, który pierwotnie nosił nazwę Rynku św. Józefa, a także otaczających go kamienic, kościoła św. Trójcy i dawnej siedziby miejskiego ratusza.
Warto przypomnieć, że początki tej przestrzeni sięgają lat dwudziestych XIX wieku. Jak opisuje regionalista Marian Fronczkowski w swoim opracowaniu dotyczącym najstarszej zabudowy miasta, około 1824 roku na prawym brzegu Wolbórki wytyczono czternaście ulic tworzących nową dzielnicę sukienniczą.
Jej centralnym punktem został Rynek św. Józefa. Wokół placu zaczęły powstawać murowane kamienice, w których mieściły się sklepy, cukiernie, oberże i warsztaty rzemieślnicze.
Dwa razy w tygodniu plac zapełniały stragany. Handlowano żywnością, wyrobami rzemieślniczymi i towarami przywożonymi z okolicznych wsi. Rynek był gospodarczym sercem rozwijającej się osady.
Nie było jeszcze asfaltowych ulic ani elektrycznych latarni. Przez wiele lat brakowało nawet porządnego bruku. Dopiero w połowie XIX wieku zaczęto stopniowo porządkować nawierzchnię placu.
To właśnie tutaj rodził się miejski Tomaszów. Miasto sukienników, rzemieślników, kupców i fabrykantów. Miasto, które prawa miejskie otrzymało w 1830 roku.
Kamienice, które pamiętają początki miasta
Jednym z miejsc przywoływanych podczas spacerów była kamienica Choromańskich, związana z najwcześniejszą historią tomaszowskiego samorządu i wskazywana jako dawna siedziba pierwszego ratusza.
Dzisiejszy przechodzień widzi przede wszystkim narożny budynek. Dawniej jednak w podobnych kamienicach koncentrowało się życie administracyjne, gospodarcze i towarzyskie miasta.
Historia tomaszowskich domów jest zresztą historią ich mieszkańców. Właścicieli ziemskich, przedsiębiorców, żydowskich kupców, niemieckich sukienników i polskich rzemieślników. Ludzi różnych narodowości, wyznań i kultur, którzy wspólnie tworzyli wielobarwny charakter przemysłowego Tomaszowa.
Właśnie tym zagadnieniom od lat poświęca swoje badania Marian Fronczkowski, autor cyklu „Historia zabudowy najstarszych ulic Tomaszowa Mazowieckiego. Ulice – domy – mieszkańcy”.
Jego prace pozwalają spojrzeć na stare kamienice inaczej. Nie jak na anonimowe budynki, lecz miejsca, w których rozgrywały się konkretne ludzkie historie.
Mały kościół z wielką historią
Ważnym punktem historycznej opowieści był również kościół ewangelicko-augsburski św. Trójcy przy placu Kościuszki.
Ta niepozorna, klasycystyczna świątynia należy do najstarszych i najcenniejszych zabytków miasta. Jej budowę rozpoczęto w 1823 roku, a pierwszy etap prac zakończono w 1829 roku.
Kościół powstał z myślą o osadnikach sprowadzanych przez Antoniego hrabiego Ostrowskiego, przede wszystkim ze Śląska i Saksonii. Właściciel dóbr tomaszowskich chciał stworzyć warunki sprzyjające rozwojowi przemysłu włókienniczego, a napływający rzemieślnicy potrzebowali nie tylko warsztatów i mieszkań, lecz także miejsc kultu religijnego.
Historia tej świątyni przypomina o wielokulturowych korzeniach Tomaszowa, którego rozwój trudno byłoby sobie wyobrazić bez wkładu społeczności ewangelickiej.
Warto dodać, że zabytkowy kościół jest również przedmiotem współczesnych działań konserwatorskich. W 2025 roku miasto zdecydowało o przyznaniu 100 tysięcy złotych dotacji na prace remontowe przy świątyni.
Pomnik, który przetrwał wojnę dzięki odwadze mieszkańców
Plac Kościuszki skrywa także historię, która mogłaby posłużyć za scenariusz filmowej opowieści o wojnie, patriotyzmie i ludzkiej odwadze.
W 1917 roku, w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, tomaszowscy radni postanowili nadać dawnemu Rynkowi św. Józefa imię bohatera narodowego.
Pomnik Kościuszki odsłonięto uroczyście 3 listopada 1918 roku, zaledwie kilka dni przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości.
Nie przetrwał jednak wojny w nienaruszonym stanie.
Jesienią 1939 roku niemieccy okupanci nakazali jego rozebranie. Wydawało się, że jeden z najważniejszych symboli polskości w Tomaszowie zniknie bezpowrotnie.
Stało się inaczej.
Pracownicy miejskiej betoniarni, narażając własne życie, ukryli rozebrany pomnik pod gruzem i materiałami budowlanymi. Wśród osób zaangażowanych w jego ocalenie byli Stefan i Franciszka Smolniccy, Jerzy Kadow oraz Józef Kubicki.
Dzięki ich odwadze pomnik przetrwał okupację. Po wojnie został odrestaurowany i ponownie odsłonięty 12 października 1947 roku.
Dziś stoi w tym samym miejscu.
Przechodzimy obok niego niemal codziennie, nie zawsze pamiętając, że jest nie tylko monumentem upamiętniającym Tadeusza Kościuszkę, ale również świadectwem niezwykłej postawy zwykłych mieszkańców Tomaszowa.
Dwóch przewodników, dwa pokolenia słuchaczy
Listopadowe spacery poprowadzili ludzie doskonale znający historię regionu.
Marian Fronczkowski od lat dokumentuje dzieje Tomaszowa Mazowieckiego, bada historię jego zabudowy i mieszkańców. Dzięki jego opracowaniom wiele zapomnianych faktów, nazwisk i miejsc powraca do zbiorowej pamięci.
Drugim przewodnikiem był Daniel Warzocha, historyk i pracownik Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim im. Antoniego hrabiego Ostrowskiego, autor publikacji historycznych, w tym książki „Piotrków Trybunalski w PRL. Życie codzienne i niecodzienne miasta 1945–1989”.
Obecność przedstawicieli Młodzieżowej Rady Miasta nadała wydarzeniu dodatkowy wymiar.
Seniorzy mogli spojrzeć na dobrze znane miejsca przez pryzmat historycznej wiedzy, a młodzi uczestnicy dowiedzieć się, jak wiele wydarzyło się w przestrzeni, którą codziennie przemierzają.
Każdy uczestnik otrzymał pamiątkową mapkę oraz słodki upominek.
Akademia Aktywnego Seniora. Nie tylko historia, lecz także obywatelska aktywność
Spacery nie były odosobnionym przedsięwzięciem. Zorganizowano je w ramach projektu „Akademia Aktywnego Seniora”, realizowanego w Tomaszowie Mazowieckim przy wykorzystaniu środków z wieloletniego programu „Aktywni Seniorzy – ASY” na lata 2026–2030.
Pomysł powstał w odpowiedzi na potrzeby zgłaszane przez Tomaszowską Radę Seniorów, która uczestniczyła w jego przygotowaniu i konsultowaniu.
Całkowita wartość projektu wynosi 18 210 zł, z czego 14 390 zł stanowi dofinansowanie. Są to kwoty odnoszące się do całej Akademii, a nie wyłącznie listopadowych spacerów.
Program obejmuje znacznie więcej niż poznawanie zabytków. Przewidziano również debatę dotyczącą historii praw obywatelskich i samorządności, spotkanie poświęcone konsultacjom społecznym oraz Tomaszowskiemu Budżetowi Obywatelskiemu, a także wizytę studyjną rad seniorów.
Celem jest nie tylko przeciwdziałanie samotności i wykluczeniu społecznemu osób starszych, ale również wzmacnianie ich udziału w życiu publicznym.
Bo aktywny senior to nie tylko uczestnik wycieczki czy spotkania integracyjnego. To także mieszkaniec mający prawo współdecydować o swoim mieście, zgłaszać problemy i oczekiwać od samorządu odpowiedzi.
Historia, do której warto wracać
Listopadowe spacery wpisują się w tradycję podobnych wydarzeń organizowanych już wcześniej w Tomaszowie.
W czerwcu 2022 roku Miejskie Centrum Kultury i działająca w jego strukturach Informacja Turystyczna zainaugurowały cykl „Spacery po Tomaszowie”. W pierwszym wydarzeniu uczestniczyło około 30 osób, a przewodnikiem po placu Kościuszki i jego okolicach był również Marian Fronczkowski.
Uczestnicy poznawali wówczas między innymi historię dawnych jatek, kamienicy rodziny Knothe, pomnika Kościuszki i zabytkowych domów.
To pokazuje, że zainteresowanie lokalną przeszłością nie jest jedynie chwilową modą.
Historia miasta nie kończy się bowiem w muzealnych gablotach ani na pożółkłych kartach archiwalnych dokumentów. Żyje również w opowieściach przekazywanych kolejnym pokoleniom.
Tomaszów ma takich opowieści tysiące. O kupcach i fabrykantach, o wielkich fortunach i codziennej biedzie, o wojnach, zniszczeniach, odbudowie, ambicjach i rozczarowaniach.
Warto je poznawać, zanim ostatecznie znikną wraz z ostatnimi świadkami minionych czasów.
Bo miasto bez pamięci staje się jedynie zbiorem ulic, budynków i numerów posesji.
A Tomaszów zasługuje na coś więcej.



Napisz komentarz
Komentarze