Elwira Banaszkiewicz
Tak właśnie wygląda dziś dyskusja o związkach partnerskich, małżeństwach jednopłciowych i prawnych skutkach relacji, których polski system nie potrafi jednoznacznie opisać. Nie dlatego, że temat jest prosty. Przeciwnie — jest trudny, światopoglądowo gorący, społecznie delikatny i prawnie pełen min. Właśnie dlatego powinien być rozwiązywany z chłodną głową, a nie metodą politycznego majsterkowania przy świecach awaryjnych.
Państwo z kartonu, państwo z protezą
Od lat słyszymy, że „trzeba coś zrobić”. I od lat to „coś” przypomina raczej ustawową protezę niż poważną reformę. Raz pojawia się projekt związków partnerskich, innym razem pomysł notarialnej umowy i statusu osoby najbliższej. W tle zaś pozostaje zasadnicze pytanie: czy państwo chce naprawdę uporządkować sytuację prawną obywateli, czy tylko zbudować kolejną konstrukcję zastępczą, która pozwoli wszystkim ogłosić połowiczny sukces?
Bo przecież Konstytucja RP w art. 18 mówi wprost, że małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną państwa. Nie jest to drobny przypis na marginesie, który można przeskoczyć jak niewygodny akapit w lekturze szkolnej. To przepis ustrojowy, jeden z tych, które wyznaczają ramę całej debaty.
Z drugiej strony, życie — jak to życie — nie czeka grzecznie w kolejce do legislatora. Ludzie żyją razem, dziedziczą albo nie dziedziczą, chorują, trafiają do szpitali, podejmują decyzje za bliskich, wychowują dzieci, płacą podatki, prowadzą wspólne gospodarstwa. I wtedy okazuje się, że państwo nie tyle rządzi rzeczywistością, ile próbuje ją dogonić, potykając się o własne sznurowadła.
Cyrk objazdowy legislacji
W takich chwilach scena publiczna zaczyna przypominać powiatowy występ cyrku, w którym klauni dawno przestali być zabawni, a treser nie zauważył, że z klatki uciekł lew. Jedni krzyczą o końcu cywilizacji, drudzy o nieuchronnym marszu nowoczesności, trzeci chowają się za komisjami, ekspertyzami i zdaniami wielokrotnie złożonymi. A obywatel? Obywatel ma siedzieć na widowni i udawać, że rozumie, dlaczego państwo znów nie potrafi powiedzieć jasno: co wolno, czego nie wolno, kto ma jakie prawa i gdzie przebiega granica.
Problem polega na tym, że w prawie rodzinnym nie da się bez końca udawać, że proteza jest zdrową kończyną. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 115 § 1 stanowi, że wspólnie przysposobić dziecko mogą tylko małżonkowie. Skoro zaś polskie prawo ujmuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, wspólna adopcja przez pary jednopłciowe nie mieści się dziś w obowiązującym modelu. Można ten model popierać. Można go krytykować. Można domagać się zmiany. Ale nie wolno udawać, że problemu nie ma.
A jednak właśnie to robimy najczęściej: udajemy. Jedni udają, że wystarczy zmienić kilka nazw i wszystko samo się ułoży. Drudzy udają, że świat za oknem zatrzymał się w latach 90., kiedy listy pisało się na papierze, a internet był egzotycznym zwierzęciem z amerykańskiego filmu. Tymczasem państwo powinno myśleć nie kategorią najbliższego głosowania, lecz kategorią następnego pokolenia.
Demografia nie zna litości
I tu zaczyna się najpoważniejszy rozdział tej historii. Bo spór o rodzinę nie toczy się w próżni. Toczy się w kraju, który się starzeje, w którym młodzi ludzie coraz później zakładają rodziny, coraz częściej odkładają decyzję o dzieciach albo rezygnują z niej całkowicie. Nie z powodu jednego projektu ustawy. Nie przez jeden wyrok, jedną debatę, jedną manifestację czy jedną tęczową flagę. Przyczyny są głębsze: mieszkania, koszty życia, niestabilna praca, lęk o przyszłość, słabe zaufanie do instytucji, wojna za wschodnią granicą i ogólne poczucie, że jutro może być mniej bezpieczne niż dziś.
Ale właśnie dlatego politycy powinni ważyć słowa i skutki. Rodzina nie może być traktowana jak muzealny eksponat, który wystawia się przy okazji kampanii wyborczej, ani jak przeżytek, który nowoczesność ma uprzejmie wyprowadzić tylnymi drzwiami. Rodzina — rozumiana szeroko jako odpowiedzialność, opieka, więź, zobowiązanie i ciągłość pokoleń — jest jednym z fundamentów państwa. Bez niej nawet najpiękniejsze deklaracje społeczne brzmią jak piosenka puszczona z rozstrojonego patefonu.
Bo kto za dziesięć, piętnaście, dwadzieścia lat będzie opiekował się starzejącymi się Polakami? Kto utrzyma system emerytalny, ochronę zdrowia, lokalne wspólnoty, szkoły, szpitale i domy pomocy społecznej? Kto poda szklankę wody tym, którzy dziś z mównic sejmowych mówią o przyszłości tak, jakby była ona tylko kolejnym slajdem w prezentacji?
Wojna, bezpieczeństwo i tematy zastępcze
W tym samym czasie słyszymy, że mamy szykować się na trudne czasy. Że bezpieczeństwo kosztuje. Że obywatel powinien być odporny, odpowiedzialny, gotowy, wyposażony, świadomy. Że być może trzeba będzie więcej wydawać z własnej kieszeni, więcej rozumieć, więcej znosić. Tylko że państwo, które prosi obywatela o powagę, samo powinno zachowywać się poważnie.
Nie da się jednego dnia mówić ludziom o zagrożeniu wojennym, brakach w armii i konieczności budowania odporności społecznej, a drugiego dnia serwować im legislacyjny teatr cieni, w którym nikt nie wie, czy projekt jest reformą, obejściem, kompromisem, czy tylko kolejną protezą dla systemu, który od dawna powinien trafić na stół operacyjny.
Prawo nie powinno być drogą przez bagno
Najgorsze w tym wszystkim jest właśnie poczucie grzęźnięcia. Jak w szuwarach, gdzie każdy krok wciąga głębiej. Zamiast jasnych zasad — półśrodki. Zamiast odwagi — alibi. Zamiast debaty o modelu państwa — słowna bijatyka, po której zostają tylko siniaki i nagłówki.
A przecież pytania są konkretne. Czy Polska chce wprowadzić związki partnerskie? Jakie prawa mają z nich wynikać? Czy mają obejmować wyłącznie sprawy majątkowe, dziedziczenie, dostęp do informacji medycznej i reprezentację przed urzędami? Czy mają zbliżać się do instytucji małżeństwa? Gdzie państwo stawia granicę w sprawach dzieci, adopcji i rodzicielstwa? Kto ponosi odpowiedzialność za skutki tych decyzji za kilkanaście lat?
Na te pytania nie odpowie ani krzyk, ani ironia, ani moralna panika, ani zachwyt nad każdym importowanym rozwiązaniem, które akurat dobrze wygląda w mediach społecznościowych. Potrzebna jest uczciwa rozmowa. Taka, w której nie obraża się ludzi za ich życie, ale też nie wyśmiewa tych, którzy pytają o konsekwencje społeczne, demograficzne i prawne.
Protezy dla prawa, protezy dla ludzi
I tu dochodzimy do gorzkiej puenty. W Polsce zbyt często pieniądze, energia i polityczna pasja idą w protezy systemowe — w rozwiązania chwilowe, pokraczne, pisane pod presją sondaży, kamer i partyjnych kalkulacji. Tymczasem są ludzie, którzy naprawdę potrzebują protez. Nie metaforycznych. Prawdziwych. Kończyn, które pozwalają wstać z łóżka, wrócić do pracy, przejść przez ulicę, odzyskać samodzielność.
Może więc, zanim po raz kolejny urządzi się narodową awanturę zastępczą, warto zapytać, ile realnej pomocy państwo daje tym, którzy bez wsparcia nie zrobią kroku. Dosłownie. Bo w tym całym naszym polskim teatrze, w którym jedni grają reformatorów, drudzy obrońców cywilizacji, a trzeci sprzedają bilety na kolejne widowisko, zbyt łatwo zapominamy o człowieku.
A państwo, które potrafi produkować kosztowne protezy dla własnej niewydolności, powinno wreszcie nauczyć się finansować te, które naprawdę przywracają ludziom życie.
Komentarze