1789 - 1830
Pierwsza osada na terenie dzisiejszego miasta powstała w 1789 roku. Właściciel dóbr ujazdzkich, podskarbi koronny Tomasz Ostrowski, po odkryciu na ich terenie żelaznych rud syderytowych, wybudował piec do wytapiania surówki. Złoża rud odkryto w 1783 roku podczas melioracji łąk w okolicach wsi Niebrów. W ich bezpośrednim sąsiedztwie, nad rzeką Wolbórką, powstała osada kuźnicza. Zamieszkali ją sprowadzeni z Miedzianej Góry górnicy i robotnicy. Osada składała się z ośmiu domów i liczyła 49 mieszkańców. Początkowo nazywano ją Kuźnicami Tomaszowskimi, a od XIX wieku — Tomaszowem.
Pierwszy, wybudowany przez Tomasza Ostrowskiego, piec do wytopu surówki znajdował się nad rzeką Wolbórką, w miejscu, gdzie dziś mieści się posesja przy ul. św. Antoniego 1/3.
Kopalnie rudy znajdowały się m.in. na tzw. Starej Górze — pomiędzy dzisiejszymi ulicami gen. J. Hallera i Rudą — na Górze Brzustowskiej (obok wapienników), we wsi Kulzowa oraz w okolicy dzisiejszej ul. Orzeszkowej. Odkryte pokłady rudy okazały się złej jakości i niezbyt obfite, co doprowadziło do podupadania osady.
Dalszy rozwój nastąpił po przejęciu w 1805 r. dóbr Ujazd przez Antoniego Ostrowskiego, najstarszego syna Tomasza Ostrowskiego — jednego z pionierów przemysłu kapitalistycznego na ziemiach polskich.
W 1818 roku, na miejscu starej osady, Antoni Ostrowski założył nową, tym razem przemysłowo-handlową. Głównym zajęciem osiedlającej się tam ludności miały być tkactwo i handel.
Pierwsi osadnicy przybyli do Tomaszowa na przełomie 1822 i 1823 roku. Osiedlali się na lewym brzegu Wolbórki, na działkach oddawanych im w dzierżawę wieczystą. Kolejne dzielnice przyszłego miasta powstały na prawym brzegu Wolbórki.
Wszystkie dzielnice łączyły się ze sobą głównymi ulicami: Kaliską, św. Antoniego i Warszawską, stanowiącymi równocześnie przelotowe arterie komunikacyjne.
Obszar osady przed uzyskaniem praw miejskich wynosił 183,3 ha (338 mórg i 45 prętów).
W 1824 roku, dla zapewnienia osadzie łączności, przeniesiono z Lubochni do Tomaszowa pocztę i ulokowano ją w zabudowaniach pałacowych. Tomaszów otrzymał prawa osady fabryczno-handlowej.
ciąg dalszy na kolejnej stronie
1830 - 1856
Oto poprawiona i ujednolicona wersja (język, interpunkcja, konsekwencja nazw i dat):
Od 1828 roku Antoni Ostrowski rozpoczął starania o nadanie osadzie praw miejskich. 6 sierpnia 1830 roku, postanowieniem Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego, Tomaszów uzyskał prawa miejskie przysługujące miastom prywatnym. Akt erekcyjny zatwierdził m.in. nazwę miasta Tomaszów Mazowiecki, określił jego granice i zapewnił dochody kasie miejskiej.
W granicach miasta znalazły się: dawna osada Precz Bieda, dzielnica położona po lewej stronie rzeki Wolbórki, dwie dzielnice prawobrzeżne oraz tereny browaru i gorzelni. Łącznie obszar miasta w 1830 roku zajmował 277,7 ha. Zgodnie z przywilejami miast prywatnych nie wytyczono rewiru żydowskiego; osiedlanie Żydów uzależniono od uzyskania pozwolenia dziedzica.
Regulację miasta miał przeprowadzić mierniczy Grohman. Z uwagi na wybuch powstania listopadowego i udział Antoniego Ostrowskiego w zrywie nie została ona nigdy w pełni zrealizowana. Dobra Ostrowskich skonfiskowano i przeszły na własność Skarbu Państwa. Antoni hr. Ostrowski, za udział w powstaniu oraz poparcie wniosku sejmowego dotyczącego detronizacji cesarza Rosji z tronu polskiego, został skazany zaocznie na śmierć.
Represje popowstaniowe dotknęły również prężnie rozwijający się w Tomaszowie przemysł. Nastąpił zastój i bezrobocie, spowodowane m.in. cofnięciem przez władze rosyjskie ceł protekcyjnych, co uderzyło w eksport.
Od 1844 roku Tomaszów stał się miastem rządowym, wyłączonym z dóbr Ujazd. Nadano mu przywileje miast fabrycznych — podobnie jak Zgierzowi i Łodzi — co pociągnęło za sobą również konieczność wytyczenia rewiru żydowskiego dla 150 rodzin.
W 1826 roku A. Ostrowski przeniósł ze wsi Tobiasze do Tomaszowa parafię katolicką wraz z kościółkiem św. Wacława, który umieszczono przy ulicy Wieczność (dzisiejsza Słowackiego), na terenie pierwszego katolickiego cmentarza. W tym miejscu nasuwa się refleksja: ten sam drewniany, zabytkowy kościół został rozebrany pod koniec XX wieku — miał zostać przeniesiony do Twardej, lecz nigdy go nie odbudowano. Dziś praktycznie nic z niego nie pozostało. To, co udało się przeprowadzić hr. Ostrowskiemu, nie udało się zrealizować ponad 150 lat później.
W 1822 roku do Tomaszowa przeniesiono szkołę elementarną z Tobiasz; szkoła nie miała stałej siedziby.
Osada rozwijała się bardzo szybko. W 1830 roku liczyła już 3250 mieszkańców.
Powtórne ożywienie gospodarcze nastąpiło po 1857 roku, czyli po cofnięciu przez Rosjan restrykcji eksportowych.
W latach 1862–1864 wybudowano w mieście kościół pod wezwaniem św. Antoniego. Od 1877 roku miasto posiadało również mały (40-łóżkowy) szpital miejski. W 1908 roku pojawiły się pierwsze gazowe latarnie uliczne.
W latach 1897–1902 wzniesiono gotycki kościół ewangelicki pod wezwaniem Zbawiciela.
Istotne dla rozwoju gospodarczego miasta było otwarcie w 1884 r. połączenia kolejowego Tomaszów–Koluszki. Zaczął rozwijać się tzw. wielki przemysł, a Tomaszów stał się jednym z ważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego w okręgu łódzkim.
W 1885 r. w mieście działało 20 dużych fabryk oraz około 100 małych zakładów sukienniczych. Powstały fabryki Bernsteina, Hintzego, Kronenberga, Rollanda (fabryka dywanów). W 1910 r. powstała Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu (TFSJ) — jedna z pierwszych w Europie wytwórni włókien sztucznych.
czytaj dalej
1857 – 1918
Podczas rewolucji 1905 roku strajkujący tomaszowscy robotnicy, obok żądań ekonomicznych, wysunęli także postulaty polityczne. Domagano się przyznania ziemiom polskim autonomii oraz wprowadzenia książeczek obrachunkowych w języku polskim. Robotnicy poparli również strajk szkolny i wspólnie z uczniami żądali wprowadzenia do szkół języka polskiego jako języka wykładowego. Walka o polską szkołę przyniosła sukces: pod koniec 1905 r. wprowadzono język polski w dwóch tomaszowskich szkołach — Szkole Handlowej oraz czteroklasowej pensji Emilii Kuroszówny.
Tuż przed I wojną światową władze miasta wystąpiły z projektem przyłączenia do niego niektórych otaczających je przedmieść. Zamierzenia te zahamował wybuch wojny; zrealizowano je dopiero w 1915 r. przez niemieckie władze okupacyjne. Na mocy zarządzenia prezydenta łódzkiej policji niemieckiej, zmieniającego granice miasta, włączono w jego obręb wsie i przedmieścia: Niebrów, Starzyce, Tomaszówek, Wilanów, Gustek, Michałówek, Nowy Port, Bocian oraz osadę Rolandówka. Powierzchnia miasta zwiększyła się w ten sposób czterokrotnie — do 1 895 ha.
W czasie I wojny światowej miasto znalazło się w rękach Niemców. Okupant zdemontował urządzenia fabryczne; w mieście zapanowały bezrobocie i głód.
chcesz wiedzieć więcej?
1918 – 1945
Tomaszów odzyskał wolność 12 listopada 1918 r. Tego dnia tomaszowscy żołnierze Polskiej Organizacji Wojskowej, wspomagani przez harcerzy i milicję robotniczą, rozbroili niemiecki garnizon stacjonujący w mieście.
Akcją rozbrajania Niemców kierowała miejscowa Rada Delegatów Robotniczych (RDR), złożona z członków Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcji Rewolucyjnej. RDR pełniła władzę w mieście do 9 grudnia 1918 r.
Zmiany terytorialne dokonane przez niemieckie władze okupacyjne zostały zatwierdzone w 1919 r. przez władze polskie.
Po 1925 r. zaczęto zabudowywać i zagospodarowywać tereny przyłączone do miasta w 1915 r. Napływ ludności, głównie pochodzenia wiejskiego, sprawił, że wśród mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego bezwzględną przewagę uzyskała ludność narodowości polskiej. Mniejszości narodowe — żydowska i niemiecka — nadal stanowiły znaczący odsetek mieszkańców.
W 1926 r. mieszkańcy osady Kaczka złożyli zbiorowe podanie do władz miasta o przyłączenie jej do granic miejskich. Osada była zamieszkana głównie przez robotników Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu (późniejszy WISTOM). Jednak do wybuchu II wojny światowej dzielnica nie została włączona do miasta.
W 1921 r. rozpoczęto wymianę oświetlenia ulicznego z gazowego na elektryczne.
W okresie międzywojennym przybyło w mieście wiele budowli użyteczności publicznej. Najokazalszą był ratusz, zbudowany według projektu A. Ranickiego.
W tym czasie miasto stanowiło ośrodek przemysłu włókienniczego i chemicznego.
Władze miejskie podejmowały aktywne działania w dziedzinie oświaty. Wybudowano trzy szkoły powszechne. W 1938 r. funkcjonowało w mieście 10 szkół powszechnych, w których uczyło się prawie 7 000 uczniów. Istniały również szkoły zawodowe i średnie. Część szkół była prywatna. Najważniejszymi, reprezentującymi wysoki poziom nauczania, były: Gimnazjum i Liceum Humanistyczne Stowarzyszenia Szkolnego.
W 1927 r., z inicjatywy członków tomaszowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, powstało Muzeum Regionalne, a w 1928 r. otwarto Bibliotekę Miejską.
W czasie II wojny światowej Tomaszów Mazowiecki, zajęty przez Niemców 7 września 1939 r., znalazł się na terenach utworzonego w październiku 1939 r. Generalnego Gubernatorstwa. W listopadzie tegoż roku władze niemieckie powołały powiat tomaszowski, utworzony z byłych powiatów rawskiego i opoczyńskiego oraz sześciu gmin powiatu brzezińskiego. Powiat wchodził w skład dystryktu radomskiego.
Podczas wojny zginęło 5 737 tomaszowian, a 17 622 wywieziono na roboty przymusowe.
Prawie całkowicie wymordowana została ludność żydowska. Szacuje się, że w latach 1939–1942 zamordowano 11,5 tys. Żydów mieszkających w Tomaszowie i powiecie tomaszowskim.
W okolicach Tomaszowa walki prowadził 25. pułk piechoty AK. Warto o tym wspomnieć, ponieważ w jego szeregach walczyło wielu tomaszowian — tym bardziej że propaganda komunistycznego reżimu przez lata starała się maksymalnie marginalizować znaczenie Armii Krajowej w walce z hitlerowskim okupantem.
co było dalej?
1945 – 1989
W latach powojennych następował dalszy rozwój terytorialny miasta. W granice administracyjne Tomaszowa Mazowieckiego włączono kolejne wsie: Kaczkę, Utratę, Białobrzegi, Ludwików i Nagórzyce. Liczba mieszkańców wzrosła do około 70 tys.
W tym okresie większość tomaszowian była zatrudniona w znacjonalizowanym przemyśle.
Do 1989 roku funkcjonowały niemal wszystkie duże, przedwojenne zakłady przemysłowe.
Dawny Tomaszów można obejrzeć w galerii pocztówek
Komentarze