Środa, 20 maja, to sto czterdziesty dzień roku. Słońce wstało dziś o 4.35, zajdzie o 20.29. Imieniny obchodzą: Bernardyn, Aleksander, Dawid, Józefa, Karol, Teodor i Wiktoria.
Są takie daty, które brzmią jak rozdział z wielkiej księgi — trochę Sienkiewicz, trochę Herling-Grudziński, trochę reportaż Hanny Krall. 20 maja należy właśnie do nich. Tego dnia w polskiej historii pojawiają się jednocześnie: konstytucyjna ostrożność szlachty wobec króla, królewska śmierć, narodziny wielkiej nekropolii, powołanie muzeum, pamięć o dzieciach z Wrześni, samotny żeglarz na oceanie i muzyka, która od Beatlesów prowadzi aż do Rihanny.
Artykuły henrykowskie: król pod kontrolą prawa
453 lata temu, w 1573 roku, na sejmie elekcyjnym spisano artykuły henrykowskie — jeden z najważniejszych dokumentów ustrojowych dawnej Rzeczypospolitej. Były warunkiem objęcia tronu przez Henryka Walezego, ale w istocie mówiły o czymś większym: że monarcha w Polsce nie ma być właścicielem państwa, lecz jego strażnikiem.
Dokument określał zasady wolnej elekcji, obowiązek zwoływania sejmu, kontrolę podatków i polityki zagranicznej, a także — co szczególnie mocne — prawo oporu wobec króla, gdyby naruszył prawa Rzeczypospolitej. Muzeum Historii Polski przypomina, że artykuły składały się z 21 punktów, a pierwszy dotyczył właśnie gwarancji wolnej elekcji.
Można powiedzieć, że 20 maja 1573 roku polska szlachta napisała królowi regulamin pracy. Nie był to jeszcze nowoczesny konstytucjonalizm, ale duch tego dokumentu brzmi znajomo: władza ma granice, a obywatel — choć wtedy przede wszystkim szlachcic — nie jest poddanym bez głosu.
Śmierć Władysława IV Wazy i koniec epoki złudzeń
378 lat temu, w 1648 roku, w Mereczu zmarł król Władysław IV Waza, panujący od 1632 roku. Był monarchą ambitnym, wychowanym w cieniu wielkich planów dynastycznych Wazów. Marzył o wojnach, sojuszach, prestiżu i koronie, która świeciłaby mocniej niż pozwalała na to polityczna rzeczywistość Rzeczypospolitej.
Jego śmierć przypadła na moment dramatyczny. Rok 1648 otwierał czas burz: powstanie Chmielnickiego, kryzys państwa, wojny i pęknięcia, które później Henryk Sienkiewicz przemienił w literacki żywioł „Ogniem i mieczem”. Z perspektywy historii śmierć Władysława IV wygląda jak zamknięcie drzwi przed epoką względnej stabilności i otwarcie bramy do wieku katastrof.
Powązki: narodowa księga pamięci pod gołym niebem
234 lata temu, w 1792 roku, w Warszawie poświęcono Cmentarz Powązkowski. Dziś to nie tylko nekropolia, ale jedna z najważniejszych polskich przestrzeni pamięci. Miejsce, w którym kamień mówi głosami poetów, aktorów, żołnierzy, uczonych, polityków i zwykłych warszawiaków.
Powązki są najstarszym istniejącym warszawskim cmentarzem, a według szacunków spoczywa tam około miliona osób. Od dekad odbywają się tam także kwesty na rzecz ratowania zabytkowych nagrobków, kojarzone m.in. z Jerzym Waldorffem.
Dla lokalnych czytelników z Tomaszowa Mazowieckiego i regionu łódzkiego ta rocznica ma też cichszy, bardzo bliski wymiar. Każde miasto ma swoje Powązki — cmentarze, stare groby, zapomniane nazwiska, nagrobki wymagające opieki. Historia narodowa zaczyna się często nie w podręczniku, lecz przy rodzinnej mogile.
Muzeum Sztuk Pięknych, czyli początek Muzeum Narodowego
164 lata temu, w 1862 roku, na podstawie Ustawy o Wychowaniu Publicznym w Królestwie Polskim powołano w Warszawie Muzeum Sztuk Pięknych, późniejsze Muzeum Narodowe. Był to jeden z tych momentów, gdy kultura stawała się formą trwania narodu pod zaborami.
Oficjalna historia Muzeum Narodowego w Warszawie wskazuje, że instytucję powołano właśnie ustawą z 20 maja 1862 roku, obok takich instytucji jak Szkoła Główna czy Biblioteka Główna.
W czasach, gdy polityczna niezależność była ograniczona, obraz, rzeźba, biblioteka i muzeum stawały się czymś więcej niż zbiorem eksponatów. Były jak przechowalnia pamięci — trochę jak szkatuła z „Pana Tadeusza”, w której zamknięto świat, zanim rozproszyły go imperia.
Władysław Sikorski: generał, premier, symbol wojennego państwa
145 lat temu, w 1881 roku, urodził się Władysław Sikorski — żołnierz, polityk, premier rządu RP na uchodźstwie i Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w latach 1939–1943. Zginął w katastrofie lotniczej pod Gibraltarem w nocy z 3 na 4 lipca 1943 roku.
Sikorski należy do tych postaci, wokół których historia nigdy nie cichnie całkowicie. Był symbolem państwa, które po klęsce wrześniowej nie skapitulowało, tylko przeniosło swoją ciągłość do Londynu, na fronty Europy, Afryki i Bliskiego Wschodu. Jego śmierć do dziś pobudza wyobraźnię, rodzi pytania, hipotezy i spory — jakby historia wciąż nie chciała zamknąć tej teczki.
Herling-Grudziński i Krall: świadkowie ciemnego wieku
107 lat temu, w 1919 roku, w Kielcach urodził się Gustaw Herling-Grudziński, autor „Innego świata”, więzień sowieckich łagrów, żołnierz 2 Korpusu Polskiego i uczestnik bitwy pod Monte Cassino. Jego pisarstwo było jak zimne światło latarki skierowane w ciemność totalitaryzmu. Bez patosu, bez ornamentów, z moralną precyzją.
91 lat temu, w 1935 roku, urodziła się Hanna Krall, jedna z najwybitniejszych polskich reporterek, autorka „Zdążyć przed Panem Bogiem” — rozmowy z Markiem Edelmanem. Krall nauczyła polski reportaż szeptu. Pokazała, że o Zagładzie, śmierci i pamięci nie trzeba krzyczeć, by głos został w czytelniku na całe życie.
W tym samym kalendarium pojawia się także Israel Gutman, urodzony 103 lata temu, uczestnik powstania w getcie warszawskim, więzień Majdanka, Auschwitz i Mauthausen-Gusen, później historyk Holokaustu i świadek w procesie Adolfa Eichmanna. To kolejny znak, że 20 maja prowadzi nas przez pamięć najtrudniejszą — taką, której nie wolno zamieniać w rocznicową dekorację.
Zbigniew Preisner, Henryk Jaskuła i sześcioraczki z Krakowa
71 lat temu, w 1955 roku, w Bielsku-Białej urodził się Zbigniew Preisner, kompozytor muzyki filmowej i teatralnej, nierozerwalnie kojarzony z kinem Krzysztofa Kieślowskiego. Jego muzyka do „Podwójnego życia Weroniki” czy cyklu „Trzy kolory” nie ilustruje filmów — ona oddycha razem z nimi.
46 lat temu, w 1980 roku, do Gdyni dopłynął Henryk Jaskuła, pierwszy Polak i trzeci żeglarz w historii, który samotnie i bez zawijania do portów opłynął Ziemię. Rejs na „Darze Przemyśla” trwał 344 dni. W epoce bez satelitarnej codzienności, bez internetowego śledzenia trasy, było w tym coś z Conrada: człowiek, łódź, ocean i granica własnej wytrzymałości.
7 lat temu, w 2019 roku, w Szpitalu Uniwersyteckim w Krakowie przyszły na świat prawdopodobnie pierwsze w historii Polski sześcioraczki. W dniu pełnym wielkiej polityki i wielkiej historii to przypomnienie brzmi prawie jak finał z jasnym światłem: życie zawsze dopisuje własny rozdział.
Muzyczne 20 maja: Joe Cocker, Cher, Beatlesi, Rihanna i The Doors
Kalendarium muzyczne 20 maja ma rytm dobrej składanki z radia, którego słucha się w samochodzie między Tomaszowem a Piotrkowem.
W 1944 roku urodził się Joe Cocker, głos chropowaty jak żwir na poboczu, a zarazem zdolny unieść piosenkę Beatlesów „With A Little Help From My Friends” na zupełnie inny poziom emocji. W 1946 roku przyszła na świat Cher, artystka, która kilka razy wymyślała siebie od nowa — od duetu Sonny & Cher po solowe „Believe”, od estrady po Oscara za rolę w filmie „Wpływ księżyca”.
W 1967 roku album „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” The Beatles został przedpremierowo zaprezentowany w audycji BBC. Jednej piosenki — „A Day In The Life” — nie zagrano z powodu radiowego zakazu. Dziś brzmi to jak przypis z dawnych czasów, ale dobrze pokazuje, jak mocno muzyka potrafiła wtedy drażnić instytucje.
Tego dnia wspominamy też Rudy’ego Lewisa z The Drifters, sukces T Rex z „Metal Guru”, charytatywny singiel „Ferry ’Cross The Mersey” nagrany po tragedii na Hillsborough, album Foo Fighters „The Colour And The Shape”, walkę Kylie Minogue z chorobą, globalny triumf „Umbrella” Rihanny i Jay-Z, śmierć Robina Gibba z Bee Gees oraz Raya Manzarka, klawiszowca The Doors. Manzarek był tym muzykiem, który sprawił, że organy w rocku mogły brzmieć jak otwierające się drzwi do innego wymiaru.
Dziś w kraju: Senat, kryptoaktywa, antySLAPP i referendum
W Warszawie rozpoczyna się dziś kolejne posiedzenie Senatu. Izba ma zająć się m.in. ustawą o rynku kryptoaktywów, przewidującą nadzór Komisji Nadzoru Finansowego nad tym rynkiem. To trzecie podejście do tej regulacji po wcześniejszych wetach prezydenckich. Zapowiedź 59. posiedzenia Senatu potwierdza, że jednym z punktów obrad będzie także wyrażenie zgody na zarządzenie przez prezydenta ogólnokrajowego referendum.
W porządku obrad znalazła się również tzw. ustawa antySLAPP, dotycząca ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej. Chodzi o mechanizm obrony przed pozwami, które nie mają służyć dochodzeniu sprawiedliwości, ale zastraszeniu krytyków, dziennikarzy, aktywistów czy uczestników debaty publicznej. To temat ważny także dla mediów lokalnych, bo lokalny dziennikarz, społecznik czy mieszkaniec pytający o sprawy publiczne bywa znacznie bardziej narażony na presję niż redakcje ogólnopolskie.
Senat ma również rozpatrywać nowelizacje ustaw podatkowych, ustawę o kuratorach sądowych oraz inne projekty, które — choć mniej widowiskowe niż polityczny spór o referendum — bezpośrednio dotykają codziennego działania państwa.
Péter Magyar w Polsce: Warszawa, Gdańsk i polityczna symbolika
W środę w Polsce przebywa premier Węgier Péter Magyar. W Warszawie zaplanowano spotkanie z premierem Donaldem Tuskiem, prezydentem Karolem Nawrockim oraz marszałkami Sejmu i Senatu. PAP informowała, że wizyta ma odbyć się 20 maja, a węgierski premier ma spotkać się m.in. z Donaldem Tuskiem i prezydentem Karolem Nawrockim.
Po rozmowach w Warszawie przewidziano także wizytę w Gdańsku, spacer ulicą Długą oraz spotkanie z byłym prezydentem RP Lechem Wałęsą. To gest nie tylko dyplomatyczny, ale również symboliczny. Gdańsk w politycznej wyobraźni Europy pozostaje miastem „Solidarności”, miejscem, w którym słowo „wolność” nie jest dekoracją, lecz doświadczeniem.
Andrzej Poczobut w Senacie
Marszałek Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska spotka się dziś z Andrzejem Poczobutem, dziennikarzem i działaczem mniejszości polskiej na Białorusi, więzionym od 2021 do kwietnia 2026 roku. Poczobut ma wziąć udział w posiedzeniu Senatu i otrzymać akt powołania do Polonijnej Rady Konsultacyjnej przy Marszałku Senatu RP.
To jedna z tych informacji, które powinny wybrzmieć mocniej niż rutynowy komunikat. Za wschodnią granicą słowo nadal bywa traktowane jak przestępstwo, a polskość — jak akt oskarżenia. Poczobut stał się symbolem człowieka, który nie zrezygnował z prawdy, choć cena była dramatyczna.
Szczyrk: sąd apelacyjny i pamięć o ofiarach eksplozji gazu
Sąd Apelacyjny w Katowicach ma ogłosić wyrok w procesie dotyczącym wybuchu gazu w Szczyrku z grudnia 2019 roku. W eksplozji zginęło osiem osób, w tym czworo dzieci. Według ustaleń śledczych do tragedii doprowadziło przewiercenie gazociągu pod ulicą.
Ta sprawa wraca jak ostrzeżenie. Inwestycje infrastrukturalne, dokumentacja, nadzór, odpowiedzialność wykonawców — to nie są suche rubryki w urzędowych aktach. Za błędem technicznym może stać ludzka tragedia. Także w miastach takich jak Tomaszów Mazowiecki każda większa inwestycja podziemna, każda przebudowa ulicy, każdy gazociąg i wodociąg wymagają czegoś więcej niż tempa robót. Wymagają odpowiedzialności.
Września pamięta o dzieciach, które broniły języka
We Wrześni odbędą się uroczystości związane ze 125. rocznicą strajku dzieci wrzesińskich. Najbardziej dramatyczne wydarzenia rozegrały się 20 maja 1901 roku, gdy dzieci odmawiające odpowiadania po niemiecku na lekcji religii zostały ukarane chłostą. Według relacji historycznych ukarano wtedy 14 uczniów, a przed szkołą zebrał się wzburzony tłum.
Symboliczną postacią protestu została Bronisława Śmidowiczówna, która miała zwrócić niemiecki katechizm, trzymając go przez fartuszek. W tym geście jest cała siła polskiej pamięci: bez wielkich słów, bez pomników, bez armii — dziecko, książka i odmowa przyjęcia przemocy jako normy.
Strajk dzieci wrzesińskich uruchomił falę podobnych protestów w Wielkopolsce. Dzisiejsze obchody są nie tylko lekcją historii, lecz także przypomnieniem, że język nie jest dodatkiem do tożsamości. Język jest domem.
Matura z języka polskiego na poziomie rozszerzonym
Dziś maturzyści piszą egzamin z języka polskiego na poziomie rozszerzonym. Po południu zaplanowano egzaminy z języka włoskiego na poziomie rozszerzonym i dwujęzycznym. Dla jednych będzie to spotkanie z romantyzmem, dla innych z reportażem, dramatem, poezją współczesną albo prozą, która jak zwykle pyta o rzeczy najprostsze i najtrudniejsze: kim jesteśmy, co pamiętamy, komu jesteśmy wierni.
Warto dziś trzymać kciuki także za maturzystów z Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego. Rozszerzony polski bywa egzaminem nie tylko z wiedzy, ale też z dojrzałości myślenia. A tej — jak pokazuje całe dzisiejsze kalendarium — historia wymaga od nas nieustannie.
Świat: Putin w Pekinie i gazociąg Siła Syberii 2
Za granicą uwagę przyciąga kolejny dzień wizyty Władimira Putina w Pekinie. W planach znalazły się rozmowy z przywódcą Chin Xi Jinpingiem, m.in. o dostawach energii i projekcie gazociągu Siła Syberii 2.
To spotkanie pokazuje, jak bardzo energetyka stała się językiem geopolityki. Gaz, ropa, rurociągi i kontrakty bywają dziś tym, czym kiedyś były twierdze i floty: narzędziem wpływu, nacisku i budowania zależności.
Sport: Matty Cash może zagrać o europejski puchar
Wieczorem w Stambule odbędzie się finał Ligi Europy. Niemiecki SC Freiburg zmierzy się z angielską Aston Villą, której piłkarzem jest reprezentant Polski Matty Cash. Spotkanie zaplanowano na godzinę 21. Polskie media sportowe zapowiadają finał jako szansę Casha na europejskie trofeum z klubem z Birmingham.
Dla polskich kibiców to mecz z dodatkowym napięciem. Piłka nożna lubi takie wieczory: światła stadionu, hymn rozgrywek, jeden błąd, jeden strzał, jedna interwencja, po której nazwisko trafia do historii albo do kroniki niewykorzystanych szans.
20 maja — dzień pamięci, odwagi i głosu
Dzisiejsze kalendarium łączy sprawy pozornie odległe: artykuły henrykowskie, Powązki, Muzeum Narodowe, Wrześnię, Herlinga-Grudzińskiego, Hannę Krall, Joe Cockera, Cher, Poczobuta i maturzystów pochylonych nad arkuszem z języka polskiego.
A jednak wszystkie te historie układają się w jeden motyw: głos. Głos szlachty ograniczającej króla. Głos dzieci z Wrześni, które nie chciały mówić cudzym językiem modlitwy. Głos reportera, pisarza i świadka. Głos muzyka na scenie. Głos dziennikarza, który za prawdę zapłacił więzieniem. I głos młodych ludzi, którzy dziś próbują opisać świat własnymi słowami.
20 maja przypomina, że historia nie jest martwym kalendarzem. To codzienna rozmowa między tym, co było, a tym, co dopiero zrobimy z pamięcią.
Komentarze