17 maja: od hołdu pruskiego po Monte Cassino. Dzień, w którym historia znów mówi pełnym głosem

Niedziela, 17 maja, sto trzydziesty siódmy dzień roku. Słońce wstało dziś o godz. 4.40, a zajdzie o 20.25. Imieniny obchodzą m.in. Andrzej, Antonia, Bruno, Sławomir i Weronika. To dzień, w którym kalendarz układa się jak wielogłosowa partytura: od wielkiej polityki jagiellońskiej, przez teatr Dejmka i olimpijski dysk Haliny Konopackiej, aż po Monte Cassino, gdzie „czerwone maki” nie są tylko pieśnią, lecz narodowym refrenem pamięci.

Albrecht Hohenzollern i koniec państwa zakonnego

536 lat temu, w 1490 roku, urodził się Albrecht Hohenzollern, ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w Prusach. To postać, która jak z kart Sienkiewicza wyszła na scenę historii już po Grunwaldzie, ale przed epilogiem krzyżackiego państwa. W 1525 roku Albrecht dokonał sekularyzacji państwa zakonnego, przeszedł na luteranizm i złożył hołd lenny królowi Zygmuntowi Staremu.

Tak narodziły się Prusy Książęce — polityczny twór, który z czasem stanie się jednym z głównych aktorów dramatu Europy Środkowej. W historii Polski ten gest, znany jako hołd pruski, przez pokolenia przedstawiano jako triumf Jagiellonów. Jan Matejko utrwalił go z rozmachem teatralnym: król siedzi jak reżyser dziejów, książę klęczy, a historia — jak to ona — już szykuje następny akt.

Pakt lanckoroński: polityka II RP pod wysokim napięciem

103 lata temu, w 1923 roku, podpisano w Warszawie pakt lanckoroński, koalicyjną umowę między PSL „Piast”, Związkiem Ludowo-Narodowym i Chrześcijańską Demokracją. Nazwa pochodzi od Lanckorony, gdzie prowadzono poufne negocjacje. Była to polityka robiona w cieniu gabinetów, w czasach, gdy młoda II Rzeczpospolita dopiero uczyła się oddychać pełną piersią po 123 latach zaborów.

Porozumienie stało się fundamentem tzw. rządu Chjeno-Piasta. Dla jednych było próbą stabilizacji, dla innych — symbolem ostrego skrętu w prawo. W tle pobrzmiewały spory o reformę rolną, relacje państwa z Kościołem, szkołę, mniejszości narodowe i kierunek, w którym miała iść odrodzona Polska. To był czas, gdy parlamentaryzm przypominał bardziej „Wesele” Wyspiańskiego niż spokojną debatę oksfordzką: każdy miał swoją rację, swoją ranę i swój chocholi taniec.

Kazimierz Dejmek: teatr, który zapalił lont Marca ’68

102 lata temu, w 1924 roku, w Kowlu urodził się Kazimierz Dejmek — reżyser, aktor, dyrektor teatrów, minister kultury i jedna z najważniejszych postaci polskiej sceny XX wieku. Kierował m.in. Teatrem Narodowym w Warszawie, gdzie wyreżyserował „Kordiana” Juliusza Słowackiego i słynne „Dziady” Adama Mickiewicza z Gustawem Holoubkiem w roli Gustawa-Konrada.

To właśnie „Dziady” Dejmka stały się w 1968 roku czymś więcej niż spektaklem. Były jak iskra rzucona na beczkę prochu. Ostatnie przedstawienie odbyło się 30 stycznia 1968 roku, a protesty po zdjęciu spektaklu stały się jednym z impulsów wydarzeń Marcowych. W roli Gustawa-Konrada wystąpił Gustaw Holoubek, którego Wielka Improwizacja przeszła do legendy polskiego teatru.

Dejmek przypomina, że teatr w Polsce nigdy nie był wyłącznie dekoracją. Bywał parlamentem ducha, sądem sumienia i konspiracyjną drukarnią emocji. W kraju, gdzie Mickiewicz potrafił bardziej niepokoić władzę niż niejeden manifest, scena była miejscem szczególnego ryzyka.

Halina Konopacka: dysk, który przyniósł Polsce pierwsze złoto

98 lat temu, w 1928 roku, w Amsterdamie rozpoczęły się IX Letnie Igrzyska Olimpijskie. To właśnie tam Halina Konopacka zdobyła pierwszy złoty medal olimpijski dla Polski, wygrywając konkurs rzutu dyskiem. Polski Komitet Olimpijski przypomina, że Konopacka była nie tylko mistrzynią sportu, ale także poetką, malarką i jedną z najbarwniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego.

Jej medal był czymś więcej niż sportowym sukcesem. Polska, ledwie dekadę po odzyskaniu niepodległości, usłyszała swój hymn na olimpijskim stadionie. W tym geście było coś z filmowego kadru: kobieta w białym stroju, dysk lecący przez powietrze i państwo, które dopiero uczyło się swojej nowej obecności na mapie świata.

Marcel Łoziński: dokument jako moralny rentgen

86 lat temu, w 1940 roku, urodził się Marcel Łoziński, wybitny dokumentalista, nominowany do Oscara za film „89 mm od Europy”. Łoziński należy do tych twórców, którzy nie potrzebują wielkich dekoracji, by pokazać dramat świata. W jego kinie wystarczy twarz, pauza, gest, spojrzenie człowieka złapanego między systemem a własnym sumieniem.

Polska szkoła dokumentu miała zawsze szczególną temperaturę. Tam, gdzie fabuła musiała czasem mówić półgłosem, dokument potrafił szeptem powiedzieć więcej niż oficjalne przemówienie z trybuny.

Układ PRL–RFN: granica na Odrze i Nysie

54 lata temu, w 1972 roku, Bundestag zatwierdził Układ między PRL a RFN o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków, podpisany 7 grudnia 1970 roku w Warszawie przez Józefa Cyrankiewicza i Willy’ego Brandta. Dokument zawierał m.in. uznanie przez stronę zachodnioniemiecką polskiej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Tekst układu został ogłoszony w Dzienniku Ustaw PRL, a podpisanie nastąpiło w Warszawie 7 grudnia 1970 roku.

To jeden z tych momentów, w których prawo międzynarodowe przestaje być suchym paragrafem. Staje się mapą ludzkiego losu. Za sformułowaniami dyplomatów stały przecież domy, cmentarze, przesiedlenia, lęk i nadzieja milionów ludzi.

Bojkot igrzysk w Los Angeles

42 lata temu, w 1984 roku, Polska — w ślad za Związkiem Radzieckim — zdecydowała o bojkocie Igrzysk Olimpijskich w Los Angeles. Była to odpowiedź bloku wschodniego na bojkot igrzysk w Moskwie cztery lata wcześniej przez część państw zachodnich.

Sport, który miał być świętem rywalizacji, stał się wówczas jeszcze jednym frontem zimnej wojny. Stadion przypominał szachownicę, a sportowcy płacili cenę za ruchy wykonywane nie przez nich, lecz przez politycznych arcymistrzów.

Richard Pipes: człowiek, który czytał Rosję jak dramat polityczny

8 lat temu, w 2018 roku, w Cambridge zmarł Richard Pipes, urodzony w Polsce historyk i sowietolog, autor ważnych prac o Rosji i rewolucji rosyjskiej, doradca prezydenta Ronalda Reagana ds. ZSRR i Europy Wschodniej. Pipes urodził się w Cieszynie, wykładał na Harvardzie i należał do tych badaczy, którzy patrzyli na Rosję nie jak na egzotyczną zagadkę, lecz jak na państwo ukształtowane przez długie trwanie autokracji.

W jego biografii odbija się los XX wieku: polskie korzenie, ucieczka przed wojną, amerykańska kariera naukowa i wpływ na politykę wobec Kremla. To postać, której książki wracają dziś w rozmowach o Rosji z niepokojącą aktualnością.

Monte Cassino: pamięć, która ma lokalny adres

Dziś prezydent Karol Nawrocki wraz z małżonką Martą Nawrocką udaje się z wizytą do Włoch. W poniedziałek zaplanowano spotkania z prezydentem Włoch Sergio Mattarellą i premier Giorgią Meloni, a po południu udział pary prezydenckiej w obchodach 82. rocznicy bitwy o Monte Cassino. Centralnym punktem uroczystości ma być Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino.

Dla Tomaszowa Mazowieckiego i okolic to nie jest odległa historia z podręcznika. Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim przypominało w 2024 roku sylwetki tomaszowian walczących w tej bitwie, wskazując, że Monte Cassino było jednym z największych zwycięstw polskiego oręża i największą walką żołnierzy II Korpusu gen. Władysława Andersa.

Na cmentarzu pod Monte Cassino spoczywa ponad tysiąc polskich żołnierzy, a napis „Przechodniu, powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie” brzmi jak kamienna strofa narodowej elegii. Tomaszowski portal miejski przypominał także, że w lokalnym skansenie znajduje się unikatowa kolekcja tzw. sztuki okopowej związanej z pamięcią o tej epopei.

Bratysława, Andaluzja, Indie i Waszyngton

Dziś marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty udaje się z dwudniową wizytą do Bratysławy, gdzie ma spotkać się z przewodniczącym Rady Narodowej Republiki Słowackiej Richardem Rašim. Program obejmuje również złożenie kwiatów pod Bramą Wolności przy Zamku Devin. To symboliczne miejsce przypomina o ludziach, którzy w czasach żelaznej kurtyny próbowali przedostać się na Zachód.

W Andaluzji odbywają się wybory regionalne. Do obsadzenia jest 109 miejsc w parlamencie tej wspólnoty autonomicznej, a bezwzględna większość wynosi 55 mandatów. Sondaże przedwyborcze dawały Partii Ludowej szanse na utrzymanie silnej pozycji, po tym jak w 2022 roku PP zdobyła tam samodzielną większość — po raz pierwszy w regionie długo kojarzonym z dominacją socjalistów.

Premier Indii Narendra Modi udaje się do Goeteborga, gdzie ma spotkać się z premierem Szwecji Ulfem Kristerssonem i wystąpić na konferencji biznesowej z przewodniczącą Komisji Europejskiej Ursulą von der Leyen. W Waszyngtonie na błoniach National Mall zaplanowano festiwal modlitwy „Rededicate 250” z okazji 250-lecia Stanów Zjednoczonych, z oczekiwanym udziałem prezydenta Donalda Trumpa.

Lewandowski: ostatni taniec na Camp Nou?

W niedzielny wieczór Robert Lewandowski ma po raz ostatni wystąpić na Camp Nou w barwach Barcelony. Drużyna, pewna już mistrzowskiego tytułu, podejmie Betis Sewilla. Według dzisiejszych doniesień Lewandowski potwierdził, że po sezonie odejdzie z FC Barcelony, kończąc czteroletni rozdział kariery, w którym sięgnął m.in. po trzy mistrzostwa Hiszpanii, Puchar Króla i trzy Superpuchary Hiszpanii.

To może być wieczór z tych, które piłka nożna rezerwuje dla wielkich pożegnań. Camp Nou zna takie sceny: oklaski, transparenty, łzy i świadomość, że kończy się pewna epoka. Lewandowski, który przez lata był dla polskich kibiców kimś więcej niż napastnikiem — raczej symbolem zawodowej bezwzględności i sportowej długowieczności — zamyka kolejny rozdział, ale zapewne nie ostatni.

Dzień złożony z pamięci

17 maja przypomina, że historia nie jest muzealną gablotą. Jest ruchem: dyskiem Konopackiej, gestem Albrechta Hohenzollerna, głosem Holoubka, ciszą cmentarza na Monte Cassino i ostatnim biegiem Lewandowskiego do piłki na Camp Nou.

To dobry dzień, by spojrzeć na kalendarz nie jak na zestaw dat, lecz jak na mapę znaczeń. Bo każda data ma swój cień, swoje światło i swój powrót — czasem w wielkiej polityce, czasem w teatrze, czasem na stadionie, a czasem bardzo blisko nas, w lokalnej pamięci Tomaszowa Mazowieckiego.