Kolonoskopia może obniżyć ryzyko raka jelita grubego nawet o połowę. Profilaktyka, która naprawdę ratuje życie

Są badania, które brzmią jak sucha medyczna statystyka, a w rzeczywistości dotyczą czegoś najbardziej ludzkiego: strachu, nadziei i szansy na życie bez diagnozy, która potrafi przeciąć codzienność jak nagły, zimny nóż. Takim badaniem jest kolonoskopia — przez wielu odkładana, omijana, wypierana z myśli. Tymczasem najnowsze wyniki międzynarodowego projektu opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „The Lancet” pokazują jasno: kolonoskopia przesiewowa może zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka jelita grubego o około 40–50 procent u osób, które faktycznie wykonają badanie.

To nie jest medyczna ciekawostka. To wiadomość, która powinna wybrzmieć także lokalnie — w Tomaszowie Mazowieckim, w powiecie tomaszowskim, w każdej rodzinie, w której ktoś po pięćdziesiątce mówi: „jeszcze zdążę”, „nic mnie nie boli”, „nie mam czasu”.

Rak jelita grubego rozwija się po cichu

Rak jelita grubego przez długi czas potrafi nie dawać żadnych wyraźnych objawów. Nie przychodzi z fanfarą, nie ostrzega jak syrena alarmowa. Często rozwija się latami, zaczynając od polipów — zmian, które jeszcze nie są nowotworem, ale mogą się nim stać. I właśnie tu kolonoskopia ma przewagę nad wieloma innymi badaniami: pozwala nie tylko wykryć raka, ale także usunąć polipy, zanim staną się czymś groźnym.

Prof. Michał Kamiński z Narodowego Instytutu Onkologii, kierujący badaniem, podkreślał w rozmowie z PAP, że polip może poprzedzać raka jelita grubego o kilka, a nawet kilkanaście lat. To czas, który medycyna może wykorzystać — pod warunkiem, że pacjent zgłosi się na badanie.

W badaniu opisanym w „The Lancet” analizowano efekty po 13 latach obserwacji. Objęło ono ponad 84 tysiące osób w wieku 55–64 lata. U osób zaproszonych na kolonoskopię ryzyko zachorowania na raka jelita grubego było niższe, a wśród tych, którzy faktycznie wykonali badanie, redukcja ryzyka sięgała około 40–50 procent.

Nie wystarczy zaprosić. Trzeba jeszcze przekonać

Jedna z najważniejszych informacji płynących z badania jest zarazem najbardziej gorzka: samo zaproszenie na kolonoskopię nie wystarcza. Według prof. Kamińskiego na badanie zgłosiło się tylko około 40 procent zaproszonych osób. To oznacza, że system może stworzyć możliwość, lekarze mogą apelować, media mogą pisać, ale ostatecznie wszystko rozgrywa się w decyzji konkretnego człowieka.

A ta decyzja bywa trudna. Kolonoskopia ma w społecznym wyobrażeniu złą prasę. Kojarzy się z dyskomfortem, skrępowaniem, przygotowaniem, lękiem przed wynikiem. Ale jeśli spojrzeć na nią bez zasłony obaw, jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi profilaktyki onkologicznej. Trochę jak w literaturze — bohater może odwracać wzrok od prawdy, ale prawda nie znika. Im wcześniej się z nią zmierzy, tym większa szansa, że historia skończy się dobrze.

Kto może skorzystać z bezpłatnej kolonoskopii?

W Polsce funkcjonuje program badań przesiewowych raka jelita grubego finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Do udziału w programie nie jest potrzebne skierowanie. Wystarczy, że pacjent spełnia kryteria wiekowe i zgłosi się do placówki realizującej program. NFZ podkreśla też, że przed kolonoskopią trzeba się odpowiednio przygotować, dlatego należy wcześniej skontaktować się z placówką wykonującą badanie.

Z programu mogą skorzystać osoby:

w wieku 50–65 lat, jeśli nie mają objawów sugerujących raka jelita grubego i nie wykonywały kolonoskopii w ostatnich 10 latach, a także osoby w wieku 40–49 lat, jeśli ich krewny pierwszego stopnia miał rozpoznany nowotwór jelita grubego. Takie kryteria podaje również Program Badań Przesiewowych raka jelita grubego.

Warto to powtarzać szczególnie dziś, gdy profilaktyka często przegrywa z codziennością. Z pracą, zakupami, kolejką spraw, kredytem, rachunkami i tym złudnym poczuciem, że skoro nic nie boli, to nic złego się nie dzieje.

Test FIT — prostszy pierwszy krok

Obok kolonoskopii funkcjonuje również test FIT, czyli nieinwazyjne badanie na krew utajoną w kale. Jest dostępne m.in. w ramach programu „Moje Zdrowie”. Test nie zastępuje kolonoskopii w każdej sytuacji, ale może być ważnym elementem wczesnego wykrywania zmian. Dla wielu osób bywa pierwszym, mniej stresującym krokiem w stronę diagnostyki.

Najważniejsze jest jednak, aby nie traktować profilaktyki jak czegoś odległego. Rak jelita grubego nie jest problemem „innych ludzi”. Dotyczy kobiet i mężczyzn, mieszkańców dużych miast i małych miejscowości, osób aktywnych zawodowo, seniorów, rodziców, dziadków, sąsiadów.

Gdy choroba zmienia życie: stomia i zaopatrzenie stomików

W rozmowie o raku jelita grubego nie można pomijać także tych pacjentów, u których leczenie oznacza poważną zmianę codzienności. U części chorych konieczne bywa wyłonienie stomii. Dla pacjenta to nie tylko zabieg chirurgiczny, ale nowy etap życia — wymagający wiedzy, wsparcia, odpowiedniego sprzętu i przełamania wielu psychicznych barier.

Stomia nie odbiera godności. Nie przekreśla aktywności, pracy, spotkań z bliskimi czy normalnego funkcjonowania. Ale wymaga dobrego zaopatrzenia: worków stomijnych, płytek, środków pielęgnacyjnych, akcesoriów zabezpieczających skórę i sprzętu dobranego do indywidualnych potrzeb.

W Polsce sprzęt stomijny należy do kategorii wyrobów medycznych, na które można uzyskać refundację w ramach określonych limitów i ubezpieczenia zdrowotnego. Serwis pacjent.gov.pl wskazuje, że do wyrobów medycznych objętych taką procedurą należą m.in. cewniki, pieluchomajtki oraz sprzęt stomijny. NFZ przypominał również o zasadach wystawiania, potwierdzania i realizacji zleceń na wyroby stomijne oraz o zmianach obowiązujących od 2023 roku.

Twój Sklep Medyczny Tomaszów Mazowiecki — lokalne wsparcie dla pacjentów

Dla osób po operacjach, pacjentów ze stomią i ich rodzin ważne jest, aby pomoc nie była tylko hasłem z broszury. Potrzebne jest miejsce, gdzie można zapytać, porównać, dobrać sprzęt, zrealizować zlecenie i porozmawiać bez skrępowania.

W Tomaszowie Mazowieckim takim punktem jest Twój Sklep Medyczny przy ul. Słowackiego 4. Na stronie sklepu podane są dane kontaktowe: tel. 570 019 100 oraz adres e-mail [email protected]. W katalogu firm NaszTomaszow.pl placówka opisana jest jako punkt zaopatrzenia medycznego realizujący wnioski NFZ.

Dla stomików takie lokalne zaopatrzenie ma ogromne znaczenie. Bo kiedy pacjent wraca ze szpitala, nie potrzebuje wielkich słów. Potrzebuje sprawdzonego sprzętu, jasnej informacji, dyskrecji i życzliwości. Potrzebuje wiedzieć, gdzie pójść, gdy worek nie trzyma się tak, jak powinien, gdy skóra jest podrażniona, gdy trzeba dobrać inny typ akcesoriów, gdy rodzina nie wie, od czego zacząć.

To jest ta część medycyny, której nie widać na konferencjach i w statystykach, ale która decyduje o jakości życia. O tym, czy pacjent po chorobie wraca do codzienności z lękiem, czy z poczuciem, że ma obok siebie ludzi i miejsca, które pomagają.

Profilaktyka jest tańsza niż leczenie. I mniej bolesna niż spóźniona diagnoza

Prof. Kamiński zwraca uwagę na dwie perspektywy: pacjenta i systemu. Dla pacjenta najważniejsze jest to, czy uniknie raka albo czy choroba zostanie wykryta na tyle wcześnie, by leczenie było mniej obciążające. Dla systemu znaczenie mają koszty — badanie profilaktyczne jest wielokrotnie tańsze niż leczenie zaawansowanego nowotworu.

Ale za tymi słowami kryje się coś więcej niż ekonomia. Kryje się możliwość uniknięcia operacji, chemioterapii, długiego leczenia, wyłączenia z pracy, dramatów rodzinnych, lęku i cierpienia. Medycyna XXI wieku potrafi coraz więcej, ale wciąż potrzebuje jednego: pacjenta, który zgłosi się odpowiednio wcześnie.

Nie czekajmy na objawy

Największy błąd polega na tym, że wiele osób czeka na objawy. Tymczasem profilaktyka ma sens właśnie wtedy, gdy jeszcze nic się nie dzieje. Gdy człowiek czuje się zdrowy. Gdy można znaleźć zmianę na etapie polipa, a nie nowotworu. Gdy lekarz może działać wyprzedzająco, zamiast walczyć z chorobą, która zdążyła się rozwinąć.

Dlatego ten tekst nie jest tylko informacją o publikacji w „The Lancet”. Jest lokalnym apelem: sprawdź, czy możesz skorzystać z programu badań przesiewowych. Porozmawiaj z lekarzem. Nie odkładaj kolonoskopii tylko dlatego, że temat jest niewygodny.

W zdrowiu, jak w dobrym reportażu, najważniejsze bywa to, czego jeszcze nie widać. A kolonoskopia pozwala zajrzeć tam, gdzie choroba mogłaby pisać swój scenariusz po cichu — i przerwać go, zanim dojdzie do najgorszego.

***

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W przypadku objawów, obciążeń rodzinnych lub wątpliwości dotyczących badań profilaktycznych należy skontaktować się z lekarzem lub placówką realizującą program.