Są takie miejsca, które mijamy codziennie, niemal bezwiednie. Kamień z tablicą. Krzyż przy drodze. Stary mur, cmentarz, zapomniany ślad po człowieku, po rodzinie, po wydarzeniu, które kiedyś przecięło życie lokalnej wspólnoty jak błysk flesza w ciemnej sali. Projekt „Pamięć miejsca, miejsca pamięci” przypomina, że historia nie mieszka wyłącznie w wielkich muzeach i podręcznikach. Często stoi kilka ulic dalej. Czeka, aż ktoś zapyta: kto tu był? co się wydarzyło? dlaczego powinniśmy pamiętać?
W tym roku Tomaszów Mazowiecki odpowiedział wyjątkowo mocno. Do finału projektu Instytutu Pileckiego zakwalifikowało się aż 10 tomaszowskich grup.
Tomaszów wśród finalistów z całej Polski
Zakwalifikowane grupy reprezentują: ZSP nr 1, SP nr 1 im. Aleksandra Kamińskiego, ZSP nr 10, SP nr 8, ZSP nr 7, SP nr 11, SP nr 6, ZSP nr 2, SP nr 14 im. Orła Białego oraz 41. Tomaszowską Drużynę Harcerską „Astrum”.
To wynik, który trudno potraktować jak zwykłą statystykę. Jeśli w finale bierze udział 40 zespołów z 27 miejscowości w całej Polsce, to obecność aż dziesięciu grup z Tomaszowa Mazowieckiego jest mocnym sygnałem: lokalna pamięć w naszym mieście nie jest martwym eksponatem pod szkłem. Ona pracuje, wciąga, uczy i buduje wspólnotę.
Dwudniowy finał odbędzie się w piątek i sobotę, 12–13 czerwca, w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej. Uczestnicy zaprezentują efekty kilku miesięcy pracy na specjalnie przygotowanych stoiskach. Patronat medialny nad wydarzeniem objęło Polskie Radio RDC.
Historia, która zaczyna się obok domu
Ogólnopolski projekt „Pamięć miejsca, miejsca pamięci” polega na odkrywaniu, badaniu i dokumentowaniu historii związanych z lokalnymi miejscami pamięci. Od lutego do maja uczestnicy realizowali zadania projektowe, prowadzili poszukiwania, przygotowywali dokumentację i wysyłali sprawozdania do Instytutu Pileckiego.
Nie chodziło więc o szkolną akademię „od święta”, z odczytanym tekstem i wiązanką kwiatów. Chodziło o realną pracę badawczą: rozmowę, dokument, fotografię, archiwum, teren, pamięć rodzinną i lokalną. O to, by młodzi ludzie zrozumieli, że przeszłość nie jest czarno-białą ilustracją z podręcznika, ale opowieścią pełną szczegółów, pęknięć, przemilczeń i ludzkich losów.
Koordynatorka projektu Yaroslavna Kwiatkowska z Instytutu Pileckiego podkreśla, że jest dumna z lokalnych pasjonatów, którzy dbają o pamięć ważnych wydarzeń, miejsc i postaci związanych ze swoimi społecznościami.
– Jestem dumna z tego, jak wielu w Polsce mamy lokalnych pasjonatów, którzy dbają o pamięć o ważnych wydarzeniach, miejscach i postaciach związanych ze swoimi społecznościami – mówi Yaroslavna Kwiatkowska. – Cieszy mnie, że tak wiele osób postrzega dziedzictwo swoich małych ojczyzn jako istotny element naszej wspólnej historii i aktywnie przyczynia się do jego zachowania dla przyszłych pokoleń.
Młodzi ludzie jako strażnicy pamięci
Wśród zgłoszonych zespołów dominują grupy szkolne. Jak informuje Instytut Pileckiego, w projekcie uczestniczą przede wszystkim uczniowie szkół podstawowych i ponadpodstawowych, ale także stowarzyszenia, fundacje, biblioteka, środowisko harcerskie i grupy miłośników historii.
To ważne także z punktu widzenia Tomaszowa Mazowieckiego. Miasto ma wielowarstwową historię: przemysłową, robotniczą, wielokulturową, wojenną, okupacyjną, powojenną. Są w niej fabryki, rzeka, kolejarze, żołnierze, społeczność żydowska, szkoły, parafie, cmentarze, harcerstwo i rodzinne opowieści przekazywane przy kuchennym stole. Czasem wystarczy jeden dobrze zadany przez ucznia szczegółowy pytajnik, by z milczenia wyszła cała opowieść.
Uczestnicy projektu w swoich sprawozdaniach pisali m.in.:
„Nauczyliśmy się odpowiedzialności, szacunku do historii, systematyczności, terminowości oraz odwagi w dzieleniu się pomysłami. Zrozumieliśmy, że wspólna praca wydobywa z nas więcej niż działanie pojedynczo.”
Inna grupa podkreśliła:
„Odkryliśmy, że historia naszego regionu jest jak wielowarstwowa opowieść, cicha, a jednocześnie pełna znaczeń. Poznawaliśmy losy ludzi, wydarzenia i miejsca, które ukształtowały lokalną tożsamość. Zrozumieliśmy, że przeszłość nie jest zamkniętą księgą, lecz żywym dziedzictwem, które należy pielęgnować i przekazywać następcom.”
Te słowa mogłyby być mottem całego przedsięwzięcia. Brzmią jak odpowiedź na znane zdanie Zbigniewa Herberta z „Przesłania Pana Cogito”: „Bądź wierny. Idź”. W tym przypadku: bądź wierny pamięci miejsca, z którego jesteś. Idź śladami tych, których historia zbyt łatwo potrafi zgubić.
Instytut Pileckiego: pamięć trzeba chronić i przekazywać
Kierowniczka Działu Edukacji Instytutu Pileckiego Kamila Sachnowska zwraca uwagę, że uczestnicy projektu zdobyli nie tylko nowe umiejętności, ale zrozumieli również sens pracy z lokalną pamięcią.
– Takie słowa świadczą o tym, że uczestnicy projektu nie tylko zyskali nowe umiejętności, ale dobrze pojęli istotę projektu, odkrywając w swej najbliższej okolicy ludzi i miejsca, o których warto pamiętać i pamięć tę chronić i przekazywać – mówi Kamila Sachnowska.
Podczas finałowej gali zespoły zaprezentują swoje prace innym uczestnikom oraz ekspertom zajmującym się popularyzacją historii. Każdy zespół ma otrzymać informację zwrotną dotyczącą mocnych i słabszych stron swojego projektu. To szczególnie cenne, bo pokazuje, że finał nie jest zamknięciem opowieści, lecz raczej kolejnym rozdziałem.
Pamięć jako obowiązek wspólnoty
Projekt ma również wymiar obywatelski. W polskim prawie troska o dziedzictwo narodowe i kulturowe nie jest wyłącznie pustą deklaracją. Już art. 5 Konstytucji RP wskazuje, że Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego. Z kolei art. 6 Konstytucji RP mówi o stwarzaniu warunków upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu, jego trwania i rozwoju.
W praktyce takie projekty jak „Pamięć miejsca, miejsca pamięci” pokazują, że ochrona dziedzictwa nie zawsze zaczyna się od wielkich instytucji i uroczystych przemówień. Czasem zaczyna się od uczniów, harcerzy, nauczycieli, lokalnych społeczników i jednego miejsca, które trzeba opisać, sfotografować, zrozumieć i ocalić przed zapomnieniem.
Instytut Pileckiego zachęca, by zebrane historie były prezentowane, katalogowane i przekazywane do lokalnych bibliotek lub muzeów. Dzięki temu dokumentacja nie znika w szufladzie, ale pozostaje dostępna dla mieszkańców, badaczy, uczniów i przyszłych pokoleń.
Wielki sukces Tomaszowa
Awans aż 10 tomaszowskich grup do finału projektu to powód do dumy dla szkół, opiekunów, rodziców, harcerzy i całej lokalnej społeczności. To także piękna lekcja o tym, że historia Tomaszowa Mazowieckiego nie jest jedynie zbiorem dat. Jest żywą tkanką miasta.
W świecie, w którym pamięć bywa wypierana przez szybkie komunikaty, krótkie filmy i algorytmy karmione tym, co chwilowe, młodzi tomaszowianie wykonali pracę cierpliwą, cichą i potrzebną. Taką, która nie krzyczy, ale zostaje.
A pamięć — jeśli ma przetrwać — właśnie tego potrzebuje najbardziej: ludzi, którzy zechcą się przy niej zatrzymać.
Komentarze