Sztuczna inteligencja nie może być ani zabawką w rękach najbogatszych korporacji, ani nową religią Krzemowej Doliny. W pierwszej encyklice Leona XIV „Magnifica humanitas” papież stawia sprawę ostro: AI może służyć leczeniu, edukacji, komunikacji i ochronie wspólnego domu, ale może też stać się narzędziem dominacji, manipulacji i cyfrowego wykluczenia. O znaczeniu dokumentu mówi w rozmowie z PAP ks. prof. Józef Kloch z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie.
To jeden z tych tematów, które jeszcze niedawno wydawały się odległe jak scenariusz z filmu science fiction. Tymczasem dziś algorytmy decydują o tym, co czytamy, co oglądamy, jak głosujemy, co kupujemy i komu ufamy. Nie trzeba już czekać na świat rodem z „Blade Runnera” czy „Matrixa”. On nie nadchodzi. On już się uruchomił — cicho, w tle, między ekranem telefonu a kolejnym powiadomieniem.
AI nie jest neutralna. Przyjmuje twarz tych, którzy ją tworzą
Ks. prof. Józef Kloch podkreśla, że Leon XIV nie wpisuje się w prosty schemat: technologia dobra albo technologia zła. Papież widzi w sztucznej inteligencji narzędzie — potężne, ale wymagające odpowiedzialności.
Jak zaznacza rozmówca PAP, AI nie jest neutralna, ponieważ „przyjmuje oblicze tych, którzy programują algorytmy” i tych, którzy wybierają dane używane do trenowania systemów. Innymi słowy: za chłodnym interfejsem chatbota, za odpowiedzią wygenerowaną w ułamku sekundy, za rekomendacją filmu, kredytu, reklamy czy informacji politycznej zawsze stoją konkretne decyzje ludzi, firm i instytucji.
To ważna myśl, bo rozbraja jeden z najczęstszych mitów współczesności: że technologia „po prostu działa”. Nie. Technologia działa w określonym interesie, według określonych założeń i w konkretnym układzie sił.
Big techy większe niż państwa?
Jednym z głównych wątków encykliki jest pozycja największych firm technologicznych. Papież zauważa, że dawniej to państwa były głównymi motorami rozwoju wielkich technologii. Dziś coraz częściej są nimi prywatne, ponadnarodowe korporacje dysponujące pieniędzmi, infrastrukturą, danymi i kadrami większymi niż wiele rządów.
Ks. prof. Kloch mówi wprost: dobro wspólne, jakim staje się sztuczna inteligencja, nie może pozostawać wyłącznie pod kontrolą big techów. Leon XIV ostrzega przed nową formą kolonializmu technologicznego. Kraje biedniejsze, pozbawione własnej infrastruktury cyfrowej, mogą stać się zależne od narzędzi tworzonych i kontrolowanych poza ich granicami.
To nie jest abstrakcja. Jeżeli dostęp do najlepszych systemów AI będzie płatny, a ich infrastruktura skupiona w rękach najbogatszych, cyfrowa rewolucja zamiast wyrównywać szanse, może utrwalić stare podziały. Bogata Północ będzie jeszcze szybsza, biedniejsze Południe jeszcze bardziej zależne. Także w mniejszej skali: bogatsze szkoły, firmy i samorządy będą korzystać z najnowszych narzędzi, a słabsze zostaną przy cyfrowych okruchach z pańskiego stołu.
Demokracja w epoce deepfake’ów
Leon XIV szczególnie mocno akcentuje problem prawdy jako dobra wspólnego. To ważne również lokalnie, bo dezinformacja nie dotyczy wyłącznie wielkiej polityki, kampanii prezydenckich czy globalnych konfliktów. Fałszywa informacja może uderzyć także w małą społeczność: w szkołę, urząd, szpital, lokalnego przedsiębiorcę, nauczyciela, lekarza, radnego czy kandydata w wyborach samorządowych.
Papież ostrzega przed bańkami informacyjnymi, w których człowiek widzi tylko to, co algorytm uzna za najbardziej angażujące. A najbardziej angażujące nie zawsze znaczy prawdziwe. Często znaczy: najbardziej gniewne, najbardziej skrajne, najbardziej podatne na kliknięcie.
W kampaniach wyborczych problem staje się szczególnie groźny. Deepfake, czyli spreparowany obraz lub głos konkretnej osoby, może w kilka minut zniszczyć reputację człowieka, zanim ktokolwiek zdąży sprawdzić fakty. W tym sensie AI może stać się bronią przeciw demokracji, bo demokracja — jak przypomina ks. prof. Kloch — żywi się zdolnością do dialogu. A dialog bez prawdy zamienia się w hałas.
Gdy chatbot udaje przyjaciela
Osobny, bardzo ludzki wymiar encykliki dotyczy relacji. Ks. prof. Kloch przywołuje sytuację ze studentem, który mówił, że rozmowa z Chatem GPT bywa przyjemniejsza niż rozmowa z człowiekiem, bo bot wydaje się bardziej empatyczny.
To zdanie brzmi jak delikatny alarm. Bo chatbot może odpowiadać cierpliwie, bez zniecierpliwienia, bez ironii, bez zmęczenia. Może mówić po imieniu, pocieszać, doradzać, podsuwać gotowe słowa. Ale nie jest człowiekiem. Nie ponosi odpowiedzialności za relację. Nie zna bólu odrzucenia, nie siedzi przy szpitalnym łóżku, nie poda ręki, kiedy wali się świat.
Leon XIV nie wzywa do odrzucenia technologii. Wzywa do ocalenia tego, co najbardziej ludzkie: rozmowy twarzą w twarz, ciszy, wspólnego stołu, cierpliwości wobec drugiego człowieka. W epoce, w której ekran często zastępuje obecność, brzmi to jak przypomnienie stare jak Ewangelia i świeże jak jutrzejszy kryzys wychowawczy.
Transhumanizm i pokusa nieśmiertelności
Papież odnosi się również do transhumanizmu — idei przekraczania ludzkich ograniczeń przez technologię, implanty, chipy i biologiczne „ulepszanie” człowieka. Według Leona XIV odpowiedzią na tę pokusę nie jest paniczny lęk przed nauką, ale humanizm chrześcijański, który przyjmuje ludzką kruchość jako część naszej godności, a nie błąd wymagający technicznej korekty.
W tej myśli pobrzmiewa bardzo stary spór: czy człowiek ma być zbawiony przez technologię, czy raczej technologia ma służyć człowiekowi? To pytanie, które powraca od mitu o Prometeuszu, przez „Frankensteina” Mary Shelley, aż po współczesne laboratoria sztucznej inteligencji.
AI Act, prawo i odpowiedzialność
W rozmowie z PAP ks. prof. Kloch wskazuje, że papież postuluje wielostronny nadzór nad sztuczną inteligencją: z udziałem państw, społeczeństwa obywatelskiego, naukowców, ludzi kultury, przedsiębiorców, wychowawców, pracodawców, pracowników, ruchów społecznych i wspólnot wiary.
W Europie takim pierwszym wielkim krokiem regulacyjnym jest AI Act, czyli unijne rozporządzenie ustanawiające ramy prawne dla sztucznej inteligencji. Akt przewiduje podejście oparte na ryzyku — inaczej traktowane mają być systemy niskiego ryzyka, a inaczej te, które mogą wpływać na prawa obywatelskie, bezpieczeństwo, edukację, zatrudnienie, dostęp do usług publicznych czy wymiar sprawiedliwości.
Dla obywatela najważniejsza jest jedna zasada: człowiek nie może zostać sam wobec maszyny. Jeżeli algorytm wpływa na decyzję dotyczącą pracy, kredytu, świadczenia, rekrutacji, edukacji czy dostępu do usług, potrzebne są przejrzystość, odpowiedzialność i możliwość kontroli.
Rozbroić AI, czyli nie oddać jej władzy nad życiem i śmiercią
Szczególnie mocne są słowa dotyczące wojny. Leon XIV ostrzega, że nie istnieją algorytmy, które mogłyby uczynić wojnę moralnie dopuszczalną. Papież sprzeciwia się wizji, w której autonomiczna maszyna sama podejmuje decyzję o pozbawieniu człowieka życia.
W czasach wojny w Ukrainie, dronów, systemów rozpoznania, automatyzacji pola walki i cyfrowych narzędzi prowadzenia konfliktu, to nie jest teologiczna metafora. To jedno z najważniejszych pytań współczesności: czy człowiek zachowa kontrolę nad technologią, czy przekaże jej najstraszniejsze ze swoich uprawnień — decyzję o śmierci?
Lokalny wymiar globalnej sprawy
Choć encyklika Leona XIV mówi o problemach globalnych, jej sens dotyczy także takich miejsc jak Tomaszów Mazowiecki i powiat tomaszowski. AI będzie coraz mocniej obecna w szkołach, urzędach, firmach, mediach, ochronie zdrowia, rekrutacji, reklamie, handlu i życiu rodzinnym.
Dlatego pytanie nie brzmi już: czy sztuczna inteligencja wejdzie do naszej codzienności? Ona już weszła. Pytanie brzmi: czy będziemy umieli korzystać z niej mądrze, krytycznie i odpowiedzialnie.
Bo jeśli algorytmy mają pomagać człowiekowi, muszą pozostać narzędziem. Nie wyrocznią. Nie sędzią. Nie substytutem sumienia. I nie nowym panem świata.
Papieskie ostrzeżenie bez histerii
Najważniejsze w głosie Leona XIV jest to, że nie jest on technofobiczny. Papież nie mówi: zatrzymać przyszłość. Mówi raczej: nie pozwolić, by przyszłość została zawłaszczona przez tych, którzy widzą w człowieku wyłącznie użytkownika, klienta, dane treningowe albo źródło zysku.
To przesłanie jest spokojne, ale mocne. Jak dzwon bijący nad miastem, gdy ludzie są już zbyt zajęci, by patrzeć w niebo. AI może być narzędziem dobra wspólnego. Ale tylko wtedy, gdy człowiek nie odda jej prawdy, wolności, relacji i sumienia.
Komentarze