26 września w historii. „Skok” Piłsudskiego, człowiek, który nie uwierzył komputerowi, i ostatnie wielkie dzieło Beatlesów

Dziś jest sobota, 26 września 2026 roku. To 269. dzień roku, do jego końca pozostaje 96 dni. Imieniny obchodzą m.in. Damian, Justyna, Cyprian, Teresa, Lena, Łucja, Kasper i Kosma.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi dziś około 6.32, a zachodzi około 18.29. Dzień potrwa nieco mniej niż 12 godzin – 11 godzin i 57 minut. 

26 września obchodzony jest Europejski Dzień Języków. Tegoroczne hasło brzmi „Languages unite!” – „Języki łączą”. Rada Europy przypomina w ten sposób o wartości wielojęzyczności i różnorodności kulturowej. 

Jeszcze poważniejsze znaczenie ma ustanowiony przez ONZ Międzynarodowy Dzień Całkowitej Eliminacji Broni Jądrowej. Organizacja przypomina, że po wygaśnięciu w lutym 2026 roku traktatu New START po raz pierwszy od lat 70. strategiczne arsenały nuklearne USA i Rosji nie są objęte uzgodnionymi limitami traktatowymi.

Kalendarium historyczne

249 lat temu (1777). Brytyjczycy zajmują Filadelfię

26 września 1777 roku wojska brytyjskie wkroczyły do Filadelfii, wówczas jednego z najważniejszych ośrodków amerykańskiej rewolucji. Kongres Kontynentalny opuścił miasto wcześniej, przenosząc obrady najpierw do Lancaster, a następnie do Yorku. 

Brytyjczycy mogli uznać zdobycie Filadelfii za poważny sukces polityczny. Nie zakończyło ono jednak wojny. Armia George’a Washingtona przeszła na zimowe leża w Valley Forge, gdzie zmagała się z zimnem, niedostatkiem żywności i fatalnymi warunkami.

Kilka miesięcy później Brytyjczycy wycofali się z miasta.

Filadelfię można było zdobyć.

Rewolucji – już nie.

118 lat temu (1908). Piłsudski i „akcja czterech premierów”

26 września 1908 roku na stacji w Bezdanach pod Wilnem bojowcy PPS-Frakcji Rewolucyjnej przeprowadzili jedną z najbardziej spektakularnych akcji polskiej konspiracji niepodległościowej.

Dowodził nią osobiście Józef Piłsudski. Celem był wagon pocztowy przewożący pieniądze z Królestwa Polskiego do Petersburga. Akcja trwała mniej niż godzinę, a bojowcy zdobyli ponad 200 tys. rubli. Środki miały finansować działalność organizacji, pomoc dla więźniów politycznych i przygotowania do dalszej walki. 

Wśród uczestników znaleźli się m.in. Walery Sławek, Aleksander Prystor i Tomasz Arciszewski. Razem z Piłsudskim tworzyli więc niezwykły skład: czterech przyszłych premierów Rzeczypospolitej uczestniczyło w jednym napadzie na carski pociąg.

Była tam również Aleksandra Szczerbińska, późniejsza druga żona Piłsudskiego.

Dzisiejszy język nazwałby wydarzenie napadem na transport pieniędzy.

Dla uczestników była to „ekspropriacja” – odebranie środków państwu zaborczemu i przeznaczenie ich na walkę o niepodległość.

IPN wskazuje, że Bezdany były jedną z najważniejszych akcji tego rodzaju i symbolicznym momentem przejścia Piłsudskiego od działalności partyjnej ku budowie struktur wojskowych przyszłego państwa polskiego. 

82 lata temu (1944). Mokotów schodzi do kanałów

26 września 1944 roku sytuacja powstańców na Mokotowie była już dramatyczna. Dowódca Obwodu V Mokotów AK ppłk Józef Rokicki „Michał”, wobec rosnących strat i załamywania się obrony, zarządził ewakuację części oddziałów kanałami do Śródmieścia. 

Tego samego dnia zginęła Ewa Matuszewska „Mewa”, 25-letnia sanitariuszka Armii Krajowej. IPN podaje, że Niemcy rozstrzelali ją na jednej z mokotowskich redut. Została później rozpoznana w zbiorowej mogile m.in. po trzymanym w dłoniach nierozwiniętym bandażu. 

Następnego dnia Mokotów skapitulował.

Powstanie trwało jednak dalej.

Wrzesień 1944 roku nie miał już nic ze zwykłego wojskowego odwrotu. Każde przejście kanałem, każdy punkt sanitarny, każdy dom mógł stać się ostatnim miejscem czyjegoś życia.

69 lat temu (1957). Romeo i Julia przenoszą się na ulice Nowego Jorku

26 września 1957 roku w Winter Garden Theatre na Broadwayu odbyła się premiera „West Side Story”.

Leonard Bernstein napisał muzykę, Stephen Sondheim teksty piosenek, Arthur Laurents libretto, a Jerome Robbins odpowiadał za koncepcję, reżyserię i choreografię. Inspiracją był „Romeo i Julia” Szekspira, ale zamiast Werony pojawił się współczesny Manhattan i konflikt młodzieżowych gangów.

Library of Congress zwraca uwagę, że spektakl łamał ówczesne reguły musicalu. Przemoc, uprzedzenia etniczne, bieda i śmierć nie były tylko tłem dla piosenek. Muzyka, taniec i fabuła stały się jednym mechanizmem opowieści.

„West Side Story” przestało być wyłącznie przebojem Broadwayu.

Stało się jednym z punktów odniesienia dla współczesnego teatru muzycznego.

66 lat temu (1960). Kamera wchodzi do polityki

26 września 1960 roku John F. Kennedy i Richard Nixon wystąpili w pierwszej z czterech debat prezydenckich transmitowanych przez największe amerykańskie sieci telewizyjne.

Debata odbyła się w Chicago. Oglądało ją około 66,4 mln widzów. Tematem były przede wszystkim sprawy wewnętrzne USA. 

Znaczenie wydarzenia wykraczało jednak daleko poza konkretne argumenty obu kandydatów.

Polityka stawała się widowiskiem telewizyjnym.

Liczyło się już nie tylko to, co kandydat mówił, lecz również jak wyglądał, jak zachowywał się przed kamerą i czy potrafił mówić bezpośrednio do milionów ludzi siedzących wieczorem w swoich domach.

Kennedy–Nixon to jeden z momentów narodzin współczesnej polityki medialnej.

Dzisiejsze transmisje w mediach społecznościowych są tylko kolejnym rozdziałem tej samej historii.

57 lat temu (1969). Beatlesi idą przez pasy

26 września 1969 roku ukazał się „Abbey Road”.

Nie był ostatnim albumem Beatlesów, jaki trafił do sklepów – później wydano „Let It Be” – ale był ostatnią płytą nagraną wspólnie przez Johna Lennona, Paula McCartneya, George’a Harrisona i Ringo Starra. 

Album przyniósł „Come Together”, „Something”, „Here Comes the Sun”, „Because” oraz niezwykłe medley zamykające drugą stronę płyty. Produkcja była dopracowana i bogata, jakby zespół w ostatnim momencie postanowił raz jeszcze pokazać, jak dużo potrafi zrobić w studiu.

Okładka nie zawierała ani nazwy zespołu, ani tytułu.

Nie musiała.

Czterech ludzi przechodzących przez zwykłe przejście dla pieszych stworzyło jeden z najbardziej rozpoznawalnych obrazów w historii muzyki.

Pół wieku później ludzie nadal ustawiają się na Abbey Road, żeby przejść dokładnie tą samą drogą.

43 lata temu (1983). Komputer mówi: wojna. Człowiek odpowiada: zaczekajmy

Noc 26 września 1983 roku mogła skończyć się zupełnie inaczej.

W sowieckim centrum dowodzenia system wczesnego ostrzegania Oko poinformował o wystrzeleniu amerykańskiego pocisku międzykontynentalnego. Po chwili system wykrył kolejne.

Na służbie znajdował się ppłk Stanisław Pietrow.

Procedury nakazywały potraktować alarm poważnie.

Pietrow zaczął jednak myśleć.

Jeśli Stany Zjednoczone naprawdę rozpoczynałyby wojnę atomową, dlaczego miałyby wysłać zaledwie kilka rakiet? Radary naziemne również nie potwierdzały ataku. Uznał, że system się myli.

Miał rację.

Przyczyną fałszywego alarmu był nietypowy układ światła słonecznego, chmur i satelitów systemu ostrzegania.

Nie oznacza to, że Pietrow jednym ruchem „zatrzymał rozkaz wojny nuklearnej” – proces decyzyjny był bardziej złożony. Jego ocena zapobiegła jednak eskalacji fałszywego alarmu w momencie wyjątkowo wysokiego napięcia pomiędzy USA i ZSRR.

Dzisiejsza data brzmi niemal jak zaplanowana przez scenarzystę.

Właśnie 26 września ONZ obchodzi Międzynarodowy Dzień Całkowitej Eliminacji Broni Jądrowej. 

29 lat temu (1997). Trzęsienie ziemi uderza w Asyż

26 września 1997 roku silne trzęsienia ziemi nawiedziły Umbrię i Marche we Włoszech.

Jednym z symboli katastrofy stała się bazylika św. Franciszka w Asyżu. Fragmenty sklepień runęły, uszkadzając bezcenne średniowieczne freski.

Katastrofa rozpoczęła jeden z najbardziej skomplikowanych projektów konserwatorskich w historii europejskiego dziedzictwa.

Miliony fragmentów tynku trzeba było traktować niemal jak gigantyczną układankę.

Trzęsienie ziemi pokazało boleśnie, że zabytki, które wydają się istnieć „od zawsze”, mogą zostać zniszczone w ciągu kilkunastu sekund.

18 lat temu (2008). Odszedł Paul Newman

26 września 2008 roku zmarł Paul Newman, jeden z największych aktorów amerykańskiego kina drugiej połowy XX wieku. Miał 83 lata. 

„Butch Cassidy and the Sundance Kid”, „Żądło”, „Kotka na gorącym blaszanym dachu”, „Bilardzista” i „Kolor pieniędzy” uczyniły z niego ikonę ekranu.

Ale Newman zbudował też drugą biografię.

Był kierowcą wyścigowym, właścicielem zespołu motorsportowego i filantropem. Dochody z marki spożywczej Newman’s Own przeznaczał na działalność charytatywną.

Nie każda gwiazda Hollywood potrafi zamienić sławę w coś trwalszego niż fotografia.

Urodzili się tego dnia

George Gershwin urodził się 26 września 1898 roku w Nowym Jorku. Jego „Rhapsody in Blue”, „An American in Paris” i opera „Porgy and Bess” połączyły muzykę klasyczną z jazzem i popularną kulturą amerykańską. Library of Congress przypomina, że utwory George’a i Iry Gershwinów stały się częścią amerykańskiej pamięci muzycznej.

T.S. Eliot przyszedł na świat 26 września 1888 roku w St. Louis. „Ziemia jałowa” i „Pieśń miłosna J. Alfreda Prufrocka” należą do najważniejszych tekstów modernizmu, a sam Eliot otrzymał w 1948 roku literacką Nagrodę Nobla.

Olivia Newton-John, urodzona 26 września 1948 roku, zdobyła cztery nagrody Grammy i międzynarodową popularność zarówno jako piosenkarka, jak i aktorka. Dla milionów widzów pozostała przede wszystkim Sandy z filmu „Grease”.

Serena Williams urodziła się 26 września 1981 roku w Saginaw w stanie Michigan. Jej kariera należy do najważniejszych rozdziałów współczesnego tenisa – zarówno ze względu na wyniki, jak i wpływ na popularność kobiecego sportu. Oficjalna baza WTA potwierdza datę jej urodzenia właśnie 26 września.

Odeszli tego dnia

Najmocniejszym nazwiskiem w dzisiejszym kalendarium śmierci pozostaje Paul Newman, który zmarł 26 września 2008 roku. Był laureatem Oscara za „Kolor pieniędzy”, a wcześniej otrzymał również honorową nagrodę Akademii.

W jego przypadku warto pamiętać, że legenda kina nie skończyła się na filmografii. Newman przeznaczał ogromne środki na cele społeczne i działalność dobroczynną.

Tego dnia w muzyce

128 lat temu urodził się George Gershwin

George Gershwin potrafił zrobić coś, co przed nim udawało się nielicznym: sprawić, żeby sala koncertowa zaczęła mówić językiem ulicy.

Jazzowe harmonie, muzyka popularna, Broadway i klasyczna orkiestra spotykały się u niego bez poczucia mezaliansu.

„Rhapsody in Blue” rozpoczyna charakterystyczny glissando klarnetu – kilka sekund wystarcza, by rozpoznać utwór. Library of Congress wymienia tę melodię obok „An American in Paris” i takich standardów jak „I Got Rhythm” czy „Someone to Watch Over Me” jako część trwałego dziedzictwa Gershwina.

Zmarł w 1937 roku.

Miał zaledwie 38 lat.

57 lat „Abbey Road”

Jeśli trzeba wskazać muzyczne wydarzenie 26 września, trudno rywalizować z rokiem 1969.

„Abbey Road” Beatlesów ukazał się dokładnie 57 lat temu.

George Harrison przyniósł „Something” i „Here Comes the Sun”. Lennon – „Come Together” oraz potężne „I Want You (She’s So Heavy)”. McCartney był główną siłą napędową finałowego medley.

W „Because” Lennon, McCartney i Harrison nagrali trzy głosy, a następnie wielokrotnie je nałożyli, tworząc niemal chóralne brzmienie.

Album dotarł na pierwsze miejsce brytyjskiej listy i utrzymał się tam łącznie przez 17 tygodni. W USA był numerem jeden przez 11 tygodni. 

Najbardziej niezwykłe jest jednak coś innego.

Zespół był już blisko rozpadu.

A mimo to nagrał płytę, która nie brzmi jak dokument rozpadu.

Brzmi jak perfekcyjnie napisane pożegnanie.

Broadway też ma swoje 26 września

Muzycznie nie można pominąć „West Side Story”.

Partytura Bernsteina łączyła jazz, muzykę latynoską, klasyczną orkiestrację i teatralny dramat. Sondheim pisał teksty, które nie brzmiały jak dekoracja pomiędzy scenami – prowadziły fabułę.

Po 1957 roku musical nie mógł już zawsze wracać do bezpiecznej krainy lekkiej rozrywki.

Na scenę weszły konflikty społeczne, przemoc i śmierć.

Tego dnia w sporcie

Serena Williams – urodziny jednej z największych

Serena Williams obchodzi dziś 45. urodziny.

Jej wpływu na tenis nie można sprowadzić wyłącznie do liczby trofeów. Wraz z Venus zmieniła sposób gry w kobiecym tenisie: większa siła, agresywny serwis, szybsza wymiana i presja od pierwszej piłki stały się standardem kolejnej epoki.

Jej nazwisko wykroczyło również daleko poza kort.

Serena stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych sportsmenek świata.

Sport dziś: Polska – Francja o złoto

Dzisiaj historyczny wpis może powstać dopiero wieczorem.

O godz. 21.00 Polska zagra z Francją w finale mistrzostw Europy siatkarzy. Biało-czerwoni wczoraj pokonali Słowenię 3:0 – 25:23, 25:23, 25:18. 

Francuzi awansowali po zwycięstwie 3:1 nad Finlandią.

Polska broni tytułu mistrza Europy. Francja jest mistrzem olimpijskim, który w finale igrzysk w Paryżu w 2024 roku pokonał Polaków.

Dzisiejszy finał będzie więc spotkaniem dwóch reprezentacji, które w ostatnich latach regularnie pojawiają się w najważniejszych meczach światowej siatkówki.

O 20.45 w piłkarskiej Lidze Narodów Anglia zagra z Hiszpanią – to jedno z najważniejszych spotkań sobotniego programu UEFA.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Dzisiaj nie znalazłem w wiarygodnych źródłach równie mocnej historycznej rocznicy 26 września dotyczącej Tomaszowa Mazowieckiego, Spały czy pozostałych gmin powiatu, jak wczorajsza historia utworzenia niemieckiego Oberostu w Spale.

Nie ma sensu dopisywać lokalnej ciekawostki tylko dlatego, że miejsce na nią przewiduje format artykułu.

Jest natomiast istotne wydarzenie dzisiejsze.

Samorządowcy spotykają się w Tomaszowie

26 września 2026 roku w Powiatowym Centrum Animacji Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim zaplanowano Ogólnopolskie Forum Samorządowe Rozwój Plus. Początek programu przewidziano na godz. 12.00. Organizatorzy zapowiadają udział samorządowców i polityków; według opublikowanego programu mają wystąpić m.in. prezydent Tomaszowa Mazowieckiego Marcin Witko, Mateusz Morawiecki oraz Waldemar Buda.

To informacja bieżąca, a nie rocznica historyczna, dlatego warto ją wyraźnie oddzielić od kalendarium.

Tomaszów stanie się dziś miejscem ogólnopolskiej dyskusji o samorządzie dokładnie w dniu, w którym nasze historyczne kalendarium przypomina, jak różne formy władzy, odpowiedzialności i decyzji przewijają się przez dzieje.