Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
środa, 18 listopada 2026 13:48
Z OSTATNIEJ CHWILI:
Reklama
Reklama

27 września w historii. Łokietek pod Płowcami, narodziny Polskiego Państwa Podziemnego i dzień, w którym przemówiły hieroglify

Historia 27 września zaczyna się od szczęku mieczy pod Płowcami, później prowadzi przez Rzym, Meksyk i Egipt, by w 1939 roku zejść do konspiracyjnych mieszkań oblężonej Warszawy. Tego dnia rodziła się Służba Zwycięstwu Polski, zalążek niezwykłego państwa działającego bez własnych urzędów, ale z wojskiem, sądami, szkołami i administracją. Co wydarzyło się 27 września? To także dzień, w którym Champollion pokazał światu klucz do egipskich hieroglifów, ruszyła kolej zwiastująca transportową rewolucję, ukazała się „Silent Spring”, a Chiny wykonały pierwszy własny spacer kosmiczny. W naszym regionie data prowadzi prosto do tomaszowskiej konspiracji, wywiadu w Spale i ludzi, którzy prowadzili swoją wojnę kilka kilometrów od niemieckiego sztabu.

Nasz artykuł w dużym skrócie

  • Wielki triumf i obrona tytułu mistrzów Europy – Polska obudziła się dziś w glorii chwały; biało-czerwoni w wielkim stylu pokonali wczoraj Francję 3:1 i obronili kontynentalny tytuł mistrzowski.
  • Kluczowe karty z historii oręża i podziemia – mija dokładnie 695 lat od bitwy pod Płowcami, w której Władysław Łokietek stawił czoła Krzyżakom. Wspominamy też 87. rocznicę powołania w oblężonej Warszawie Służby Zwycięstwu Polski, dającej początek strukturom Polskiego Państwa Podziemnego.
  • Kamienie milowe nauki, techniki i ekologii – przypada 204. rocznica odczytania egipskich hieroglifów przez Champolliona oraz 201 lat od uruchomienia Stockton & Darlington Railway, co uznaje się za narodziny nowoczesnej kolei publicznej. Mija też 64 lata od wydania przełomowej książki ekologicznej „Silent Spring” Rachel Carson.
  • Tragiczna rocznica w świecie muzyki – równo 40 lat temu w katastrofie autokaru zginął Cliff Burton, legendarny basista Metalliki, który na zawsze zmienił oblicze i ambicje muzyki thrashmetalowej.

Dziś jest niedziela, 27 września 2026 roku. To 270. dzień roku, a do sylwestra pozostaje 95 dni. Imieniny obchodzą m.in. Wincenty, Gaja, Amadeusz, Mirela, Wawrzyniec, Urban i Jan. 

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi dziś około 6.34, a zachodzi około 18.30. Dzień potrwa niespełna 12 godzin – około 11 godzin i 56 minut. 

Dzisiejsza data ma w Polsce szczególny charakter. 27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego, ustanowiony uchwałą Sejmu z 11 września 1998 roku. Tego samego dnia swoje święto obchodzą również Wojska Obrony Terytorialnej. 

Na świecie przypada natomiast Światowy Dzień Turystyki. Tegoroczne hasło brzmi: „Digital Agenda and Artificial Intelligence to Redesign Tourism”. Sekretarz generalny ONZ António Guterres zwraca uwagę, że sztuczna inteligencja już zmienia sposób wyboru kierunków podróży, może pomagać mniejszym przedsiębiorcom i mniej znanym miejscom, ale może też jeszcze bardziej koncentrować ruch turystyczny wokół kilku najpopularniejszych destynacji.

Kalendarium historyczne

695 lat temu (1331). Płowce – zwycięstwo, remis czy przede wszystkim przełamanie strachu?

27 września 1331 roku pod Płowcami na Kujawach armia Władysława Łokietka starła się z wojskami zakonu krzyżackiego.

Krzyżacy prowadzili wówczas wielką wyprawę przeciwko Polsce. Zamierzali współdziałać z królem Czech Janem Luksemburskim, ale plan zawiódł z powodu problemów z koordynacją obu armii. Wycofujących się rycerzy zakonnych zaatakowały siły polskie. Bitwa miała dwie fazy, a historycy do dziś ostrożnie podchodzą do prostego określania jej mianem pełnego polskiego zwycięstwa.  

W końcowej części starcia Łokietek nakazał wycofanie swoich wojsk, ale straty krzyżackie były na tyle poważne, że zakon zrezygnował z dalszego marszu na Brześć Kujawski i odszedł w stronę Torunia.

Militarnie nie był to Grunwald.

Psychologicznie był to jednak moment ważny.

Zakon, który przez lata budował aurę niezwyciężonego przeciwnika, można było zatrzymać w polu. Bitwa pod Płowcami stała się jednym z elementów budujących polityczny mit odradzającego się Królestwa Polskiego.

Tyle że historia szybko przypomniała, że jeden dzień nie kończy wojny. Już w następnym roku Krzyżacy opanowali Kujawy. (1540). Papież zatwierdza jezuitów

27 września 1540 roku papież Paweł III wydał bullę „Regimini militantis Ecclesiae”, oficjalnie zatwierdzając Towarzystwo Jezusowe.

Na czele nowego zakonu stał Ignacy Loyola. Jego grupa początkowo planowała działalność misyjną w Ziemi Świętej, ale ostatecznie oddała się do dyspozycji papieża. 

Jezuici bardzo szybko stali się jedną z najważniejszych sił intelektualnych katolickiej Europy. Zakładali szkoły i kolegia, prowadzili misje, uczestniczyli w sporach teologicznych czasu reformacji i kontrreformacji.

Ich historia dotknęła później także Rzeczypospolitej.

Przez stulecia szkoły jezuickie kształciły znaczną część polskich elit.

Można więc powiedzieć, że decyzja podjęta w Rzymie 27 września 1540 roku trafiała po latach również do szkolnych ławek Krakowa, Wilna, Poznania czy Lublina.

205 lat temu (1821). Meksyk kończy jedenastoletnią walkę

27 września 1821 roku Armia Trzech Gwarancji wkroczyła do miasta Meksyk.

Był to symboliczny finał wojny o niepodległość rozpoczętej w 1810 roku. Siłami dowodził Agustín de Iturbide, a fundamentem politycznego porozumienia stały się Plan z Iguali i traktaty z Córdoby. 

Następnego dnia podpisano Akt Niepodległości Imperium Meksykańskiego.

Wojna się skończyła.

Problemy nowego państwa dopiero się zaczynały.

Meksyk przez kolejne dziesięciolecia przeżywał przewroty, konflikty wewnętrzne, interwencje zagraniczne i zmiany ustrojowe. Niepodległość okazała się więc nie końcem opowieści, lecz pierwszą stroną bardzo burzliwego rozdziału.

204 lata temu (1822). Egipt zaczyna mówić

27 września 1822 roku Jean-François Champollion przedstawił Akademii Inskrypcji i Literatury Pięknej wyniki swoich badań nad pismem starożytnego Egiptu.

Kluczem była oczywiście Kamień z Rosetty, zawierający tekst w kilku systemach pisma, ale Champollion nie pracował w intelektualnej próżni. Korzystał z wcześniejszych odkryć szeregu badaczy, w tym Thomasa Younga. 

Przełom polegał na zrozumieniu, że hieroglify nie są wyłącznie obrazkowymi symbolami pojęć.

Mogły zapisywać również dźwięki.

Nagle ściany świątyń i grobowców przestały być tylko piękną dekoracją.

Zaczęły opowiadać.

Można było odczytać nazwiska faraonów, modlitwy, teksty administracyjne, kroniki i inskrypcje pozostawione przez ludzi żyjących tysiące lat wcześniej.

W archeologii są odkrycia, które wydobywają z ziemi przedmiot.

Champollion wydobył z ciszy całą cywilizację.

201 lat temu (1825). Lokomotywa ciągnie świat w nową epokę

27 września 1825 roku oficjalnie otwarto Stockton & Darlington Railway w północno-wschodniej Anglii.

Za sterami parowozu Locomotion No. 1 stanął George Stephenson. Lokomotywa ciągnęła wagony z węglem, mąką, pracownikami i pasażerami. Wzdłuż trasy zebrały się ogromne tłumy.   

Nie była to pierwsza lokomotywa parowa świata.

Znaczenie tej chwili polegało na czymś innym: na publicznej linii kolejowej połączono parowy napęd, przewóz towarów i ludzi oraz rozwiązania, które można było później powielić na wielką skalę.

Kolej skróciła kontynenty.

Zmieniła miasta, przemysł, pocztę, wojnę, handel i turystykę.

Dwieście lat później łatwo traktować pociąg jak oczywistość.

W 1825 roku był zapowiedzią świata, w którym odległość miała już nigdy nie znaczyć tego samego.

87 lat temu (1939). Warszawa kapituluje, ale państwo schodzi do podziemia

Pod koniec września 1939 roku sytuacja Polski wydawała się beznadziejna.

Niemcy nacierali z zachodu, Armia Czerwona wkroczyła ze wschodu, Warszawa dogorywała pod bombami.

I właśnie wtedy, 27 września 1939 roku, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz rozpoczął tworzenie Służby Zwycięstwu Polski.  

SZP nie miała być luźną grupą partyzantów.

Miała kontynuować zorganizowaną walkę państwa.

W grudniu została zastąpiona Związkiem Walki Zbrojnej, a 14 lutego 1942 roku ZWZ przekształcono w Armię Krajową.

Wokół pionu wojskowego powstała cała niewidzialna infrastruktura państwowości: Delegatura Rządu na Kraj, tajne sądownictwo, szkolnictwo, administracja i podziemne struktury polityczne.

Polska została podzielona między okupantów.

Nie przestała jednak istnieć jako państwo.

To właśnie dlatego 27 września obchodzimy dziś Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Święto ustanowił Sejm RP w 1998 roku.  

86 lat temu (1940). Berlin, Rzym i Tokio podpisują pakt

27 września 1940 roku Niemcy, Włochy i Japonia podpisały Pakt Trzech.

Porozumienie formalizowało sojusz państw, które zaczęto określać jako państwa Osi. Niemcy i Włochy uznawały japońskie ambicje stworzenia „nowego porządku” w Azji Wschodniej, a Japonia uznawała przywództwo obu europejskich dyktatur na kontynencie. 

Układ miał też bardzo konkretnego adresata niewymienionego wprost w nazwie dokumentu: Stany Zjednoczone.

Sygnatariusze zobowiązywali się pomagać sobie w przypadku zaatakowania jednego z nich przez państwo, z którym żaden nie pozostawał jeszcze w wojnie.

Miało to działać odstraszająco.

Nie zadziałało.

Po Pearl Harbor wojna stała się naprawdę światowa.

72 lata temu (1954). Telewizja idzie spać coraz później

27 września 1954 roku NBC wyemitowała pierwszy ogólnokrajowy odcinek programu „Tonight”, prowadzonego przez Steve’a Allena.

Tak rozpoczęła się historia „The Tonight Show” – programu uznawanego przez Guinness World Records za najdłużej emitowany telewizyjny talk-show. 

Po Allenie przyszli Jack Paar, Johnny Carson, Jay Leno, Conan O’Brien i Jimmy Fallon.

Format okazał się genialnie prosty.

Monolog. Gość. Rozmowa. Muzyka. Żart. Kilka minut, które następnego dnia cytuje cały kraj.

Późniejsza telewizja nocna, a w pewnym sensie również dzisiejsze podcasty i internetowe programy rozmów, czerpią z formuły zbudowanej w połowie lat 50.

Nie każda rewolucja potrzebuje armat.

Niektóre zaczynają się od biurka, fotela i kamery.

64 lata temu (1962). „Cicha wiosna”, po której zrobiło się głośno

27 września 1962 roku ukazała się książka Rachel Carson „Silent Spring” – „Cicha wiosna”.

Carson opisywała skutki masowego stosowania pestycydów, przede wszystkim DDT, oraz ich wpływ na ptaki, owady, inne zwierzęta i cały ekosystem. 

Tytułowa „cicha wiosna” była wizją świata, w którym z powodu ludzkiej działalności nie słychać już ptaków.

Książka wywołała gwałtowny sprzeciw części przemysłu chemicznego.

Jednocześnie trafiła w moment, w którym zachodnie społeczeństwa zaczynały pytać, czy rozwój technologiczny rzeczywiście zawsze oznacza postęp.

„Silent Spring” stała się jednym z fundamentów nowoczesnego ruchu ekologicznego.

Dobra literatura popularnonaukowa czasem tylko tłumaczy świat.

Ta pomogła go zmienić.

30 lat temu (1996). Talibowie zdobywają Kabul

27 września 1996 roku talibowie opanowali Kabul.

Oddziały dotarły do stolicy Afganistanu po kilku latach wojny domowej, która nastąpiła po upadku rządów wspieranych wcześniej przez Związek Radziecki. ONZ potwierdza, że do końca września talibowie przejęli miasto praktycznie bez większego oporu ze strony sił rządowych. 

Najbardziej brutalnym symbolem zmiany władzy stał się los byłego prezydenta Mohammada Nadżibullaha.

Od 1992 roku przebywał na terenie placówki ONZ.

W nocy talibowie wtargnęli do kompleksu, uprowadzili jego oraz brata. Kilka godzin później ich ciała wystawiono publicznie w centrum Kabulu. 

Wraz z nowym reżimem przyszły drastyczne ograniczenia praw kobiet i dziewcząt.

Afganistan wchodził w epokę, której skutki świat odczuwa do dziś.

18 lat temu (2008). Chiny wychodzą ze statku

27 września 2008 roku Zhai Zhigang opuścił statek Shenzhou VII i przeprowadził pierwszy chiński spacer kosmiczny.

W przestrzeni poza pojazdem spędził kilkanaście minut. Misja była transmitowana na żywo, a Chiny stały się trzecim państwem – po Związku Radzieckim i Stanach Zjednoczonych – które samodzielnie opanowało technologię spacerów kosmicznych. 

To nie był widowiskowy spacer na potrzeby telewizji.

Technologia EVA była konieczna do późniejszych prac przy budowie i obsłudze własnej stacji kosmicznej.

W 2008 roku Chiny pokazały, że nie zamierzają pozostać obserwatorem kosmicznego wyścigu.

Kilkunastominutowe wyjście przez właz było początkiem znacznie dłuższej drogi.

12 lat temu (2014). Góra Ontake wybucha bez ostrzeżenia

27 września 2014 roku o godz. 11.52 czasu lokalnego wybuchł japoński wulkan Ontake.

Była sobota, na szlakach znajdowało się wielu turystów. Erupcja miała charakter freatyczny – gwałtowny wybuch pary, popiołu i materiału skalnego może w takim przypadku nastąpić z niewielkim wyprzedzeniem.

Katastrofa pociągnęła za sobą liczne ofiary wśród ludzi znajdujących się w pobliżu szczytu i doprowadziła w Japonii do przeglądu systemów ostrzegania i procedur związanych z aktywnymi wulkanami.

Przyroda przypomniała wtedy o starej zasadzie.

Brak sygnałów ostrzegawczych nie zawsze oznacza brak zagrożenia.

6 lat temu (2020). Wojna wraca do Górskiego Karabachu

27 września 2020 roku wznowione zostały na szeroką skalę działania wojenne w rejonie Górskiego Karabachu.

Sekretarz generalny ONZ António Guterres wezwał wówczas strony do natychmiastowego zaprzestania walk i powrotu do negocjacji. ONZ informowała o ofiarach zarówno wśród żołnierzy, jak i ludności cywilnej.

Konflikt między Armenią i Azerbejdżanem miał wtedy już kilkudziesięcioletnią historię.

Wrzesień 2020 roku rozpoczął jednak nową, wyjątkowo intensywną fazę wojny.

To jedna z rocznic, które przypominają, że zamrożony konflikt nie jest konfliktem rozwiązanym.

Czasami jest jedynie wojną czekającą na kolejny zapalnik.

Urodzili się tego dnia

Meat Loaf urodził się 27 września 1947 roku w Dallas. Jego „Bat Out of Hell” był czymś pomiędzy rockową płytą, musicalem i spektaklem, w którym każda piosenka zachowywała się tak, jakby miała być ostatnim numerem koncertu. Artysta pojawiał się również w kinie – m.in. w „The Rocky Horror Picture Show” i „Fight Club”.

Gwyneth Paltrow urodziła się 27 września 1972 roku w Los Angeles. Role w „Siedem”, „Emmie” i „Zakochanym Szekspirze” uczyniły ją jedną z najważniejszych aktorek końca lat 90.; za ostatni z tych filmów otrzymała Oscara. Później weszła także do świata Marvela jako Pepper Potts.

Avril Lavigne, urodzona 27 września 1984 roku w kanadyjskim Belleville, wkroczyła do popkultury na początku XXI wieku z płytą „Let Go”. „Complicated” i „Sk8er Boi” sprawiły, że pop-punk przestał być dla masowej publiczności wyłącznie męskim światem gitar, szerokich spodni i deskorolek.

Odeszli tego dnia

Edgar Degas zmarł 27 września 1917 roku w Paryżu w wieku 83 lat. Choć łączy się go z impresjonistami, sam niechętnie przyjmował tę etykietę. Baletnice, próby, garderoby, wyścigi konne i sceny codziennego życia przedstawiał jak ktoś, kto patrzy na rzeczywistość przez wizjer kamery kilkadziesiąt lat przed rozwojem nowoczesnego kina. Musée d’Orsay właśnie na 27 września datuje jego śmierć. Musée d'Orsay

Cliff Burton zginął 27 września 1986 roku podczas europejskiej trasy Metalliki. Autokar zespołu wypadł z drogi w Szwecji, a 24-letni basista poniósł śmierć. Metallica wspomina, że jego wiedza muzyczna i zamiłowanie do eksperymentowania miały ogromny wpływ na rozwój brzmienia zespołu.

Tego dnia w muzyce

79 lat temu urodził się Meat Loaf

Były głosy bardziej subtelne.

Meat Loaf nie zamierzał do nich należeć.

Jego współpraca z Jimem Steinmanem stworzyła rock, który wyglądał, jakby Bruce Springsteen spotkał Wagnera na scenie musicalu, a ktoś jeszcze podkręcił wszystkie wzmacniacze.

„Bat Out of Hell” przyniósł m.in. „Paradise by the Dashboard Light” i „Two Out of Three Ain’t Bad”. Utwory były długie, teatralne i kompletnie nieprzystające do rodzącego się właśnie punkowego minimalizmu.

I właśnie dlatego przetrwały.

40 lat temu zginął Cliff Burton

W historii metalu 27 września 1986 roku pozostaje datą tragiczną.

Cliff Burton był basistą Metalliki w czasach „Kill ’Em All”, „Ride the Lightning” i „Master of Puppets”. Jego partie w „For Whom the Bell Tolls”, „Orion” czy „Anesthesia (Pulling Teeth)” pokazały, że gitara basowa nie musi jedynie pilnować rytmu.

Może prowadzić opowieść.

Oficjalna historia Metalliki podkreśla, że Burton łączył spontaniczność grania z bardzo dobrą znajomością teorii muzyki. Po jego śmierci zespół przesłuchał ponad 40 kandydatów i ostatecznie wybrał Jasona Newsteda

Metallica przetrwała.

Nigdy jednak nie była już dokładnie tym samym zespołem.

32 lata „Deliverance”

27 września 1994 roku Corrosion of Conformity wydało album „Deliverance”.

To płyta ważna dla ciężkiego grania lat 90. Zespół odszedł daleko od swoich hardcore’owych początków, łącząc metal z ciężkim południowym rockiem, sludge’em i bluesowym brudem.

Na albumie znalazły się „Albatross”, „Clean My Wounds”, „Seven Days” i utwór tytułowy. Była to również płyta, na której Pepper Keenan przejął rolę głównego wokalisty.

Grunge rządził wtedy radiem.

Corrosion of Conformity pokazało, że ciężka gitara może iść własną drogą.

22 lata temu Interpol wydał „Antics”

27 września 2004 roku ukazało się „Antics”, drugie wydawnictwo Interpolu.

Po mrocznym „Turn On the Bright Lights” nowojorski zespół nagrał płytę bardziej bezpośrednią, ale nadal zanurzoną w chłodnym, nocnym brzmieniu post-punku.

„Evil”, „Slow Hands” i „C’mere” stały się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych utworów grupy. Sam Interpol, obchodząc dwudziestolecie płyty, określał ją jako album, który ugruntował pozycję zespołu wśród najważniejszych wykonawców swojego pokolenia.

To muzyka idealna do miasta po północy.

Latarnie, puste skrzyżowania i gitary brzmiące tak, jakby ktoś zostawił Joy Division w nowojorskim metrze.

Avril Lavigne kończy 42 lata

Dzisiejsze urodziny Avril Lavigne są także dobrym pretekstem, by przypomnieć zmianę, jaka zaszła w muzyce popularnej na początku wieku.

W 2002 roku świat dostał „Let Go”.

Lavigne nie wyglądała i nie zachowywała się jak większość ówczesnych gwiazd popu. Gitara, krawat, trampki i refren „Sk8er Boi” stworzyły obraz, który tysiące nastolatek zaczęły kopiować niemal natychmiast.

Dzisiaj pop-punk znów przeżywa kolejną młodość.

A Lavigne przestała być buntowniczą nastolatką z MTV.

Stała się jednym z symboli epoki.

Tego dnia w sporcie

38 lat temu Ben Johnson wygrał wyścig – i przegrał wszystko

Seul, igrzyska olimpijskie 1988.

Finał biegu na 100 metrów.

Ben Johnson przebiega linię mety jako pierwszy, ustanawiając fantastyczny wynik.

Trzy dni później, 27 września, świat dowiedział się, że Kanadyjczyk został zdyskwalifikowany po pozytywnym wyniku testu na stanozolol. Złoty medal przypadł Carlowi Lewisowi. Międzynarodowy Komitet Olimpijski wspomina tę historię jako jeden z najbardziej spektakularnych upadków w dziejach igrzysk.

To był moment, w którym doping przestał być problemem omawianym głównie w gabinetach federacji.

Wszedł na pierwsze strony gazet.

I został tam na kolejne dekady.

Sport dziś: Polska budzi się ze złotem

Jeszcze wczoraj pisaliśmy, że historia czeka na wynik.

Dziś wynik już znamy.

Polska jest mistrzem Europy w siatkówce.

W sobotni wieczór biało-czerwoni pokonali Francję 3:1. Sety zakończyły się wynikami 31:29, 25:19, 20:25 i 25:16. Najwięcej punktów dla Polski zdobył Bartłomiej Bołądź – 16; Wilfredo León i Tomasz Fornal dołożyli po 13.

Polacy obronili tytuł wywalczony w 2023 roku i zdobyli również europejską kwalifikację olimpijską do Los Angeles 2028.

To ważny dopisek do dzisiejszego kalendarium.

Nie sprzed stu lat.

Sprzed kilku godzin.

W piłkarskiej Lidze Narodów UEFA niedziela przyniesie m.in. spotkania Serbia – Holandia, Norwegia – Portugalia oraz Dania – Walia. 

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Państwo podziemne miało swój adres także w Tomaszowie

Nie znalazłem wiarygodnego źródła potwierdzającego jedno duże wydarzenie tomaszowskie, które wydarzyło się dokładnie 27 września.

Nie trzeba go wymyślać.

Dzisiejsza rocznica narodzin Polskiego Państwa Podziemnego ma jednak z Tomaszowem związek bardzo konkretny.

Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego przypomina, że struktury konspiracyjne w Tomaszowie Mazowieckim i okolicach zaczęły powstawać już jesienią 1939 roku. Ich zalążki pojawiały się w środowiskach PPS, harcerstwa, straży pożarnej, Zarządu Miejskiego, szpitala i miejscowych fabryk. Konspiratorzy nawiązywali również kontakty z oddziałem mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”.

W marcu 1940 roku utworzono Obwód Tomaszów Mazowiecki, należący do Inspektoratu Piotrków Trybunalski i Okręgu Łódź. W kolejnych latach objął on również m.in. Budziszewice, Rzeczycę, Inowłódz, Ujazd oraz tereny w kierunku Studzianek i Lubochni. W listopadzie 1942 roku obwód podzielono na cztery rejony: Tomaszów, Studzianki, Ujazd i Lubochnię.

Konspiracja posługiwała się kryptonimami brzmiącymi dziś niemal jak tytuły rozdziałów powieści szpiegowskiej: „Józef”, „Wrzeciono”, „Petunia”, „Szamot”, „Górka”, „Basy”, „AC” i „Fabryka”.

Spała: polski wywiad obok niemieckiego sztabu

Najbardziej filmowa historia rozgrywała się jednak kilka kilometrów dalej.

W okupowanej Spale, na terenie dawnej rezydencji prezydentów RP, znajdował się niemiecki sztab wojskowy.

Pod jego nosem działała polska siatka wywiadowcza.

Kierował nią Roman Wojewódzki „Szary”, któremu podlegała dziewięcioosobowa grupa polskich pracowników rezydencji. Jedną z metod pozyskiwania informacji było wynoszenie dokumentów trafiających do makulatury przeznaczonej do spalenia.

Brzmi jak scena z filmu.

Tyle że finał nie został napisany w Hollywood.

W październiku 1941 roku gestapo aresztowało całą grupę. W następnym roku jej członkowie zostali zamordowani w obozach koncentracyjnych.

W czerwcu 1941 roku Obwód Tomaszowski liczył 1879 żołnierzy. Po kolejnych aresztowaniach w latach 1942–1943 liczebność spadła do 569.

To pokazuje cenę konspiracji lepiej niż pomniki.

Za każdym kryptonimem stał człowiek.

Za każdym człowiekiem rodzina.

Za każdą pomyłką mogło stać więzienie, Zapiecek, Auschwitz albo śmierć.

Wśród tomaszowskich partyzantów znalazł się nawet późniejszy reżyser Tadeusz Chmielewski, twórca „Ewa chce spać”, „Gdzie jest generał?” i kultowego „Jak rozpętałem drugą wojnę światową”. Walczył w oddziale „Las 3”.

Jerzy Ślaski nazwał Armię Krajową „najwspanialszym, a zarazem najtragiczniejszym wojskiem” wystawionym przez Rzeczpospolitą.

W Tomaszowie nie jest to zdanie z odległego podręcznika.

To część historii naszych ulic, fabryk i lasów.

A dziś historia spotyka się z turystyką

27 września ma jeszcze jeden bardzo lokalny wymiar.

Z okazji Światowego Dnia Turystyki Skansen Rzeki Pilicy i Groty Nagórzyckie przygotowały dzisiaj specjalny program dla mieszkańców i gości.

O 10.30 w Skansenie zaplanowano zwiedzanie zabytkowego młyna, a o 14.30 opowieść o kolekcji militariów. Będzie także ognisko. W Grotach Nagórzyckich przewodnicy przypominają lokalne legendy i historię wydobywania piasku, które pozostawiło po sobie niezwykły podziemny labirynt.

I tutaj tegoroczne hasło ONZ dotyczące sztucznej inteligencji i cyfrowej przyszłości turystyki brzmi zaskakująco lokalnie.

Bo algorytm może zaproponować Paryż, Rzym i Barcelonę.

Ale ktoś musi sprawić, żeby potrafił również pokazać Groty Nagórzyckie, Skansen Rzeki Pilicy, Spałę, Konewkę czy Inowłódz.

António Guterres zwraca dziś uwagę właśnie na to ryzyko: technologia może otwierać mniej znane miejsca na świat albo sprawić, że staną się jeszcze mniej widoczne 

To jeden z tych przypadków, kiedy światowe święto wyjątkowo dobrze pasuje do Tomaszowa.

Mamy co pokazywać.

Pytanie brzmi tylko, czy potrafimy sprawić, aby świat zechciał to zobaczyć.

 


Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Opinie

Mariusz Strzępek Mariusz Strzępek

Najbardziej przeraża mnie nie tylko to, co ludzie opowiadają o swoich krzywdach. Przeraża mnie również cisza tych, którzy powinni reagować. Cisza polityków, urzędników i instytucji, które zbyt często wykazują niezwykłą sprawność w chronieniu własnego wizerunku, a znacznie mniejszą determinację w wyjaśnianiu niewygodnych spraw.W tomaszowskim wątku nie opieram się wyłącznie na zasłyszanych historiach. Dysponuję nagraniem posiedzenia komisji, złożyłem zawiadomienie do prokuratury i domagam się wyjaśnienia, dlaczego istotna wypowiedź dotycząca małoletnich nie znalazła odzwierciedlenia w protokole. Nie przesądzam, że doszło do przestępstwa. Uważam jednak, że sprawa wymaga rzetelnego sprawdzenia.Nie interesuje mnie, kto jest z Platformy, PiS-u czy jakiejkolwiek innej partii. Krzywda nie ma barw politycznych. A milczenie wobec niej nie staje się mniej naganne tylko dlatego, że dotyczy naszych znajomych.Zostawiam więc czytelników z jednym pytaniem: jeżeli instytucje powołane do ochrony najsłabszych nie potrafią przekonująco wyjaśnić takich wątpliwości, to komu właściwie mają zaufać ludzie, którzy zdecydowali się mówić?Bo czasami największym skandalem nie jest samo nagranie. Jest nim to, jak wielu ludzi wolałoby, żeby nikt go nigdy nie odsłuchał.

Władza deprawuje, a władza absolutna deprawuje absolutnie – brzmi stare powiedzenie. Jest ono wciąż aktualne, jak pokazuje przykład byłego ministra, Michała Kołodziejczaka. Seksualnie – narkotyczna afera, którą nagłaśnia obecnie Kanał Zero, budzi obrzydzenie ale i rodzi pytania. Kto takich ludzi wystawia na listy wyborcze, kto daje im funkcję ministrów? Prezentowane przez ofiary nagrania pokazują osobę poważnie zaburzoną i zepsutą do szpiku kości. Kołodziejczak odwiedzał także Tomaszów, gdzie był fetowany przez działaczy Platformy Obywatelskiej, którzy chętnie i masowo się z nim fotografowali. W sieci nadal dostępne są wspólne nagrania z posłem Witczakiem. Z kolei politycy KO twierdzą w prywatnych rozmowach, że to właśnie Kołodziejczak stoi za powołaniem Michała Jodłowskiego na stanowisko dyrektora KRUS w Łodzi.

18 listopada w historii. Obrona Jasnej Góry, gest przebaczenia i muzyka, która zmieniała świat

Historia potrafi pisać scenariusze, których nie wymyśliłby nawet najbardziej przewrotny dramaturg. 18 listopada 1655 roku szwedzkie wojska rozpoczęły oblężenie Jasnej Góry. Trzysta dziesięć lat później polscy biskupi wyciągnęli rękę do Niemców, wypowiadając słowa, które wywołały polityczną burzę. W 1918 roku powstawał rząd niepodległej Polski, w 1928 na ekranach kin pojawiła się Myszka Miki, a w 1993 roku Nirvana nagrała jeden z najbardziej przejmujących koncertów w historii rocka. Dla Tomaszowa Mazowieckiego ta data również ma znaczenie. To właśnie 18 listopada wybrano projekt pomnika, który miał stać się jednym z symboli miasta. Co wydarzyło się 18 listopada? Nasze kalendarium historyczne 18 listopada prowadzi przez politykę, wojnę, literaturę, muzykę i sport, przypominając, że wielka historia ma również swoje lokalne oblicze. Data dodania artykułu: 18.11.2026 08:47
18 listopada w historii. Obrona Jasnej Góry, gest przebaczenia i muzyka, która zmieniała świat

17 listopada w historii. Misja Moraczewskiego, aksamitna rewolucja i tomaszowski ślad niepodległości

Historia nie zna spokojnych dat. Jednego dnia na Wawelu koronowano nowego króla, innym razem otwierano kanał, który zmienił światowy handel, a studenci wychodzili na ulice, by przeciwstawić się dyktaturze. 17 listopada 1918 roku Józef Piłsudski powierzył Jędrzejowi Moraczewskiemu tworzenie rządu odrodzonej Polski. Siedemdziesiąt jeden lat później w Pradze brutalna interwencja milicji uruchomiła aksamitną rewolucję. Tego dnia otwarto również słynną radiostację w Babicach, a na Księżycu rozpoczął pracę radziecki Łunochod. Co wydarzyło się 17 listopada? Nasze kalendarium historyczne prowadzi także przez muzykę Johna Lennona, wielkie kino Martina Scorsesego, historyczny awans polskich piłkarzy i mało znane wydarzenia związane z Tomaszowem Mazowieckim. Data dodania artykułu: 17.11.2026 08:59
17 listopada w historii. Misja Moraczewskiego, aksamitna rewolucja i tomaszowski ślad niepodległości

16 listopada w historii. Depesza Piłsudskiego, zamknięcie getta i wiadomość do gwiazd

Historia nie ma jednego oblicza. Potrafi przynieść wolność i odebrać ją tego samego dnia, choć w zupełnie innych częściach świata. 16 listopada 1918 roku Józef Piłsudski wysłał depeszę ogłaszającą odrodzenie niepodległej Polski. Dwadzieścia dwa lata później Niemcy zamknęli getto warszawskie, skazując setki tysięcy ludzi na życie za murami. W 1945 roku tworzono podstawy UNESCO, a w 1974 roku astronomowie skierowali ku gwiazdom wiadomość o istnieniu ludzkości. Co wydarzyło się 16 listopada? Nasze kalendarium historyczne prowadzi również przez wielką literaturę, muzykę Johna Lennona i Dr. Dre, początki kariery Lionela Messiego oraz tomaszowskie ślady niepodległości. To opowieść o ambicjach, tragediach i nadziejach. O ludziach, którzy budowali świat, i tych, którzy próbowali go zniszczyć. Data dodania artykułu: 16.11.2026 09:45
16 listopada w historii. Depesza Piłsudskiego, zamknięcie getta i wiadomość do gwiazd

13 listopada w historii. Nobel dla Reymonta, tragedia Paryża i tomaszowskie ślady niepodległości

Piątek trzynastego. Dzień, który wbrew przesądom nie zawsze przynosił nieszczęście, choć historia zapisała na jego kartach również wydarzenia tragiczne. W 1924 roku Władysław Reymont otrzymał literacką Nagrodę Nobla, a polska literatura po raz kolejny znalazła się w centrum światowej uwagi. W 1956 roku amerykański Sąd Najwyższy potwierdził, że segregacja rasowa w autobusach narusza konstytucję. W 2015 roku Paryż przeżył jedną z najtragiczniejszych nocy w swojej powojennej historii. Co wydarzyło się 13 listopada? Nasze kalendarium historyczne prowadzi również przez niebo rozświetlone tysiącami meteorów, eksperymenty Walta Disneya, muzykę Beatlesów i AC/DC oraz archiwalne dokumenty pokazujące, jak wyglądały narodziny niepodległego Tomaszowa Mazowieckiego. Bo wielka historia zawsze pozostawiała ślady także na naszych ulicach. Data dodania artykułu: 13.11.2026 09:37
13 listopada w historii. Nobel dla Reymonta, tragedia Paryża i tomaszowskie ślady niepodległości

KO wyraźnie przed PiS, ale bez większości w Sejmie. Nowy sondaż OGB pokazuje polityczny paradoks

Koalicja Obywatelska z poparciem przekraczającym 37 procent, Prawo i Sprawiedliwość niemal 14 punktów procentowych za nią, a w Sejmie zaledwie cztery ugrupowania. Najnowszy sondaż Ogólnopolskiej Grupy Badawczej (OGB) pokazuje, jak bardzo może zmienić się polska scena polityczna. Paradoks polega jednak na tym, że zdecydowana przewaga w sondażu nie oznacza samodzielnej większości parlamentarnej. Tymczasem aż pięć ugrupowań, na które łącznie wskazuje blisko 18 procent badanych, znalazłoby się poza Sejmem. Data dodania artykułu: 12.11.2026 16:38
KO wyraźnie przed PiS, ale bez większości w Sejmie. Nowy sondaż OGB pokazuje polityczny paradoks

Problemy z pamięcią i koncentracją u starszych pracowników. Jak je wykryć i czy można dalej pracować?

Zaburzenia neuropoznawcze u starszych pracowników - jak zobiektywizować ich podejrzenie podczas badań profilaktycznych i jakie konsekwencje niesienie ich rozpoznanie w aspekcie wykonywania pracy? Data dodania artykułu: 12.11.2026 10:48
Problemy z pamięcią i koncentracją u starszych pracowników. Jak je wykryć i czy można dalej pracować?

12 listopada w historii. Blef pomógł uwolnić Tomaszów, a lądownik dotarł do komety

Niepodległość nie wszędzie przyszła 11 listopada. W Tomaszowie Mazowieckim niemieccy żołnierze nadal trzymali broń, a w oknach koszar ustawiono karabiny maszynowe. Dopiero następnego dnia, dzięki determinacji konspiratorów, negocjacjom i fortelowi godnemu wojennego filmu, miasto odzyskało wolność. W tym samym czasie Józef Piłsudski organizował polskie wojsko, a Europa żegnała świat wielkich cesarstw. Co wydarzyło się 12 listopada? Historia tej daty prowadzi przez narodziny polskiego parlamentaryzmu, prześladowania Żydów w nazistowskich Niemczech, dramat wojny w Wietnamie i kosmiczne odkrycia. Są również Genesis, Madonna, Neil Young, wielkie kino i sportowe legendy. Ale dzisiaj szczególne miejsce zajmuje nasza, tomaszowska opowieść o wolności. Data dodania artykułu: 12.11.2026 10:22
12 listopada w historii. Blef pomógł uwolnić Tomaszów, a lądownik dotarł do komety

Polska odzyskała wolność w 1918 roku, a Tomaszów dzień później. Na oficjalne święto czekano 19 lat

Nie było jednego wielkiego wybuchu radości, jednej zwycięskiej defilady ani jednego podpisu, który po 123 latach niewoli przywróciłby Polskę do życia. Był chaos, strzały na ulicach, rozbrajanie niemieckich żołnierzy i gorączkowe przejmowanie władzy. Była nadzieja, ale również niepewność. 11 listopada 1918 roku Polska zaczęła pisać nowy rozdział swojej historii. W Tomaszowie Mazowieckim okupacja zakończyła się dzień później. Co ciekawe, na ustanowienie oficjalnego Święta Niepodległości trzeba było czekać aż do 1937 roku. Data dodania artykułu: 11.11.2026 10:37
Polska odzyskała wolność w 1918 roku, a Tomaszów dzień później. Na oficjalne święto czekano 19 lat
Kabaret Skeczów Męczących – „Wielcy wracają”

Kabaret Skeczów Męczących – „Wielcy wracają”

Znane postacie, nowe historie i codzienność, która sama dostarcza tematów do żartów. Kabaret Skeczów Męczących przyjedzie do Tomaszowa Mazowieckiego z programem „Wielcy wracają”. Występ odbędzie się 20 listopada 2026 roku o godzinie 18.00 w popularnej „Samochodówce”.Znani bohaterowie w nowych odsłonachPo trasie „Jeszcze nigdy nie było tak dobrze” artyści sięgają do własnej historii. Zapowiadają powrót charakterystycznych bohaterów, ale nie zwykłą powtórkę dawnych numerów: postacie otrzymają nowe historie, osadzone we współczesnych realiach. W programie znajdą się premierowe skecze, aktualne tematy oraz satyryczne spojrzenie na społeczne i polityczne absurdy.Kabaret powstał w Kielcach w 2003 roku. Tworzą go Karol Golonka, Marcin Szczurkiewicz, Michał Tercz i Jarosław Sadza. Ich znakiem rozpoznawczym są wyraziste postacie, dynamiczne dialogi i obserwacje polskiej codzienności.Kiedy i gdzie?Występ rozpocznie się w piątek, 20 listopada 2026 roku, o godzinie 18.00 w Hali Sportowej Zespołu Szkół Ponadpodstawowych nr 3 przy ul. Legionów 47 w Tomaszowie Mazowieckim. Według informacji serwisu KupBilecik widowisko potrwa około 90 minut, bez zaplanowanej przerwy. Przewidywane zakończenie to godzina 19.30. Producentem wydarzenia jest Eskander.BiletyBilety są dostępne w sprzedaży internetowej. Ceny zaczynają się od 120 zł, do których mogą zostać doliczone opłaty serwisowe. W podanej ofercie eBilet najtańszy bilet kosztuje 128,90 zł z obowiązkowymi opłatami. Ostateczna cena zależy od sprzedawcy i wybranego miejsca. Data rozpoczęcia wydarzenia: 20.11.2026

Polecane

18 listopada w historii. Obrona Jasnej Góry, gest przebaczenia i muzyka, która zmieniała świat

18 listopada w historii. Obrona Jasnej Góry, gest przebaczenia i muzyka, która zmieniała świat

Historia potrafi pisać scenariusze, których nie wymyśliłby nawet najbardziej przewrotny dramaturg. 18 listopada 1655 roku szwedzkie wojska rozpoczęły oblężenie Jasnej Góry. Trzysta dziesięć lat później polscy biskupi wyciągnęli rękę do Niemców, wypowiadając słowa, które wywołały polityczną burzę. W 1918 roku powstawał rząd niepodległej Polski, w 1928 na ekranach kin pojawiła się Myszka Miki, a w 1993 roku Nirvana nagrała jeden z najbardziej przejmujących koncertów w historii rocka. Dla Tomaszowa Mazowieckiego ta data również ma znaczenie. To właśnie 18 listopada wybrano projekt pomnika, który miał stać się jednym z symboli miasta. Co wydarzyło się 18 listopada? Nasze kalendarium historyczne 18 listopada prowadzi przez politykę, wojnę, literaturę, muzykę i sport, przypominając, że wielka historia ma również swoje lokalne oblicze. Data dodania artykułu: Dzisiaj, 08:47
Spała znów w centrum olimpijskiej Polski. Trenerzy będą rozmawiać o drodze do Los Angeles 2028 Od krwawych igrzysk po magię Disneya. Filmowy tydzień pełen emocji w tomaszowskim Heliosie Ile będzie kosztowała gminę zima? Dzisiaj otwarcie ofert na odśnieżanie dróg Nowe wodociągi w dwóch miejscowościach pod Tomaszowem. Gmina wydała decyzje lokalizacyjne Co dalej z odpadami wielkogabarytowymi w Tomaszowie? ZGW-K szuka wykonawcy na 2027 rok Kto zadba o 6661 tomaszowskich latarni? Miasto ogłasza przetarg na dwa lata 18 listopada w historii. Obrona Jasnej Góry, gest przebaczenia i muzyka, która zmieniała świat Haft jak obraz. Prace Stowarzyszenia Kanwa w tomaszowskim muzeum Jak wspierać młodych, zanim zaczną uciekać w ryzyko? Konferencja w Tomaszowie Tomaszów, którego nie dostrzegamy w codziennym pośpiechu. Seniorzy i młodzi radni odkrywali historię miasta Wyprawka dla najmłodszych tomaszowian. Zapowiedź programu w szpitalu Inowłódz szykuje świąteczny jarmark. Poszukiwani rękodzielnicy, twórcy i wystawcy na „Gwiazdkę w Ino”
Wózek inwalidzki elektryczny z amortyzowaną ramą

Wózek inwalidzki elektryczny z amortyzowaną ramą

W naszej ofercie dostępny jest wózek inwalidzki o napędzie elektrycznym, zaprojektowany z myślą o wygodzie, bezpieczeństwie i większej samodzielności użytkownika. To sprzęt, który może realnie poprawić komfort codziennego funkcjonowania – w domu, podczas spaceru, wizyty u lekarza czy załatwiania codziennych spraw.Model posiada amortyzowaną ramę z dwoma amortyzatorami kół tylnych, co zwiększa komfort jazdy na nierównym podłożu. Wózek wyposażono w szarą, oddychającą i demontowalną tapicerkę oraz poduszkę siedziska. Dostępne szerokości siedziska to 16” i 18”.Dla wygody użytkownika zastosowano regulowany kąt nachylenia oparcia, regulowane i demontowalne podłokietniki, możliwość odchylenia joysticka oraz uchylne, demontowalne podnóżki z regulacją długości. Bezpieczeństwo podczas jazdy zapewniają hamulce elektromagnetyczne, regulowane tylne kółka przeciwwywrotne oraz pełne oświetlenie drogowe LED.Wózek posiada kontroler VS/PG50A, koła przednie 9”, koła tylne 14”, prześwit 8 cm, a jego waga bez akumulatorów wynosi 49 kg.To urządzenie przeznaczone jest dla osób, które potrzebują wsparcia w mobilności i chcą zachować możliwie największą niezależność. Przeciwwskazaniem do użytkowania są przeciwwskazania do pozycji siedzącej.Z pełną ofertą można zapoznać się w naszym punkcie zaopatrzenia medycznego:Twój Sklep MedycznyTomaszów Mazowiecki, ul. Słowackiego 4Oferujemy atrakcyjne rabaty dla stałych klientów. Honorujemy Tomaszowską Kartę Seniora. Na terenie miasta zapewniamy transport gratis.
Reklama badanie bezdechu sennego
Reklama
Reklama
Reklama badanie bezdechu sennego

Wasze komentarze

Autor komentarza: Ujazd Treść komentarza: Juz mieli ponad 10 lat temu prostować S8 już jeden się chwalił że będzie węzeł Ujazd okazało się to wszystko kłamstwem!teraz mimo upływu czasu też kłamią !wtedy ko dzisiaj ko z psl! Źródło komentarza: Północna obwodnica Tomaszowa wraca do gry. Miasto zamawia koncepcję trasy przez rzekę i tory Autor komentarza: mieszkaniec Treść komentarza: Jest tylko jeden na to sposób - nie głosujmy na żadną opcję polityczną startującą do samorządów. Tylko stowarzyszenia, fundacje i inne zorganizowane grupy mieszkańców. I pamiętajmy też o tych wszystkich co już "działąli" w partiach na nich też nie głosujmy !!!!!! Źródło komentarza: Samorządowy folwark ma się znakomicie. „Każdy musi gdzieś pracować?” Autor komentarza: Ajdejano Treść komentarza: Te wszystkie polskie "samorządy", to parodia albo raczej tragedia prawdziwego samorządu. Szkoda dalej strzępić język i szkoda czasu zajmowania się na tym tematem. Źródło komentarza: Samorządowy folwark ma się znakomicie. „Każdy musi gdzieś pracować?” Autor komentarza: Ajdejano Treść komentarza: Te!!! Schlomo !!! Wy - pejsole jesteście znani z tych różnych seksualnych zboczeń (pedofilia, animals, homoseksualizm, sodomia). Więc odpie5dol się od naszych, katolickich księży i nie zapominaj, że syn mojego Boga też był pejsolem, a ty- frajerze, jesteś zwykłym, marnym prochem na tej Ziemi i wyżej tego swojego obrzezanego nie podskoczysz - żydowski palancie. Źródło komentarza: Kompletne zezwierzęcenie bezmyślnej gawiedzi. Pedofil zatrzymany Autor komentarza: Ajdejano Treść komentarza: Niemiecka rodzina tego "polskiego" premiera, to mieszana rodzina niemiecko-polska (kaszubska). Babka "polskiego" premiera była czystą niemką i m. innymi dlatego w rodzinie Tusków mówiło się głownie po niemiecku. I tusk też był wychowany po niemiecku i dlatego od zawsze działał w Polsce jako typowy szwab. I dlatego ja nazywam tego człowieka w cudzysłowie "polski" premier. PS. Po czym poznaję, że ten facet jest ryży? Po jego włosach. Przecież nie jest pięknym i przystojnym brunetem lub blondasem - co?! Źródło komentarza: S12 przez Tomaszów jednak bez odwrotu. Ministerstwo ujawnia liczbę rozbiórek i nowy harmonogram Autor komentarza: Ajdejano Treść komentarza: Autorze- mistrzu pingpongowej piłeczki: jeżeli jest mowa o Wiadernie, Małych Grotach, Białej Górze i Wąwale, to chyba należałoby napisać, że planowane warianty przechodzą nie na południowy wschód, a na południowy zachód od Tomaszowa. No, taki upierdliwy już jestem. Źródło komentarza: S12 przez Tomaszów jednak bez odwrotu. Ministerstwo ujawnia liczbę rozbiórek i nowy harmonogram
Reklama
Reklama

Napisz do nas

Zachęcamy do kontaktu z nami za pomocą formularza. Możecie dołączyć zdjęcia i inne załączniki. Podajcie swojego maila ułatwi to nam kontakt z Wami
Reklama