Był rok 1911. Polski nie było na mapie Europy od ponad wieku. Tomaszów Mazowiecki, przemysłowe miasto fabryk, robotniczych osiedli i kupieckich kamienic, pozostawał pod panowaniem rosyjskiego cara. Patriotyczna działalność młodzieży mogła sprowadzić poważne konsekwencje, a mimo to znaleźli się ludzie, którzy postanowili wychowywać młode pokolenie w duchu przyszłej niepodległości.
Wszystko zaczęło się w miejscowej Szkole Handlowej. Jan Andrzej Sadowski i Eugeniusz Lesser zorganizowali pierwszą drużynę skautową, ukrywając jej działalność pod niewinnie brzmiącą nazwą „Kółko Gimnastyczne”.
Nie wszyscy uczestnicy zajęć wiedzieli, że uczestniczą w przedsięwzięciu o charakterze patriotycznym. Większość traktowała spotkania jako okazję do ćwiczeń fizycznych. Jedynie kilkunastu wtajemniczonych poznawało zasady skautingu i przygotowywało się do działalności niepodległościowej.
Tak zaczynała się historia organizacji, która miała przetrwać dwie wojny światowe, zmiany granic i ustrojów, stając się ważną częścią życia kolejnych pokoleń tomaszowian.
Od szkolnej ławki do robotniczych dzielnic
Skauting rozwijał się w Polsce pod wpływem idei brytyjskiego generała Roberta Baden-Powella. Jednak na ziemiach polskich, podzielonych między trzy mocarstwa, szybko zyskał dodatkowe znaczenie. Wychowanie fizyczne, nauka samodzielności i dyscypliny łączyły się z przygotowaniem młodzieży do służby przyszłej ojczyźnie.
W Tomaszowie ruch nie pozostał wyłącznie inicjatywą szkolną. Już wiosną 1912 roku działały dwa zastępy uczniowskie i cztery zastępy młodzieży robotniczej.
To ważny szczegół. W mieście, którego rytm życia wyznaczały fabryczne syreny, skauting połączył młodzież wywodzącą się z różnych środowisk społecznych. Obok uczniów stawali młodzi robotnicy. Łączyło ich przekonanie, że Polska może kiedyś odzyskać niepodległość.
Po wyjeździe Jana Sadowskiego na studia do Lwowa kierownictwo organizacji objął Jan Kajetan Szuster, późniejszy podpułkownik Wojska Polskiego i dowódca tomaszowskiego garnizonu. Drużyny szkolna i robotnicza przyjęły imię Tadeusza Kościuszki.
Leśne zbiórki, pseudonimy i szable z drewnianych kijów
Działalność organizacji wymagała szczególnej ostrożności. Skauci spotykali się potajemnie, często w okolicznych lasach. Na zbiórki docierali niewielkimi grupami, aby nie wzbudzać podejrzeń rosyjskiej policji. Posługiwali się pseudonimami, a zasady konspiracji traktowali niezwykle poważnie.
Uczyli się historii Polski, alfabetu Morse'a, łączności, topografii, udzielania pierwszej pomocy i orientacji w terenie. Ćwiczyli musztrę oraz podstawy wyszkolenia wojskowego. Podczas niedzielnych spotkań trenowali nawet szermierkę, wykorzystując drewniane kije zamiast prawdziwych szabel.
Nie były to jednak wyłącznie przygotowania do przyszłej walki. Skauting miał także kształtować charaktery. Uczył odpowiedzialności, słowności, samodzielności, pomocy słabszym i szacunku do drugiego człowieka.
W 1913 roku do tomaszowskiego skautingu zaczęły dołączać również dziewczęta. Jedną z organizatorek środowiska robotniczego była Franciszka Nyks. Idea, która narodziła się w szkolnym kółku gimnastycznym, obejmowała coraz szersze kręgi młodzieży.
Ze skautowej zbiórki do Legionów Polskich
Nad Europą gromadziły się już wojenne chmury. W sierpniu 1914 roku wybuchła I wojna światowa, która dla młodych tomaszowskich patriotów oznaczała przejście od ćwiczeń do prawdziwej służby wojskowej.
Jan Andrzej Sadowski, znany później jako Jan Jagmin-Sadowski, powrócił do Tomaszowa i zorganizował szkolenie ochotników. Jesienią 1914 roku kilkunastoosobowa grupa młodych ludzi wyruszyła do Piotrkowa, aby wstąpić do Legionów Polskich.
Wśród nich znaleźli się między innymi Jan Szuster i Władysław Domaradzki, który dwa lata później poległ w bitwie pod Kostiuchnówką.
Sam Jagmin-Sadowski przeszedł długą drogę wojskową. W 1939 roku był już generałem brygady i dowodził Grupą Operacyjną „Śląsk” podczas kampanii wrześniowej.
Droga od konspiracyjnego kółka gimnastycznego w Tomaszowie do dowodzenia wielkimi jednostkami Wojska Polskiego doskonale pokazuje, jak niezwykłe były biografie ludzi wychowanych w tamtym pokoleniu.
Marzenie, które zaczęło się spełniać
W październiku 1916 roku tomaszowskie harcerstwo zostało zalegalizowane. Miesiąc później miejscowa organizacja liczyła 68 harcerzy. W 1918 roku, kiedy Polska odzyskiwała niepodległość, dawni skauci, legioniści i członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej uczestniczyli w wydarzeniach, które doprowadziły do przejęcia władzy w mieście z rąk okupantów.
Historia zatoczyła koło. Młodzieńcze marzenia sprzed kilku lat zaczynały stawać się rzeczywistością.
Kolejne dekady przyniosły rozwój tomaszowskiego harcerstwa, powstawanie nowych drużyn i hufców, a także udział miejscowej młodzieży w wielkim Jubileuszowym Zlocie ZHP w Spale w 1935 roku. Wydarzenie to zgromadziło ponad 25 tysięcy harcerek i harcerzy.
Dzisiaj, po 115 latach, warto przypomnieć nazwiska Jana Andrzeja Sadowskiego, Eugeniusza Lessera, Jana Szustra, Władysława Domaradzkiego i wszystkich tych, którzy tworzyli pierwsze tomaszowskie zastępy.
Nie mieli pewności, że doczekają wolnej Polski. Nie wiedzieli, jak wielką cenę przyjdzie zapłacić ich pokoleniu za niepodległość. Wiedzieli jednak, że warto się do niej przygotowywać.
Bo historia wolności nie zawsze zaczyna się na polu bitwy. Czasem jej początek można odnaleźć w szkolnej sali, na leśnej polanie albo w grupie nastolatków, którzy odważyli się uwierzyć, że przyszłość może wyglądać inaczej.
I właśnie tak, 115 lat temu, zaczęła się historia tomaszowskiego skautingu.


Napisz komentarz
Komentarze