Tłusty czwartek

Tłusty czwartek: od pogańskich uczt po pączki z „obrączką”

Zapach cukru pudru i skwierczącego tłuszczu to w Polsce znak, że nadszedł tłusty czwartek – ostatni czwartek przed Wielkim Postem. Dzień znany też jako zapusty czy mięsopust, otwiera finał karnawału i – zgodnie z obyczajem – „usprawiedliwia” małe (i większe) obżarstwo. W polskich domach królują pączki i faworki, a staropolskie porzekadło przypomina: „Powiedział Bartek, że dziś tłusty czwartek, a Bartkowa uwierzyła, dobrych pączków nasmażyła”. 

Skąd wziął się ten słodki zwyczaj?

Korzenie świętowania sięgają jeszcze czasów pogańskich i rzymskich „tłustych dni”, kiedy ucztowano na pożegnanie zimy, popijając wino i zajadając tłuste mięsiwa. Najstarsze pączki wcale nie były słodkie – robiono je z ciasta chlebowego i nadziewano… słoniną. Słodka wersja zaczęła wypierać tę wytrawną dopiero w nowożytności, gdy upowszechniły się cukier i drożdże.

Europa też świętuje, ale po swojemu

W Niemczech czwartek przed Popielcem to Weiberfastnacht – „kobiecy karnawał”. Panie symbolicznie „przejmują władzę” (w wielu miastach obcinają mężczyznom krawaty), a w ratuszach odbywają się widowiskowe „szturmy”. Świętuje się w pubach i na ulicach od 11:11, aż po nocne bale.

We Włoszech dzień ten to Giovedì Grasso – nazwa, podobnie jak „karnawał”, wywodzi się z łac. carnem levare („usuwać mięso”), bo po karnawałowych szaleństwach zaczyna się czas wstrzemięźliwości.

W Hiszpanii w wielu regionach obchodzi się Jueves Lardero – obowiązkowa jest kiełbasa (zwłaszcza longaniza), pikniki i rodzinne biesiady na świeżym powietrzu.

Polskie smaki i lokalne obyczaje

Nie ma tłustego czwartku bez pączków – najlepiej z konfiturą różaną, lukrem i skórką pomarańczową – oraz faworków (chrustu). Sama nazwa „faworki” pochodzi z francuskiego faveur – wstążka. Na Śląsku zamiast pączków mówi się kreple (od niem. Krapfen).

Z karnawałem łączy się też krakowski babski comber – huczna zabawa przekupek obchodzona zawsze w tłusty czwartek co najmniej od przełomu XVI i XVII wieku.

Kiedy wypada tłusty czwartek?

To święto ruchome – zawsze 52 dni przed Wielkanocą, między 29 stycznia a 4 marca. W 2026 roku tłusty czwartek przypadnie 12 lutego; tydzień kończą ostatki („śledzik”) we wtorek, a dzień później jest Środa Popielcowa, rozpoczynająca Wielki Post.

Pączek idealny? Zdradza go „obrączka”

Cukiernicy powtarzają, że dobrze usmażony pączek ma jasną obwódkę („obrączkę”) dookoła – to znak, że ciasto było puszyste, a smażenie przeprowadzone w odpowiedniej temperaturze i na świeżym tłuszczu. 

A ile to „kosztuje” kalorycznie? W zależności od rozmiaru i nadzienia 1 pączek to zwykle 250–400 kcal (ok. 60–70 g). Faworki są lżejsze w sztuce, ale zwykle jemy ich więcej.

Dobra wróżba i… odrobina rozsądku

Dawniej wierzono, że kto nie zje choć jednego pączka, temu nie będzie się wiodło. Dziś bardziej liczy się wspólna radość – w biurach, szkołach, na rodzinnych stołach – ale przesąd wciąż bywa wdzięcznym pretekstem do słodkiej przerwy. A już nazajutrz zaczyna się czas postanowień: piątkowa wstrzemięźliwość, mniej kalorii i więcej umiaru.
ABC Tłustego Czwartku – Tomaszów Mazowiecki (ściąga dla czytelników)

Co oznaczają „zapusty” i czym jest „śledzik”?

Zapusty (ostatki, mięsopust) to finał karnawału: zaczynają się w Tłusty Czwartek i kończą we wtorek zwanym „śledzikiem”. Następnego dnia – w Środę Popielcową – rozpoczyna się Wielki Post. 

Kiedy wypada Tłusty Czwartek?

To święto ruchome, zależne od daty Wielkanocy. W 2026 r. Tłusty Czwartek przypada 12 lutego; „śledzik” 17 lutego, a Środa Popielcowa 18 lutego.

Jak rozpoznać dobrego pączka?

• Szukaj jasnej „obrączki” dookoła – świadczy o dobrze wyrośniętym cieście i smażeniu na świeżym tłuszczu (pączek będzie lekki i puszysty).
• Delikatnie sprasowany powinien wracać do kształtu, a zapach nie może być ciężki czy „olejowy” (to już nasza praktyczna wskazówka).

Gdzie w TOMASZOWIE kupić rzemieślnicze pączki i faworki?

Poniżej sprawdzone, lokalne miejsca – idealne także do zamówień przed Tłustym Czwartkiem (zadzwoń dzień–dwa wcześniej):

• Cukiernia Birski – klasyka z Tomaszowa; punkt produkcyjny ul. Mazowiecka 20, kawiarnia ul. Św. Antoniego 68. Na profilach regularnie zapowiadają pączki na Tłusty Czwartek. Tel. 44 723 26 77.
• Piekarnia „Murarska” (Waszelewscy) – ul. Murarska 13; w ofercie pączki i faworki, często ogłaszają nowe punkty sprzedaży i godziny. Tel. 44 725 04 14.
• Piekarnia „Starzyce” K. Cała – tradycja od lat; zapowiedzi pączków i faworków pojawiają się u nich przed świętem. Adres firmowy: ul. Warszawska 146. 

Lokalny klimat i wydarzenia

Warto śledzić program Miejskiego Centrum Kultury – w 2025 r. MCK „Za Pilicą” organizowało „Tłusty czwartek na ludowo” (koncerty, pączki). Sprawdzaj zapowiedzi na bieżący rok.