Historia Witalisy Pakowskiej mogłaby posłużyć za scenariusz filmu wojennego. Są w niej konspiracyjne spotkania, przekraczanie granic okupacyjnych, powstańcza Warszawa, niemiecka niewola i emigracja. Jest również historia matki i córki, które w sierpniu 1944 roku znalazły się w samym środku narodowej tragedii.
Z Tomaszowa do konspiracji. Wojna nie pozwoliła pozostać obojętną
Witalisa Pakowska przyszła na świat w Tomaszowie Mazowieckim jako córka Leonarda i Julii z Jackowskich. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkała w Brześciu nad Bugiem. Kiedy we wrześniu 1939 roku Polska znalazła się pod niemiecką i sowiecką okupacją, niemal natychmiast zaangażowała się w działalność konspiracyjną.
Już 20 września zorganizowała we własnym domu punkt gromadzenia żywności, odzieży i materiałów sanitarnych dla polskich oddziałów pozostających w Puszczy Białowieskiej. Stworzyła również sieć kurierek przekraczających granicę między strefami okupacyjnymi. Każda taka wyprawa oznaczała ryzyko aresztowania, tortur i śmierci.
W lipcu 1943 roku, po okresie działalności na Lubelszczyźnie, została na własną prośbę przeniesiona do Warszawy. Trafiła do VII Obwodu „Obroża” Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej, gdzie zajmowała się między innymi ewidencją i nadzorowaniem szkoleń wojskowych, sanitarnych oraz łączności. Posługiwała się pseudonimami „Hanna” i „Mirska”.
Powstanie Warszawskie. Bohaterstwo bez karabinu
Kiedy 1 sierpnia 1944 roku wybuchło Powstanie Warszawskie, Pakowska miała 44 lata. Wkrótce została zastępczynią komendantki Wojskowej Służby Kobiet VII Obwodu „Obroża”, Heleny Nieć, używającej pseudonimu „Helena Bona”.
Jej zadania były dalekie od romantycznych obrazów powstańczych barykad. Organizowała zbiórki materiałów sanitarnych, odzieży, szmat i papieru wykorzystywanych do sporządzania bandaży. Nadzorowała gromadzenie butelek i korków potrzebnych do produkcji prowizorycznej broni zapalającej. Pomagała zaopatrywać szpital polowy, organizowała kuchnie dla walczących oddziałów oraz powstańczą pralnię.
Zdobywała również maszyny do pisania i materiały piśmienne dla Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej. W mieście, w którym brakowało niemal wszystkiego, nawet arkusz papieru stawał się dobrem o ogromnej wartości.
Bez takich kobiet jak Witalisa Pakowska powstańcze oddziały znacznie szybciej utraciłyby zdolność do dalszej walki. Historia wojen najchętniej opowiada o dowódcach i żołnierzach. Rzadziej pamięta o tych, którzy opatrywali rany, przygotowywali posiłki, prali zakrwawioną odzież i organizowali zaplecze.
Na początku września Pakowska została ranna w głowę i nogę wskutek zawalenia się budynku przy ulicy Poznańskiej 11.
„Po ciebie przyślę łączniczkę”. Wojna rozdzieliła matkę i córkę
W Powstaniu uczestniczyła także jej córka, Tomira Pakowska, urodzona w 1923 roku w Ujeździe koło Tomaszowa Mazowieckiego. Była sanitariuszką i łączniczką. Jej wspomnienia, zachowane w Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, pozwalają spojrzeć na wojenne losy rodziny z niezwykle osobistej perspektywy.
Tomira opowiadała, że w dniu wybuchu Powstania matka wyszła z domu, zapowiadając: „Po ciebie przyślę łączniczkę”. Jednak nikt po dziewczynę nie przyszedł. Została sama i ostatecznie trafiła na Stare Miasto, gdzie pomagała rannym.
Przez blisko miesiąc matka nie wiedziała, co stało się z córką. Odnalazły się dopiero po dramatycznych przejściach Tomiry przez warszawskie kanały do Śródmieścia.
To jeden z tych fragmentów wojennej historii, w których za wielkimi wydarzeniami kryją się zwyczajne ludzkie uczucia: strach o najbliższych, niepewność i rozpaczliwe oczekiwanie na wiadomość, że ktoś jeszcze żyje.
Niemieckie obozy i emigracja
Po kapitulacji Powstania Witalisa Pakowska dostała się do niemieckiej niewoli. Od 5 października 1944 roku przebywała kolejno w Stalagu X B Sandbostel, Oflagu IX C Molsdorf oraz Blankenhain. Wolność odzyskała 13 kwietnia 1945 roku, kiedy do obozu dotarły oddziały amerykańskiej 3. Armii generała George’a Pattona.
Za działalność niepodległościową została odznaczona Krzyżem Armii Krajowej, czterokrotnie Medalem Wojska oraz brytyjskim War Medal 1939–1945. Posiadała stopień podporucznika.
Po wojnie wyemigrowała do Kanady. Zmarła 17 lutego 1997 roku w Montrealu, mając 97 lat. Jej córka Tomira, po wojnie znana jako Swinarska-Bieniecka, przeżyła 98 lat. Zmarła w 2021 roku.
Pamięć, która zaczyna się w Tomaszowie
Od narodzin Witalisy Pakowskiej mijają dziś 127 lat. Przez ten czas świat zmienił się nie do poznania, ale pytania o odwagę, odpowiedzialność i poświęcenie pozostały aktualne.
Witalisa nie zapisała się w historii spektakularną akcją zbrojną. Jej bohaterstwo miało inny wymiar. Było codzienną, cierpliwą służbą, podejmowaną ze świadomością, że każdy dzień może być ostatnim.
Jej nazwisko przetrwało w dokumentach Muzeum Powstania Warszawskiego oraz opracowaniach tomaszowskich historyków. Pozostało także w pamięci rodzinnej, utrwalonej dzięki świadectwu córki.
Historia Witalisy Pakowskiej jest przypomnieniem, że wielkie dzieje Polski pisali również ludzie pochodzący z naszego miasta. Nie zawsze wracali do niego po wojnie. Niekiedy ich drogi prowadziły na drugi koniec świata. Ale to właśnie tutaj rozpoczynały się życiorysy, o których dziś warto opowiadać.
Bo pamięć historyczna nie może ograniczać się do dat wielkich bitew i nazwisk generałów. Tworzą ją również losy ludzi, którzy w najtrudniejszych chwilach potrafili zrobić to, co uważali za słuszne.


Napisz komentarz
Komentarze