Algorytm nie wychowuje. Algorytm podsuwa
Media społecznościowe miały być współczesnym podwórkiem. Miejscem rozmów, zabawy, kontaktu z rówieśnikami. Coraz częściej przypominają jednak wielki, niekontrolowany pasaż handlowy, w którym dziecko idzie samo, bez mapy i bez dorosłego przewodnika. Za rogiem są memy, muzyka i filmiki ze szkoły. Dwa przesunięcia dalej – treści promujące alkohol, e-papierosy, marihuanę, przemoc, ryzykowne zachowania albo seksualizację.
Badacze z University of California w San Francisco przeanalizowali dane tysięcy dzieci i nastolatków. Wnioski są niepokojące: im wcześniej młodzi ludzie zaczynają korzystać z portali społecznościowych i im szybciej rośnie czas spędzany w tych serwisach, tym większe jest prawdopodobieństwo, że wcześniej sięgną po używki. Chodzi przede wszystkim o alkohol, tytoń i konopie.
Naukowcy zastrzegają, że na zachowania nastolatków wpływa wiele czynników: dom, szkoła, grupa rówieśnicza, kondycja psychiczna, środowisko, w którym dziecko dorasta. Ale social media nie są już tylko tłem. Coraz częściej stają się aktywnym uczestnikiem wychowania – tyle że uczestnikiem pozbawionym odpowiedzialności.
Polska rzeczywistość: dzieci są tam, gdzie formalnie być ich nie powinno
W teorii wiele platform społecznościowych jest przeznaczonych dla użytkowników od 13. roku życia. W praktyce młodsze dzieci zakładają konta, korzystają z komunikatorów, oglądają rolki, śledzą influencerów i uczestniczą w cyfrowym życiu, którego dorośli często nawet nie widzą.
W Polsce sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. Urząd Ochrony Danych Osobowych przypomina, że jeżeli dziecko poniżej 16. roku życia korzysta z usług społeczeństwa informacyjnego – czyli m.in. portali społecznościowych, aplikacji czy gier – to rodzic lub opiekun decyduje o zgodzie na przetwarzanie jego danych osobowych. Oznacza to, że odpowiedzialność nie kończy się na pytaniu: „czy moje dziecko ma telefon?”. Prawdziwe pytanie brzmi: „czy ja wiem, do czego ono tego telefonu używa?”.
Raport „Internet dzieci” pokazał obraz, którego nie da się już zamieść pod dywan. Dzieci w wieku 7–12 lat aktywnie korzystają z serwisów i komunikatorów przeznaczonych dla starszych użytkowników. Wśród najczęściej odwiedzanych przez najmłodszych domen znalazł się nawet serwis pornograficzny. To nie jest margines internetu. To cyfrowa codzienność, która wchodzi do dziecięcych pokoi po cichu, często wieczorem, często pod kołdrą, często wtedy, gdy rodzicom wydaje się, że dziecko „po prostu jeszcze chwilę coś ogląda”.
Używki w pozytywnym świetle
Szczególnie groźne jest to, że używki w mediach społecznościowych rzadko występują w swoim prawdziwym kostiumie. Nie wyglądają jak problem zdrowotny, uzależnienie, konflikty rodzinne czy policyjna interwencja. Wyglądają jak impreza, luz, dorosłość, popularność, styl życia.
To mechanizm stary jak reklama i popkultura. Papieros w kinie noir miał dodawać tajemnicy. Alkohol w teledysku miał oznaczać zabawę. Marihuana w internetowym żarcie ma wyglądać jak niewinny rekwizyt. Tyle że dziś te obrazy nie przychodzą raz w tygodniu z telewizji. One płyną strumieniem, setkami krótkich materiałów, dopasowanych do emocji, wieku, ciekawości i słabości użytkownika.
Prof. Jason M. Nagata z University of California, główny autor badań, ostrzega, że substancje psychoaktywne są w social mediach często przedstawiane w pozytywnym świetle. Dla dorosłego może to być tylko głupi filmik. Dla jedenastolatka – pierwszy element mapy świata, w którym „fajni ludzie” robią właśnie to.
To nie jest wojna z technologią. To walka o rozsądek
Nie chodzi o to, by udawać, że da się dzieci odciąć od internetu jak bohaterów „Władcy much” od dorosłego świata. Sieć jest częścią życia, nauki, relacji i kultury. Ale dziecko pozostawione samo w cyfrowej przestrzeni jest jak młody pasażer wysadzony nocą na wielkim dworcu. Może trafić na pomocnych ludzi. Może też trafić tam, gdzie nikt rozsądny nie chciałby go widzieć.
Dlatego potrzebne są nie tylko zakazy, ale codzienne rodzinne rytuały bezpieczeństwa: rozmowa, wspólne ustawienia prywatności, kontrola wieku, jasne zasady korzystania z telefonu, ograniczenie ekranów przed snem i zainteresowanie tym, co dziecko ogląda. Nie policyjna rewizja, lecz obecność. Nie histeria, lecz konsekwencja.
Rodzice z Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego mierzą się z tym samym problemem, co rodzice w Warszawie, Londynie czy San Francisco. Smartfon nie zna granic miasta. Algorytm nie rozróżnia, czy dziecko siedzi na ławce przy placu Kościuszki, w autobusie do szkoły, w pokoju na Niebrowie, Ludwikowie czy w jednej z okolicznych miejscowości. Dla platformy jest użytkownikiem. Dla rodzica – dzieckiem. I ta różnica jest najważniejsza.
Szkoły też nie mogą udawać, że problemu nie ma
Edukacja cyfrowa nie może ograniczać się do pogadanek o „niepodawaniu hasła”. Dziś trzeba rozmawiać z uczniami o mechanizmach uzależniających, reklamie, influencerach, presji rówieśniczej, patotreściach, seksualizacji, używkach i danych osobowych. Trzeba tłumaczyć, że aplikacja nie jest neutralna. Ona walczy o czas, uwagę i emocje.
Tak jak kiedyś szkoła uczyła, że nie wsiada się do samochodu z obcym człowiekiem, tak dziś powinna uczyć, że nie każdy trend, challenge czy viral jest niewinną zabawą. Zwłaszcza gdy za ekranem stoją firmy, których zysk zależy od tego, jak długo dziecko zostanie w aplikacji.
Rodzic nie musi być informatykiem. Musi być obecny
Najgorsze, co możemy zrobić, to machnąć ręką i powiedzieć: „takie czasy”. Bo każde pokolenie miało swoje ryzyka. Jedni dorastali przy trzepaku, inni przy kasetach VHS, jeszcze inni przy pierwszych czatach internetowych. Dzisiejsze dzieci dorastają przy algorytmach, które znają ich słabości szybciej niż nauczyciel i czasem szybciej niż rodzic.
Nie chodzi o demonizowanie TikToka, Instagrama czy komunikatorów. Chodzi o odzyskanie proporcji. Telefon nie powinien być elektroniczną nianią. Social media nie powinny być pierwszym nauczycielem emocji, relacji i dorosłości. A dzieci nie powinny dowiadywać się z krótkich filmików, że alkohol, papierosy czy konopie są biletem do popularności.
Bo dzieciństwo nie powinno być testowane na algorytmach.
Komentarze