5 listopada w historii. Śmierć Kazimierza Wielkiego, obietnica wolnej Polski i spisek prochowy

 Czwartek, 5 listopada 2026 roku. Kartka z kalendarza

Dzisiaj jest czwartek, 5 listopada 2026 roku, czyli 309. dzień roku. Do końca 2026 roku pozostało 56 dni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi około godziny 6.40, a zachodzi około 16.06. Dzień trwa zaledwie 9 godzin i 26 minut. Listopad stopniowo odbiera nam światło, a od początku miesiąca dzień skrócił się już o kilkanaście minut.

Imieniny obchodzą przede wszystkim Elżbieta, Sławomir i Zachariasz, a w niektórych kalendarzach również Dominik.

Na świecie przypadają dzisiaj dwa ważne dni ustanowione przez organizacje międzynarodowe. Pierwszy to Światowy Dzień Świadomości Zagrożenia Tsunami, ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2015 roku, aby przypominać o potrzebie wczesnego ostrzegania i ochrony ludności przed katastrofalnymi falami morskimi. Drugi to Światowy Dzień Języka Romskiego, ogłoszony przez UNESCO, poświęcony ochronie języka, kultury i dziedzictwa Romów.

W Wielkiej Brytanii obchodzona jest Noc Guya Fawkesa, znana również jako Bonfire Night. Jej tradycja sięga udaremnionego zamachu na króla i parlament w 1605 roku. W wielu brytyjskich miejscowościach organizowane są ogniska i pokazy sztucznych ogni.

W Polsce 5 listopada nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy.

Kalendarium historyczne

656 lat temu (1370). Umiera Kazimierz Wielki. Koniec królewskiej dynastii Piastów

5 listopada 1370 roku w Krakowie zmarł Kazimierz III Wielki, ostatni polski król z dynastii Piastów. Miał 60 lat. Jego śmierć zamknęła niezwykle ważny rozdział dziejów Polski, zapoczątkowany ponad cztery stulecia wcześniej przez pierwszych historycznych władców państwa polskiego. Król odszedł po chorobie, która rozwinęła się po wypadku podczas polowania w okolicach Przedborza. Pozostawił kraj znacznie silniejszy gospodarczo, administracyjnie i politycznie niż w chwili objęcia tronu w 1333 roku.

Za panowania Kazimierza Wielkiego Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, rozbudowała system obronny, wzmocniła miasta i przeprowadziła reformy prawne. W 1364 roku król ufundował Akademię Krakowską, poprzedniczkę dzisiejszego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rozwój handlu, budownictwa i administracji pozwolił stopniowo przezwyciężać skutki wcześniejszego rozbicia dzielnicowego. Nie bez powodu do historii przeszło powiedzenie, że zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną, choć jest to późniejsze, uproszczone podsumowanie jego rządów.

Śmierć monarchy miała jednak również poważne konsekwencje dynastyczne. Kazimierz nie pozostawił legalnego syna, który mógłby odziedziczyć tron. Koronę przejął Ludwik Węgierski, rozpoczynając okres rządów Andegawenów w Polsce. W dalszej perspektywie doprowadziło to do objęcia tronu przez Jadwigę Andegaweńską i zawarcia unii z Litwą.

Historia lubi takie paradoksy. Człowiek, który uczynił tak wiele dla umocnienia państwa, nie zdołał zapewnić swojej dynastii dalszego panowania. Pozostawił jednak instytucje, miasta i rozwiązania prawne, których znaczenie okazało się znacznie trwalsze niż los królewskiego rodu.

421 lat temu (1605). Spisek prochowy. Guy Fawkes i zamach na angielski parlament

5 listopada 1605 roku w Londynie udaremniono jeden z najsłynniejszych zamachów politycznych w historii Anglii. Grupa katolickich konspiratorów planowała wysadzić budynek parlamentu podczas jego uroczystego otwarcia, zabijając króla Jakuba I oraz zgromadzonych parlamentarzystów. Pod salą Izby Lordów zgromadzono 36 beczek prochu strzelniczego. Gdyby plan się powiódł, eksplozja mogłaby doprowadzić do gwałtownego kryzysu dynastycznego i politycznego.

Przywódcą spisku był Robert Catesby, ale najbardziej rozpoznawalną postacią został Guy Fawkes, odpowiedzialny za przygotowanie ładunków wybuchowych. W nocy z 4 na 5 listopada został schwytany podczas przeszukania pomieszczeń pod parlamentem. Wcześniej do jednego z lordów dotarł anonimowy list ostrzegający przed zamachem. Fawkes i pozostali uczestnicy spisku zostali osądzeni, a większość z nich stracono.

Wydarzenie miało miejsce w epoce ostrych konfliktów religijnych. Angielscy katolicy doświadczali dyskryminacji, a część radykałów liczyła, że obalenie protestanckiego monarchy zmieni układ sił w państwie. Zamach nie przyniósł jednak poprawy sytuacji katolików. Przeciwnie, przyczynił się do dalszego zaostrzenia represji i wzrostu podejrzliwości wobec tej społeczności.

Pamięć o spisku przetrwała ponad cztery stulecia. Noc Guya Fawkesa pozostaje brytyjską tradycją, a charakterystyczna maska z jego wizerunkiem, spopularyzowana przez komiks i film „V jak Vendetta”, stała się współczesnym symbolem protestu przeciwko władzy. Dawny spiskowiec przeszedł więc zadziwiającą drogę: od uczestnika niedoszłego zamachu do ikony kultury masowej.

154 lata temu (1872). Susan B. Anthony głosuje mimo zakazu. Kobieta rzuca wyzwanie państwu

5 listopada 1872 roku Susan B. Anthony oddała głos w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, choć obowiązujące przepisy nie przyznawały kobietom prawa wyborczego. Uczyniła to w Rochester w stanie Nowy Jork wraz z czternastoma innymi kobietami. Nie był to przypadkowy gest nieposłuszeństwa, lecz świadomie zaplanowane wyzwanie rzucone amerykańskiemu systemowi prawnemu.

Anthony argumentowała, że konstytucyjne gwarancje obywatelstwa i równej ochrony prawnej powinny obejmować również możliwość udziału w wyborach. Urzędnicy dopuścili ją do głosowania, ale później została aresztowana i postawiona przed sądem. W 1873 roku uznano ją za winną bezprawnego oddania głosu i wymierzono grzywnę w wysokości 100 dolarów, której nie zapłaciła.

Sprawa wywołała szeroką debatę o prawach kobiet i granicach obywatelskiego nieposłuszeństwa. Anthony wykorzystała proces do nagłośnienia postulatów ruchu sufrażystek. Jej działalność była częścią długiej walki, która w 1920 roku doprowadziła do ratyfikowania XIX poprawki do konstytucji USA, zakazującej odmawiania prawa głosu ze względu na płeć.

Anthony nie doczekała tego zwycięstwa. Zmarła w 1906 roku, ale jej nazwisko pozostaje jednym z najważniejszych symboli amerykańskiego ruchu na rzecz równouprawnienia.

114 lat temu (1912). Woodrow Wilson zostaje prezydentem USA. Przyszły głos w sprawie polskiej niepodległości

5 listopada 1912 roku Woodrow Wilson wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych. Kandydat Partii Demokratycznej wykorzystał podział wśród republikanów, których głosy rozłożyły się pomiędzy urzędującego prezydenta Williama Howarda Tafta i byłego prezydenta Theodore'a Roosevelta. Wilson uzyskał zdecydowaną przewagę w Kolegium Elektorów i objął urząd w marcu 1913 roku.

Początkowo jego prezydentura koncentrowała się na sprawach wewnętrznych: reformach gospodarczych, bankowości, polityce konkurencji i regulowaniu działalności wielkich przedsiębiorstw. Wybuch pierwszej wojny światowej całkowicie zmienił jednak skalę wyzwań. Wilson przez kilka lat starał się utrzymywać neutralność Stanów Zjednoczonych, ale w kwietniu 1917 roku kraj przystąpił do wojny po stronie ententy.

Z polskiej perspektywy szczególnego znaczenia nabrało orędzie prezydenta z 8 stycznia 1918 roku, zawierające słynne czternaście punktów. Punkt trzynasty przewidywał utworzenie niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza. Było to jedno z najważniejszych międzynarodowych potwierdzeń polskich aspiracji niepodległościowych.

Wybór Wilsona w 1912 roku nie był oczywiście decyzją dotyczącą przyszłości Polski. Historia sprawiła jednak, że właśnie ten amerykański polityk odegrał kilka lat później istotną rolę w dyplomatycznym procesie odbudowy państwa polskiego.

110 lat temu (1916). Akt 5 listopada. Zaborcy obiecują Polakom państwo, którego sami nie chcą oddać

5 listopada 1916 roku władze Niemiec i Austro-Węgier ogłosiły deklarację zapowiadającą utworzenie Królestwa Polskiego. Dokument przeszedł do historii jako Akt 5 listopada i stał się jednym z ważniejszych etapów umiędzynarodowienia sprawy polskiej podczas pierwszej wojny światowej. Nie oznaczał odzyskania niepodległości ani powstania rzeczywiście suwerennego państwa. Zapowiedź została złożona przez dwa mocarstwa okupujące ziemie dawnego Królestwa Polskiego, których podstawowym celem było wykorzystanie polskiego potencjału ludnościowego i wojskowego.

Manifest ogłoszono w imieniu cesarzy niemieckiego i austro-węgierskiego. Zapowiadano powstanie monarchii konstytucyjnej, ale nie określono jej granic ani rzeczywistego zakresu niezależności. Przyszła armia polska miała pozostawać pod kontrolą państw centralnych, a nowo tworzone instytucje uzależniono od okupantów.

Polityczna kalkulacja Berlina i Wiednia była czytelna. Trwająca od 1914 roku wojna pochłonęła ogromne zasoby ludzkie, a państwa centralne potrzebowały kolejnych żołnierzy. Uznano, że obietnica odbudowy Polski może zachęcić mieszkańców okupowanych ziem do służby wojskowej przeciwko Rosji.

Jednak nawet ograniczona deklaracja wywołała skutki, których jej autorzy nie byli w stanie w pełni kontrolować. Sprawa polska, przez ponad sto lat traktowana przez europejskie mocarstwa głównie jako wewnętrzny problem państw zaborczych, zaczęła zajmować wyraźniejsze miejsce w międzynarodowej dyplomacji. Rosja i zachodni alianci musieli ustosunkować się do niemiecko-austro-węgierskich zapowiedzi.

W następnych miesiącach powoływano instytucje mające tworzyć zalążki polskiej administracji. Powstała Tymczasowa Rada Stanu, a później Rada Regencyjna. Narastały jednak również konflikty dotyczące polskiej armii i lojalności wobec okupantów. Jednym z ich następstw był kryzys przysięgowy w lipcu 1917 roku, związany z odmową złożenia wymaganej przysięgi przez część legionistów.

Niepodległość została odzyskana dopiero w listopadzie 1918 roku, kiedy Niemcy i Austro-Węgry znajdowały się na skraju klęski. Akt 5 listopada nie był więc darem wolności, lecz politycznym manewrem zaborców, który mimo to pomógł otworzyć drogę do odbudowy państwa. Jego bezpośrednie konsekwencje odczuł także Tomaszów Mazowiecki, gdzie wiosną 1917 roku ukształtowała się nowa Rada Miejska.

96 lat temu (1930). Sinclair Lewis otrzymuje literackiego Nobla. Ameryka ogląda się w krzywym zwierciadle

5 listopada 1930 roku ogłoszono przyznanie Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Sinclairowi Lewisowi. Był pierwszym amerykańskim pisarzem wyróżnionym tą nagrodą. Decyzja Akademii Szwedzkiej stanowiła uznanie dla autora, który z bezlitosną ironią portretował amerykańskie społeczeństwo, jego mieszczańskie ambicje, konformizm i pogoń za materialnym sukcesem.

W powieści „Ulica Główna” Lewis przedstawił życie małego amerykańskiego miasta, obnażając ograniczenia prowincjonalnej mentalności. Z kolei „Babbitt” stał się satyrycznym portretem przedsiębiorcy przekonanego, że sukces zawodowy i społeczna pozycja stanowią najważniejsze miary ludzkiej wartości. Lewis potrafił łączyć humor z gorzką diagnozą społeczną.

W 1935 roku opublikował także powieść „To się nie może zdarzyć”, przedstawiającą rozwój autorytarnej dyktatury w Stanach Zjednoczonych. Książka powstała w epoce narastania europejskich totalitaryzmów i pozostaje jednym z najbardziej znanych amerykańskich utworów ostrzegających przed polityczną demagogią.

89 lat temu (1937). Memorandum Hossbacha. Hitler ujawnia ekspansjonistyczne zamiary

5 listopada 1937 roku Adolf Hitler spotkał się w Berlinie z najważniejszymi przedstawicielami niemieckiego kierownictwa wojskowego i politycznego. W rozmowie uczestniczyli między innymi Hermann Göring, Werner von Blomberg, Werner von Fritsch, Erich Raeder i Konstantin von Neurath. Przebieg spotkania został później utrwalony w notatce sporządzonej przez adiutanta Hitlera, Friedricha Hossbacha. Dokument wszedł do historii jako memorandum Hossbacha.

Hitler przedstawił wówczas wizję zdobywania dodatkowej przestrzeni życiowej dla Niemiec oraz rozważania dotyczące wykorzystania siły wobec Austrii i Czechosłowacji. Dokument nie był szczegółowym harmonogramem przyszłej drugiej wojny światowej. Pokazywał jednak, że ekspansja terytorialna i wojna zajmowały centralne miejsce w myśleniu nazistowskiego przywództwa.

W 1938 roku Niemcy dokonały Anschlussu Austrii, a następnie wymusiły ustępstwa terytorialne na Czechosłowacji. Rok później agresja na Polskę rozpoczęła największy konflikt zbrojny w dziejach ludzkości.

Po wojnie memorandum Hossbacha stało się jednym z ważnych dokumentów dowodowych podczas procesów norymberskich. Pomagało wykazać, że agresywna polityka III Rzeszy nie była jedynie reakcją na doraźne kryzysy, lecz wynikała z wcześniej formułowanych celów i świadomych decyzji nazistowskich władz.

86 lat temu (1940). Franklin D. Roosevelt wybrany na trzecią kadencję

5 listopada 1940 roku Franklin Delano Roosevelt ponownie wygrał wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych, przełamując utrwaloną tradycję ograniczania sprawowania urzędu do dwóch kadencji. Pokonał republikańskiego kandydata Wendella Willkiego w chwili, gdy Europa była już ogarnięta wojną, a Stany Zjednoczone prowadziły gorącą debatę o swojej przyszłej roli w konflikcie.

Roosevelt obejmował trzecią kadencję jako polityk, który wcześniej przeprowadził kraj przez znaczną część Wielkiego Kryzysu. Jego program Nowego Ładu przekształcił amerykańską gospodarkę i relacje pomiędzy państwem a obywatelami. Teraz jednak najważniejszym problemem stawała się polityka zagraniczna.

W następnym roku Stany Zjednoczone zaczęły szerzej wspierać państwa walczące z III Rzeszą dzięki ustawie Lend-Lease. Po japońskim ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku przystąpiły do wojny. Roosevelt został ponownie wybrany w 1944 roku, lecz zmarł w kwietniu 1945 roku, nie doczekawszy końca konfliktu.

Jego czterokrotny wybór stał się wyjątkowym przypadkiem w historii amerykańskiej demokracji. W 1951 roku ratyfikowano XXII poprawkę do konstytucji USA, ograniczającą możliwość wyboru jednej osoby na urząd prezydenta zasadniczo do dwóch kadencji.

70 lat temu (1956). Desant nad Kanałem Sueskim. Koniec epoki kolonialnych mocarstw

5 listopada 1956 roku brytyjscy i francuscy spadochroniarze rozpoczęli operację desantową w rejonie Port Saidu w Egipcie. Był to jeden z kulminacyjnych momentów kryzysu sueskiego, wywołanego nacjonalizacją Kanału Sueskiego przez prezydenta Egiptu Gamala Abdela Nasera. Wcześniej Izrael zaatakował Egipt, a Wielka Brytania i Francja rozpoczęły działania militarne, przedstawiając je jako interwencję mającą przywrócić bezpieczeństwo żeglugi.

Kanał Sueski stanowił jeden z najważniejszych szlaków handlowych świata. Dla dawnych potęg kolonialnych kontrola nad nim była kwestią gospodarczą, strategiczną i prestiżową. Decyzja Nasera uderzała w ich interesy i stawała się symbolem emancypacji państw, które nie chciały dłużej podporządkowywać się europejskiej dominacji.

Operacja wojskowa zakończyła się jednak politycznym niepowodzeniem Londynu i Paryża. Pod naciskiem Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i ONZ państwa uczestniczące w interwencji musiały zaakceptować zawieszenie broni oraz wycofanie sił.

Kryzys sueski pokazał, że świat po drugiej wojnie światowej rządzi się już innymi prawami. Wielka Brytania i Francja nadal dysponowały znaczną siłą militarną, ale ich samodzielność strategiczna była ograniczona. Coraz wyraźniej dominowały dwa supermocarstwa: Stany Zjednoczone i Związek Radziecki.

20 lat temu (2006). Saddam Husajn skazany na śmierć. Sąd nad iracką dyktaturą

5 listopada 2006 roku iracki trybunał skazał byłego prezydenta Saddama Husajna na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok dotyczył zbrodni przeciwko ludzkości związanych z represjami wobec mieszkańców miejscowości Dudżail po nieudanej próbie zamachu na dyktatora w 1982 roku. W sprawie tej zamordowano 148 szyitów, a wielu innych mieszkańców padło ofiarą aresztowań, tortur i prześladowań.

Saddam sprawował władzę w Iraku od 1979 do 2003 roku, kiedy jego reżim został obalony w wyniku amerykańsko-brytyjskiej inwazji. Jego rządy naznaczone były brutalnymi represjami, wojnami z Iranem i Kuwejtem oraz masowymi naruszeniami praw człowieka.

Proces był jednym z najbardziej obserwowanych wydarzeń sądowych początku XXI wieku. Dla wielu Irakijczyków oznaczał możliwość rozliczenia dyktatury. Jednocześnie organizacje zajmujące się prawami człowieka wskazywały poważne uchybienia proceduralne, podważające standardy rzetelnego procesu.

Wyrok wykonano 30 grudnia 2006 roku. Nie zakończyło to jednak konfliktów wewnętrznych ani głębokich podziałów religijnych i politycznych w Iraku. Historia Saddama Husajna pozostaje przestrogą zarówno przed autorytarną władzą, jak i przed trudnościami w odbudowywaniu państwa po obaleniu dyktatury.

11 lat temu (2015). Katastrofa ekologiczna w Brazylii. Miliony ton odpadów trafiają do środowiska

5 listopada 2015 roku w brazylijskim stanie Minas Gerais doszło do przerwania zapory Fundão, zabezpieczającej odpady z działalności górniczej. Ogromna fala zanieczyszczonego szlamu zniszczyła okoliczne miejscowości i przedostała się do systemu rzecznego Rio Doce. Katastrofa doprowadziła do śmierci 19 osób, spowodowała zniszczenia infrastruktury oraz poważne szkody środowiskowe.

Szczególnie dotknięta została miejscowość Bento Rodrigues, położona niedaleko miasta Mariana. Mieszkańcy mieli niewiele czasu na ucieczkę przed nadciągającą masą odpadów. Skażenie dotknęło rzeki, tereny rolnicze, ekosystemy wodne i społeczności zależne od lokalnych zasobów przyrodniczych.

Katastrofa zapoczątkowała wieloletnie spory dotyczące odpowiedzialności przedsiębiorstw, odszkodowań, rekultywacji i bezpieczeństwa infrastruktury górniczej. Organizacje ekologiczne wskazywały, że nie wystarczy usunąć widoczne skutki awarii. Odbudowa zniszczonego środowiska wymaga wieloletnich działań i stałego monitoringu.

Zdarzenie przypomina o kosztach gospodarki surowcowej, które przez lata mogą pozostawać ukryte poza rachunkami ekonomicznymi przedsiębiorstw. Dopiero katastrofa ujawnia, jak wielkie konsekwencje może mieć niewystarczająca kontrola nad przemysłowymi odpadami.

2 lata temu (2024). Donald Trump ponownie wygrywa wybory prezydenckie w USA

5 listopada 2024 roku w Stanach Zjednoczonych odbyły się wybory prezydenckie, które przyniosły zwycięstwo Donaldowi Trumpowi. Kandydat Republikanów pokonał reprezentującą Demokratów Kamalę Harris i zapewnił sobie powrót do Białego Domu po czteroletniej przerwie. Wybory zakończyły niezwykle intensywną kampanię, w której najważniejszymi tematami były gospodarka, migracja, bezpieczeństwo oraz polityka międzynarodowa.

Zwycięstwo Trumpa miało szczególne znaczenie historyczne. Został drugim prezydentem Stanów Zjednoczonych, po Groverze Clevelandzie, któremu udało się powrócić na urząd po przegranych wyborach i kadencji sprawowanej przez politycznego rywala.

Wynik wyborów z 2024 roku był również dowodem głębokich zmian w amerykańskim społeczeństwie. Podziały polityczne, różnice w postrzeganiu roli państwa i spory o kierunek rozwoju kraju stały się jednymi z najważniejszych wyzwań współczesnej demokracji amerykańskiej.

Donald Trump został zaprzysiężony na kolejną kadencję 20 stycznia 2025 roku. Wydarzenie z 5 listopada 2024 roku weszło tym samym do historii jako jeden z najbardziej znaczących politycznych powrotów w dziejach Stanów Zjednoczonych.

Urodzili się tego dnia

1913 – Vivien Leigh. Scarlett O'Hara, której Hollywood nigdy nie zapomniało

5 listopada 1913 roku urodziła się Vivien Leigh, brytyjska aktorka teatralna i filmowa, dwukrotna laureatka Oscara. Największą sławę przyniosła jej rola Scarlett O'Hary w ekranizacji „Przeminęło z wiatrem” z 1939 roku. Drugiego Oscara zdobyła za kreację Blanche DuBois w filmie „Tramwaj zwany pożądaniem”. Jej aktorstwo łączyło niezwykłą delikatność z dramatyczną intensywnością.

1941 – Art Garfunkel. Głos, który nadał poezji brzmienie

5 listopada 1941 roku urodził się Art Garfunkel, amerykański wokalista, którego nazwisko nierozerwalnie związane jest z duetem Simon & Garfunkel. Wspólnie z Paulem Simonem nagrał jedne z najważniejszych utworów folk rocka, między innymi „The Sound of Silence”, „The Boxer” i „Bridge Over Troubled Water”. Jego jasny, charakterystyczny tenor stał się jednym z muzycznych symboli lat sześćdziesiątych. W 2026 roku obchodzi 85. urodziny.

1946 – Gram Parsons. Artysta, który połączył rock z muzyką country

5 listopada 1946 roku urodził się Gram Parsons, amerykański wokalista i kompozytor, jeden z pionierów country rocka. Współpracował z zespołami The Byrds i The Flying Burrito Brothers, a jego twórczość miała ogromny wpływ na rozwój amerykańskiej muzyki alternatywnej. Zmarł w 1973 roku, mając zaledwie 26 lat. W 2026 roku został uhonorowany miejscem w gronie wyróżnionych przez Rock & Roll Hall of Fame.

1959 – Bryan Adams. Rock, którego nie zatrzymały dekady

5 listopada 1959 roku urodził się Bryan Adams, kanadyjski wokalista, gitarzysta i kompozytor. Międzynarodową sławę przyniosły mu takie utwory jak „Summer of '69”, „Heaven”, „Run to You” i „(Everything I Do) I Do It for You”. Jego muzyka łączy klasyczny rockowy temperament z melodyką popowych ballad. Dzisiaj artysta kończy 67 lat, a jego największy komercyjny przełom, album „Reckless”, świętuje dokładnie 42. rocznicę premiery.

1960 – Tilda Swinton. Aktorka, która przekracza granice ekranowych tożsamości

5 listopada 1960 roku urodziła się Tilda Swinton, jedna z najbardziej oryginalnych współczesnych aktorek. Występowała między innymi w „Orlandzie”, „Michaelu Claytonie”, „Musimy porozmawiać o Kevinie” oraz filmach Wesa Andersona i Jima Jarmuscha. Jej role często wymykają się konwencjonalnym kategoriom płci, wieku i charakteru postaci. W 2008 roku otrzymała Oscara za drugoplanową rolę w „Michaelu Claytonie”.

1984 – Eliud Kipchoge. Człowiek, który przebiegł maraton poniżej dwóch godzin

5 listopada 1984 roku urodził się Eliud Kipchoge, kenijski lekkoatleta, dwukrotny mistrz olimpijski w maratonie. W 2019 roku podczas specjalnie zorganizowanej próby w Wiedniu pokonał dystans maratoński w czasie 1:59:40, jako pierwszy człowiek schodząc poniżej dwóch godzin. Wynik nie został uznany za oficjalny rekord świata ze względu na szczególne warunki biegu. Mimo to wyczyn Kipchogego stał się jednym z najbardziej niezwykłych osiągnięć w historii sportów wytrzymałościowych.

Odeszli tego dnia

1977 – René Goscinny. Człowiek, który wymyślił Asteriksa i Mikołajka

5 listopada 1977 roku zmarł René Goscinny, francuski pisarz i scenarzysta komiksowy polskiego pochodzenia, współtwórca „Asteriksa” oraz autor opowiadań o Mikołajku. Miał zaledwie 51 lat. Zmarł nagle podczas badania wysiłkowego serca. Jego twórczość łączyła humor, ironię i niezwykłą umiejętność obserwowania ludzkich zachowań.

Wraz z Albertem Uderzo stworzył świat Asteriksa i Obeliksa, który zdobył popularność na wszystkich kontynentach. Z kolei opowieści o Mikołajku, ilustrowane przez Jean-Jacques'a Sempégo, stały się klasyką literatury dziecięcej. W Polsce twórczość Goscinnego pozostaje niezwykle popularna, a kolejne pokolenia czytelników odnajdują w niej ten sam rodzaj inteligentnego, ponadczasowego humoru.

2005 – Link Wray. Gitarzysta, który zapowiedział nadejście hard rocka

5 listopada 2005 roku zmarł Link Wray, amerykański gitarzysta, uznawany za jednego z pionierów agresywnego, przesterowanego brzmienia gitary elektrycznej. Jego instrumentalny utwór „Rumble” z 1958 roku wywarł ogromny wpływ na rozwój rocka, punka i późniejszego heavy metalu. Wray udowodnił, że gitara może nie tylko prowadzić melodię, ale również budować napięcie, niepokój i niemal fizyczną siłę muzyki.

2021 – Marília Mendonça. Tragiczna śmierć gwiazdy brazylijskiej muzyki

5 listopada 2021 roku w katastrofie lotniczej zginęła Marília Mendonça, jedna z najpopularniejszych brazylijskich wokalistek. Miała 26 lat i była gwiazdą nurtu sertanejo, łączącego elementy muzyki country z brazylijską tradycją popularną. Samolot, którym podróżowała na koncert, rozbił się w stanie Minas Gerais. Zginęło wszystkich pięć osób znajdujących się na pokładzie. Jej śmierć wywołała w Brazylii ogromne poruszenie i stała się narodową tragedią muzyczną.

Tego dnia w muzyce

1941 – Art Garfunkel. Sztuka harmonii i melancholii

5 listopada 1941 roku urodził się Art Garfunkel, artysta, którego głos należy do najbardziej rozpoznawalnych w historii muzyki popularnej. Jego współpraca z Paulem Simonem rozpoczęła się jeszcze w latach szkolnych, ale prawdziwy przełom nastąpił w połowie lat sześćdziesiątych, kiedy duet zaczął łączyć folkową wrażliwość z nowoczesnym brzmieniem rockowym.

Albumy „Sounds of Silence”, „Parsley, Sage, Rosemary and Thyme”, „Bookends” i „Bridge Over Troubled Water” należą do najważniejszych nagrań epoki. Simon odpowiadał przede wszystkim za kompozycje i teksty, natomiast Garfunkel wnosił niepowtarzalną barwę wokalną, zdolną nadać nawet pozornie prostym melodiom niezwykłą głębię emocjonalną.

Szczególne miejsce zajmuje piosenka „Bridge Over Troubled Water”, w której głos Garfunkela prowadzi słuchacza od spokojnej, niemal intymnej narracji ku monumentalnemu finałowi. To jeden z tych utworów, których siła nie polega na technicznej demonstracji, ale na idealnym spotkaniu melodii, słów i interpretacji.

Dzisiaj, w 85. urodziny artysty, warto przypomnieć, że nie każda muzyczna rewolucja wymaga krzyczących gitar i przesterowanych wzmacniaczy. Czasami wystarczą dwa głosy, akustyczna gitara i kilka zdań, które trafiają w ludzką samotność.

1946 – Gram Parsons. Kosmiczna muzyka Ameryki i narodziny country rocka

5 listopada 1946 roku urodził się Gram Parsons, muzyk, którego kariera trwała krótko, ale konsekwencje jego twórczości okazały się wyjątkowo trwałe. Parsons należał do artystów, którzy potrafili dostrzec wspólne korzenie pozornie odległych muzycznych światów: rock and rolla, country, bluesa, gospel i soulu.

Swoją koncepcję określał jako „Cosmic American Music”. Nie chodziło mu o prostą mieszankę gatunków, lecz o muzykę, w której tradycyjne amerykańskie brzmienia mogły współistnieć z rockową swobodą i emocjonalną szczerością. Był jednym z głównych współtwórców zwrotu zespołu The Byrds w stronę country na albumie „Sweetheart of the Rodeo” z 1968 roku.

Później, wspólnie z Chrisem Hillmanem, współtworzył The Flying Burrito Brothers. Debiutancki album grupy „The Gilded Palace of Sin” należy dziś do najważniejszych płyt w historii country rocka. Parsons proponował muzykę, w której kowbojskie historie, pedal steel guitar i rockowa psychodelia tworzyły zaskakująco spójną całość.

Jego solowe albumy „GP” i „Grievous Angel” ukazywały bardziej osobistą stronę twórczości. Szczególnie ważna była współpraca z Emmylou Harris, której głos znakomicie dopełniał melancholijną wokalistykę Parsonsa.

Choć zmarł w 1973 roku, mając zaledwie 26 lat, jego muzyka inspirowała później między innymi muzyków rockowych, alternatywnych i country. W 2026 roku Gram Parsons znalazł się wśród artystów wyróżnionych przez Rock & Roll Hall of Fame, co stanowi symboliczne potwierdzenie jego znaczenia dla historii muzyki.

1984 – „Reckless”. Bryan Adams nagrywa album, który staje się symbolem dekady

5 listopada 1984 roku ukazał się czwarty album studyjny Bryana Adamsa – „Reckless”. Płyta została wydana dokładnie w dniu 25. urodzin wokalisty i stała się największym przełomem w jego dotychczasowej karierze. Za produkcję odpowiadali Bryan Adams i Bob Clearmountain, a jednym z najważniejszych współautorów materiału był Jim Vallance.

Album otwiera „One Night Love Affair”, utwór łączący rockową energię z melodyjnym refrenem. Dalej pojawiają się kompozycje, które na stałe weszły do historii muzyki popularnej: „Run to You”, „Heaven”, „Somebody”, „It's Only Love” i „Summer of '69”.

Siła „Reckless” wynikała z niezwykłej konsekwencji stylistycznej. Adams nie próbował budować skomplikowanych aranżacji ani eksperymentować z awangardowymi rozwiązaniami. Postawił na wyraziste gitarowe riffy, naturalnie brzmiącą sekcję rytmiczną, emocjonalny wokal i melodie, które pozostawały w pamięci już po pierwszym przesłuchaniu.

W latach osiemdziesiątych taki sposób komponowania miał ogromną konkurencję. Na listach przebojów dominowały syntezatory, estetyka nowej fali i produkcje o coraz bardziej elektronicznym charakterze. Adams proponował coś innego: klasyczny gitarowy rock przystosowany do wielkich stadionów i radiowego formatu.

Największą popularność zdobyła ballada „Heaven”, która dotarła na szczyt amerykańskiej listy Billboard Hot 100. Z kolei „Summer of '69” stał się muzycznym symbolem młodości, wspomnień i nostalgii za czasem, którego nie można odzyskać.

Dzisiaj, po 42 latach od premiery, „Reckless” pozostaje jednym z najważniejszych albumów w dyskografii Bryana Adamsa i jedną z najbardziej rozpoznawalnych rockowych płyt lat osiemdziesiątych. Wiele jej utworów nadal funkcjonuje w radiu, filmach, reklamach i repertuarze koncertowym.

2005 – Link Wray. Bez „Rumble” rock mógłby brzmieć inaczej

5 listopada 2005 roku zmarł Link Wray, gitarzysta, którego wpływ na historię rocka jest znacznie większy, niż mogłaby sugerować jego obecność na listach przebojów. W 1958 roku nagrał instrumentalny utwór „Rumble”, oparty na brutalnym, przesterowanym riffie. Dźwięk był chropowaty, niepokojący i odległy od eleganckiego brzmienia dominującego w ówczesnej muzyce popularnej.

Wray należał do pionierów wykorzystywania zniekształcenia dźwięku jako świadomego środka artystycznego. Jego sposób gry zapowiadał późniejszy hard rock, garażowy rock i punk. Wśród muzyków wskazujących na jego znaczenie wymieniani są Pete Townshend, Jimmy Page i Bruce Springsteen.

Szczególnie ciekawe jest to, że „Rumble” pozostaje jednym z niewielu instrumentalnych nagrań, które budziły obawy amerykańskich rozgłośni radiowych. Tytuł oraz agresywna atmosfera utworu kojarzyły się z przemocą ulicznych gangów.

Dzisiaj utwór brzmi jak zapowiedź całego muzycznego świata, który dopiero miał nadejść. Bez Linka Wraya trudno wyobrazić sobie historię przesterowanej gitary, a tym samym wiele najważniejszych zespołów rockowych kolejnych dekad.

Tego dnia w sporcie

1994 – George Foreman odzyskuje mistrzostwo świata w wieku 45 lat

5 listopada 1994 roku George Foreman dokonał jednego z najbardziej niezwykłych powrotów w historii zawodowego boksu. W Las Vegas pokonał przez nokaut w dziesiątej rundzie Michaela Moorera, zdobywając mistrzostwo świata w wadze ciężkiej federacji WBA i IBF. Miał wówczas 45 lat i został najstarszym mistrzem świata wagi ciężkiej w historii boksu.

Foreman był już legendą. W 1973 roku zdobył mistrzostwo świata, a rok później przegrał słynną walkę z Muhammadem Alim w Kinszasie. Po zakończeniu pierwszego etapu kariery poświęcił się działalności religijnej, a następnie niespodziewanie powrócił na ring.

Walka z Moorerem wydawała się starciem dwóch różnych epok. Młodszy, szybszy mistrz przez większość pojedynku miał przewagę punktową. Foreman cierpliwie wyczekiwał jednak na swoją szansę. W dziesiątej rundzie zadał decydujące ciosy, które powaliły rywala.

Zwycięstwo stało się jedną z najbardziej poruszających opowieści sportowych lat dziewięćdziesiątych. Pokazało, że doświadczenie, determinacja i konsekwencja potrafią czasem przezwyciężyć ograniczenia wieku. W 2026 roku od tego wydarzenia mijają 32 lata.

2017 – Shalane Flanagan wygrywa maraton nowojorski. Pierwsza Amerykanka od 40 lat

5 listopada 2017 roku Shalane Flanagan zwyciężyła w maratonie nowojorskim, kończąc czterdziestoletnie oczekiwanie na triumf Amerykanki w tej imprezie. Ostatnią reprezentantką gospodarzy, która wcześniej wygrała kobiecy bieg w Nowym Jorku, była Miki Gorman w 1977 roku.

Flanagan musiała pokonać znakomitą Mary Keitany z Kenii, trzykrotną zwyciężczynię poprzednich edycji. Decydujący atak przeprowadziła w końcowej części trasy, odrywając się od rywalki i utrzymując przewagę aż do mety.

Amerykanka ukończyła bieg w czasie 2:26:53, wyprzedzając Keitany o ponad minutę. Jej triumf miał ogromne znaczenie dla amerykańskiej lekkoatletyki i był symbolem konsekwentnego powrotu na najwyższy poziom po problemach zdrowotnych.

2022 – Gareth Bale ratuje finał MLS Cup w ostatnich sekundach

5 listopada 2022 roku Los Angeles FC zdobyło pierwsze w historii mistrzostwo ligi MLS, pokonując Philadelphia Union w jednym z najbardziej dramatycznych finałów amerykańskiego futbolu.

Po regulaminowym czasie gry i dogrywce wynik brzmiał 3:3, a wyrównującego gola dla drużyny z Los Angeles zdobył Gareth Bale w 128. minucie spotkania. Było to trafienie, które uratowało jego zespół przed porażką w niemal ostatnim możliwym momencie.

O zdobyciu mistrzostwa zdecydowały rzuty karne, wygrane przez Los Angeles FC 3:0. Bohaterem serii został rezerwowy bramkarz John McCarthy, który wszedł na boisko po dramatycznej kontuzji podstawowego golkipera.

Ten finał przypomniał, dlaczego piłka nożna pozostaje sportem tak nieprzewidywalnym. Czasem kilka sekund wystarcza, by odwrócić wynik całego sezonu i zapisać się w historii klubu.

Sport dziś – czwartek, 5 listopada 2026 roku

Dzisiejszy wieczór przyniesie mecze czwartej kolejki fazy ligowej Ligi Europy UEFA. Szczególne zainteresowanie polskich kibiców wzbudzą występy dwóch naszych zespołów.

Jagiellonia Białystok zagra na wyjeździe z Lewskim Sofia, a początek spotkania zaplanowano na godzinę 18.45 czasu polskiego. Z kolei Lech Poznań zmierzy się w Lizbonie z Benficą, rozpoczynając mecz o godzinie 21.00. Oba spotkania znajdują się w oficjalnym terminarzu UEFA na 5 listopada 2026 roku.

W Tomaszowie Mazowieckim przygotowania do kolejnych sportowych emocji trwają już od kilku dni. W sobotę i niedzielę, 7–8 listopada, Arena Lodowa będzie gospodarzem Pucharu Polski PGE w łyżwiarstwie szybkim. Zawody rozpoczną się w oba dni o godzinie 10.00, a wstęp na trybuny będzie bezpłatny. Kibice zobaczą sprinty, biegi długodystansowe i sobotnie biegi masowe kobiet oraz mężczyzn.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

Akt 5 listopada 1916 roku i jego konsekwencje dla Tomaszowa

5 listopada 1916 roku zapisał się również w historii Tomaszowa Mazowieckiego, choć nie za sprawą jednego lokalnego wydarzenia czy uroczystości. Ogłoszony tego dnia przez Niemcy i Austro-Węgry manifest dotyczący przyszłego Królestwa Polskiego uruchomił proces tworzenia ograniczonej polskiej administracji na okupowanych ziemiach, obejmujący także Tomaszów.

Miasto znajdowało się wówczas pod okupacją niemiecką. Pierwsza wojna światowa przyniosła mieszkańcom ogromne trudności gospodarcze, problemy aprowizacyjne i rozpad wielu dotychczasowych powiązań handlowych. Jednocześnie coraz silniejsze stawały się nadzieje na odbudowę państwowości. Wielu tomaszowian uczestniczyło w działalności niepodległościowej, a część służyła w Legionach Polskich.

Wystawa internetowa Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, przypomina, że w Legionach Polskich służyło prawdopodobnie ponad stu mieszkańców miasta. Historyk i regionalista Włodzimierz Rudź ustalił personalia 64 tomaszowskich legionistów. To ważny fragment lokalnej historii, pokazujący udział mieszkańców przemysłowego miasta w walce o przyszłą niepodległość.

Po Akcie 5 listopada rozpoczęto tworzenie podporządkowanych okupantom polskich instytucji samorządowych. W kwietniu 1917 roku w Tomaszowie Mazowieckim ukonstytuowała się Rada Miejska, wybrana w systemie kurialnym. Jej skład doskonale odzwierciedlał wielokulturowy charakter przedwojennego Tomaszowa.

W Radzie znalazło się 10 radnych wyznania katolickiego, 10 wyznania mojżeszowego i 4 ewangelików. Na przewodniczącego wyznaczono Jana Kowalczewskiego, a wiceprzewodniczącym został Maurycy Halpern. Sekretarzem Rady był Mieczysław Heiman, a jego zastępcą Kazimierz Sadłowski.

Ten skład pokazuje Tomaszów, którego dziś już nie ma. Miasto współtworzone przez Polaków, Żydów i Niemców, z własną strukturą społeczną, przemysłową i religijną. Nie była to jeszcze w pełni demokratyczna i niezależna reprezentacja mieszkańców. Rada działała w warunkach okupacji, a jej kompetencje podlegały ograniczeniom. Mimo to stanowiła ważny etap odbudowy lokalnego życia publicznego.

Warto przy tym pamiętać, że kilka miesięcy wcześniej, w 1915 roku, niemieckie władze okupacyjne znacząco powiększyły granice administracyjne Tomaszowa. Do miasta włączono okoliczne wsie i osady, a jego powierzchnia wzrosła z około 487 do 1895 hektarów. W granicach Tomaszowa znalazła się wówczas również Pilica. Była to jedna z najważniejszych zmian administracyjnych w dziejach miasta.

Akt 5 listopada 1916 roku nie przyniósł Tomaszowowi wolności, ale uruchomił procesy polityczne i administracyjne, które odegrały rolę w przygotowaniach do przejęcia władzy w 1918 roku. To przykład, jak decyzje podejmowane w Berlinie i Wiedniu wpływały na codzienność mieszkańców polskiego miasta.

5 listopada 2026. W Galerii Tomaszów powraca historia Mazovii

Dzisiejszy dzień ma również swój szczególny, współczesny wymiar. W czwartek, 5 listopada 2026 roku, o godzinie 11.00 zaplanowano uroczyste otwarcie Szlaku Mazovii przy Galerii Tomaszów. Nowa ekspozycja historyczna przypomni dzieje jednego z najważniejszych zakładów przemysłowych miasta oraz ludzi, którzy przez pokolenia tworzyli jego gospodarczy potencjał.

W miejscu, gdzie obecnie znajduje się nowoczesne centrum handlowe, przez dziesięciolecia działały zakłady włókiennicze. Fabryczne hale, maszyny, magazyny i charakterystyczny komin były częścią krajobrazu Tomaszowa, a zarazem miejscem pracy tysięcy mieszkańców. W okresie największego rozwoju Mazowieckie Zakłady Przemysłu Wełnianego „Mazovia” zatrudniały około 3600 osób.

Szlak składa się z 23 tablic rozmieszczonych wokół Galerii Tomaszów. Osiem z nich przedstawia historię tego miejsca, a pozostałe prezentują archiwalne fotografie. Projekt przewiduje również wykorzystanie materiałów cyfrowych i kodów QR, pozwalających poznawać przeszłość za pomocą współczesnych narzędzi.

Oficjalne rozpoczęcie uroczystości zaplanowano przy wejściu od parkingu, z wjazdem od ulicy Barlickiego. Następnie uczestnicy mają przejść w rejon fabrycznego komina, gdzie o godzinie 11.15 przewidziano odsłonięcie pamiątkowej tablicy. Około godziny 11.20 ma rozpocząć się pierwszy wspólny spacer po historycznej trasie.

Nie sposób nie zauważyć symboliki tego wydarzenia. Dokładnie 110 lat po Akcie 5 listopada 1916 roku, który wyznaczył jeden z etapów odbudowy polskiej państwowości, Tomaszów przypomina historię własnego przemysłu. To oczywiście dwa wydarzenia o zupełnie innej skali, ale łączy je pytanie o pamięć, tożsamość i ciągłość lokalnej wspólnoty.

Zakłady Mazovii przez dekady były dla wielu rodzin czymś więcej niż miejscem zatrudnienia. Stanowiły element codzienności i punkt odniesienia dla życia całych pokoleń. Ludzie spotykali się w fabryce, poznawali przyszłych współmałżonków, wspólnie dojeżdżali do pracy, uczestniczyli w wydarzeniach zakładowych i organizowali swoje życie wokół rytmu produkcji.

Kiedy fabryka zakończyła działalność, zniknął nie tylko zakład przemysłowy. Zmieniła się również część społecznej tożsamości miasta. Dziś Szlak Mazovii ma przypomnieć, że pod współczesną przestrzenią handlową kryje się historia ludzi, których wysiłek przez lata kształtował Tomaszów.

To ważna inicjatywa dla zachowania lokalnej pamięci przemysłowej. Warto, aby stała się początkiem dalszego dokumentowania dziejów tomaszowskich fabryk, wspomnień dawnych pracowników, archiwalnych fotografii i rodzinnych historii.

Arena Lodowa szykuje kolejne sportowe wydarzenie

W najbliższy weekend 7–8 listopada 2026 roku Tomaszów Mazowiecki ponownie stanie się jednym z najważniejszych punktów na polskiej mapie łyżwiarstwa szybkiego. W Arenie Lodowej odbędzie się Puchar Polski PGE, podczas którego zawodnicy będą rywalizowali na dystansach sprinterskich i długich.

Zawody rozpoczną się w sobotę o godzinie 10.00. W programie pierwszego dnia znajdują się między innymi biegi na 500 metrów kobiet i mężczyzn, 1500 metrów kobiet oraz 1000 i 3000 metrów mężczyzn. Zaplanowano również biegi masowe obu płci.

W niedzielę rywalizacja ponownie rozpocznie się o godzinie 10.00. Kibice zobaczą między innymi bieg kobiet na 3000 metrów i mężczyzn na 5000 metrów. Wstęp na trybuny jest bezpłatny, a organizatorzy zapraszają wszystkich sympatyków sportów zimowych.

Tomaszowska Arena Lodowa od lat buduje swoją pozycję jako miejsce krajowych i międzynarodowych wydarzeń sportowych. Każde kolejne zawody to nie tylko możliwość obserwowania najlepszych polskich panczenistów, lecz także szansa na popularyzację sportu wśród dzieci i młodzieży.