Legendą stał się już za życia - 280 lat temu urodził się Tadeusz Kościuszko

Legendzie Kościuszki nic nie zaszkodziło. Nie pogrzebało jej to, że narodowe powstanie skończyło się klęską i przypieczętowało wymazanie Polski z mapy Europy. Pozostał symbolem walki o niepodległość - stawiano mu pomniki, bito pamiątkowe medale i usypano kopce: w Krakowie i w Połańcu.

W pewnym stopniu na korzyść Kościuszki obróciły się nawet jego klęski i uważane przez moment za błędne wybory. Tak było ze stosunkiem do Napoleona. Instrumentalne wykorzystanie polskiej karty, a jeszcze bardziej upadek cesarza Francuzów pokazały, że to on, a nie jego nieliczni oponenci mieli rację. A ze złożonej Rosji przysięgi wycofał się zaraz po tym, gdy znalazł się w miejscu, gdzie władza cara nie sięgała.

O tym, że Kościuszko był nie tylko dobrym wojskowym, ale też przenikliwym politykiem, przekonał się następca Pawła I - car Aleksander I. W 1815 r. zaprosił go na „taniec mocarstw” do Wiednia, ale Kościuszko się zorientował, że powołane tam do życia Królestwo Polskie to tylko piękna fasada i odmówił swojego poparcia. „Wskrzeszono nazwę, ale samo imię nie stanowi narodu” - pisał do Jeffersona.

Pochodził z Mereczowszczyzny - wioski niedaleko Brześcia, obecnie na terytorium Białorusi. Jako dziewięciolatek rozpoczął edukację w Kolegium Pijarów w Lubieszowie, ostatecznie wybrał karierę wojskową.

W 1765 r. wstąpił do Korpusu Kadetów Szkoły Rycerskiej, uczestniczył w specjalnym kursie inżynierskim. Szkołę ukończył w stopniu kapitana.

W 1769 r. wyjechał do Paryża, gdzie studiował w Akademii Malarstwa i Rzeźby. Pięcioletni pobyt w przedrewolucyjnej Francji wywarł poważny wpływ na jego przekonania polityczne i społeczne.

Kościuszko wrócił na krótko do kraju w 1774 r., potem wyjechał do Drezna, a następnie do Paryża. Dowiedział się o wojnie w Ameryce. Na amerykańskiej ziemi znalazł się w 1776 r., miesiąc po ogłoszeniu Deklaracji Niepodległości.

Został mianowany na inżyniera armii amerykańskiej, brał udział w budowaniu fortyfikacji. W 1783 r. awansowany na generała brygady. Otrzymał podziękowania, nadanie gruntu oraz znaczną sumę pieniędzy.

W 1784 r. powrócił do kraju, zaangażował się w działalność polityczną. Dzięki postanowieniom Sejmu Wielkiego otrzymał nominację na generała majora wojsk koronnych. Walczył z wojskami rosyjskimi w 1792 r., za co otrzymał Virtuti Militari.

Po przystąpieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej Kościuszko wyjechał: do Lipska, potem do Paryża. Po ogłoszeniu drugiego rozbioru Polski (1793) rozpoczął przygotowania do powstania narodowego.

Insurekcja kościuszkowska rozpoczęła się w 1794 r. i była ostatnią próbą ratowania Rzeczypospolitej. Trwała od 24 marca do 16 listopada 1794 r. Zakończyła się klęską i III rozbiorem, po którym Polska ostatecznie zniknęła z mapy.

Kościuszko chciał włączyć do walki wszystkie warstwy społeczne. 7 maja 1794 r. ogłosił w Połańcu uniwersał, deklarując chłopom wolność osobistą oraz czasowe zwolnienie z pańszczyzny dla powołanych do wojska.

Kluczowe wydarzenia: przysięga na krakowskim rynku (24 marca), bitwa pod Racławicami (4 kwietnia), wieszanie zdrajców, rzeź Pragi (4 listopada), bitwa pod Maciejowicami (10 października). Kościuszko trafił do rosyjskiej niewoli, przebywał w Petersburgu. Car Paweł I wypuścił go, wymuszając przysięgę.

„Kościuszko poniósł klęskę, wskazał drogę walki o wolność poprzez zbiorowy wysiłek całego narodu” - pisał prof. Andrzej Zahorski w książce „Trzy powstania narodowe”.

„Powstanie z 1794 roku (...) odegrało dużą rolę w dziejach (...) Europy” - zwraca uwagę prof. Maria Bogucka w „Dziejach Polski do 1795 r.”.

Po odzyskaniu wolności Kościuszko wyjechał do Stanów Zjednoczonych, potem wrócił do Europy. W latach 1798-1815 mieszkał pod Paryżem, działał m.in. przy Legionach Polskich i Towarzystwie Republikanów Polskich.

Zmarł 15 października 1817 r. w Solurze w Szwajcarii. Pochowany, a potem przeniesiony do Krakowa i złożony na Wawelu.

Urna z sercem Kościuszki trafiła do Polski w 1927 r. i została umieszczona na Zamku Królewskim w Warszawie. (PAP)