Pociąg do historii. Sto lat PKP świętuje w Spale

Sto lat temu nikt nie mówił o ekologicznej mobilności, kolei aglomeracyjnej ani zintegrowanym transporcie. Były za to parowozy, wagony, semafory, stukot kół na łączeniach szyn i kraj, który zaledwie osiem lat wcześniej odzyskał niepodległość, ale wciąż próbował poskładać w jeden organizm systemy pozostawione przez trzech zaborców.

24 września 1926 roku prezydent Ignacy Mościcki podpisał rozporządzenie o utworzeniu przedsiębiorstwa „Polskie Koleje Państwowe”. Dokładnie sto lat później PKP obchodzi jubileusz. A dwa dni po rocznicy – 26 września 2026 roku – jedno z głównych jubileuszowych wydarzeń odbędzie się w Spale, w powiecie tomaszowskim.

Sto lat temu podpisano dokument, który stworzył PKP

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 września 1926 roku brzmi dziś jak dokument z zupełnie innej epoki. Pisany przedwojenną polszczyzną stanowił jednak jeden z ważnych elementów porządkowania państwa po okresie zaborów.

W artykule pierwszym zapisano, że zarząd kolejami państwowymi zostaje powierzony przedsiębiorstwu państwowemu pod nazwą „Polskie Koleje Państwowe”, prowadzonemu według zasad handlowych, ale z uwzględnieniem potrzeb państwa i gospodarki społecznej. Rozporządzenie weszło w życie 28 września 1926 roku.

Podpis pod dokumentem złożył Ignacy Mościcki.

I właśnie tutaj zaczyna się spalska część tej historii.

Dlaczego Spała? W tym wyborze nie ma przypadku

Gdyby organizatorzy szukali miejsca wyłącznie efektownego, mogliby wybrać jeden z wielkich dworców Warszawy, Krakowa czy Wrocławia. Tymczasem jubileuszowy pociąg historii zatrzymuje się w niewielkiej Spale.

PKP samo wskazuje, że wybór miejscowości wiąże się z Ignacym Mościckim. W okresie jego prezydentury Spała należała do najważniejszych miejsc wypoczynku i pracy głowy państwa. Organizatorzy jubileuszu określają połączenie osoby Mościckiego, Spały i rocznicy utworzenia PKP jako symboliczne.

Historia potwierdza tę więź bardzo mocno.

Po I wojnie światowej dawna carska rezydencja została przeznaczona na letnią siedzibę prezydentów Rzeczypospolitej. W latach 1923–1926 często przebywał tutaj Stanisław Wojciechowski, ale to właśnie Mościcki związał się ze Spałą szczególnie silnie. Oficjalne materiały gminy mówią wręcz, że podczas jego prezydentury miejscowość stała się niemal „drugim Belwederem”. Źródła Kancelarii Prezydenta wskazują, że Mościcki przyjeżdżał tu regularnie na kilka dni, pracował, wypoczywał i przyjmował gości.

To również on zapoczątkował tradycję ogólnopolskich dożynek w Spale. Pierwsze odbyły się 28 sierpnia 1927 roku i przyciągnęły około 10 tysięcy uczestników. Rok później miało ich być już około 40 tysięcy.

W pewnym sensie więc 26 września 2026 roku historia zatoczy koło. Człowiek, który podpisał dokument tworzący PKP, niemal sto lat później staje się symbolicznym łącznikiem między ogólnopolskim jubileuszem kolei a małą miejscowością nad Pilicą.

Najpierw był carski pałac. Tory pojawiły się później

Tu warto rozprawić się z jednym intuicyjnym skojarzeniem. Można byłoby sądzić, że kolej do Spały zbudowano dla rosyjskich carów podróżujących do swojej leśnej rezydencji.

Nie.

Carski pałacyk myśliwski powstał w 1884 roku. Linia kolejowa z Tomaszowa do Spały pojawiła się dopiero ponad trzy dekady później – podczas I wojny światowej, gdy teren znajdował się pod niemiecką okupacją. Budowę ukończono w 1916 roku, a jednym z jej podstawowych zadań był transport drewna pozyskiwanego w okolicznych lasach.

Dopiero później tor zaczął pełnić zupełnie inną funkcję. Po odzyskaniu niepodległości Spała stała się letnią rezydencją polskich prezydentów, ważnym ośrodkiem wypoczynkowym i miejscem ogromnych imprez państwowych oraz społecznych.

Kolej była wtedy czymś więcej niż środkiem komunikacji. Pozwalała niewielkiej miejscowości na kilka dni zmieniać się w centrum kraju.

Dobrym przykładem pozostaje Jubileuszowy Zlot Związku Harcerstwa Polskiego w 1935 roku. Do Spały zjechały dziesiątki tysięcy harcerzy z Polski i zagranicy, a znaczna część uczestników docierała właśnie koleją. Zachowane fotografie dworca pokazują coś, co z dzisiejszej perspektywy wygląda niemal filmowo: wagony, setki mundurów, skrzynie, plecaki, proporce i tłum wypełniający niewielki peron.

Dzisiejszy pasażer wysiadający tutaj z Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej stoi więc w miejscu, które widziało już niejedną wielką historię.

Tomaszów wszedł na tory jeszcze przed Spałą

Dla Tomaszowa Mazowieckiego kolej ma jeszcze starszą metrykę.

W 1884 roku powstała stacja III klasy z murowanym budynkiem dworcowym. Obsługiwała linię łączącą Koluszki ze stacją Bzin-Kamienna, dzisiejszym Skarżyskiem-Kamienną. Regularną eksploatację linii rozpoczęto 22 lipca 1885 roku. Budowę prowadziło Towarzystwo Drogi Żelaznej Iwanogrodzko-Dąbrowskiej, związane z jednym z największych ówczesnych przemysłowców i finansistów – Janem Gottliebem Blochem.

Dla przemysłowego Tomaszowa nie była to zwykła inwestycja komunikacyjna. Dostęp do kolei oznaczał szybszy transport surowców i gotowych produktów oraz otwierał miasto na wielki rynek Królestwa Polskiego. Bez torów XIX- i XX-wieczny rozwój miejscowego przemysłu wyglądałby zapewne zupełnie inaczej.

Z tomaszowskiego węzła wyrasta również linia nr 53 do Spały. Ma niespełna dziewięć kilometrów, ale jej historia obejmuje już ponad sto lat – od niemieckich transportów drewna, przez czasy prezydenckiej Spały, ruch turystyczny i przewozy wojskowe aż po współczesne weekendowe pociągi ŁKA. Stały ruch pasażerski został na niej zawieszony pod koniec lat 80., jednak tor nigdy całkowicie nie zniknął z kolejowej mapy regionu.

Kolej do Spały znowu zaczyna mieć znaczenie

I właśnie ten fragment historii sprawia, że tegoroczny jubileusz nie jest wyłącznie sentymentalną podróżą w przeszłość.

Na linii Tomaszów Mazowiecki – Spała znów inwestuje się w infrastrukturę. PKP Polskie Linie Kolejowe i Gmina Inowłódz podpisały w maju porozumienie dotyczące przebudowy spalskiej stacji. Mają zostać zmodernizowane peron i oświetlenie, przebudowana zostanie również wiata – z zachowaniem architektury nawiązującej do charakteru Spały. Zaplanowano też niezbędne prace torowe.

PKP PLK zabezpieczyła na przedsięwzięcie 2,1 mln zł, a gmina Inowłódz – 100 tys. zł na dokumentację projektową i modernizację wiaty. W ostatnich latach poprawiano również samą linię. Na blisko połowie trasy maksymalna prędkość wzrosła z 40 do 50 km/h, wyremontowano stalowy most nad Czarną i przepusty, a w 2025 roku wykonano prace na przejeździe na DK48. Na dalsze roboty utrzymaniowe w 2026 roku zabezpieczono około 800 tys. zł.

– „Spała, jako miejsce o wyjątkowej historii i dużym potencjale turystycznym, zasługuje na nowoczesną i funkcjonalną infrastrukturę kolejową” – mówił przy podpisaniu porozumienia minister infrastruktury Dariusz Klimczak.

Zmienia się także główna stacja w Tomaszowie Mazowieckim. Trwa przebudowa peronów i budowa przejścia podziemnego wyposażonego w windy. Wartość prac wynosi 16,1 mln zł netto, a zakończenie inwestycji planowane jest na przełom 2026 i 2027 roku.

Sto lat historii spotyka się więc z bardzo współczesnym placem budowy.

Co będzie się działo 26 września?

Tutaj potrzebna jest ważna uwaga. PKP nie opublikowało jeszcze pełnego programu godzinowego Dnia z Koleją. Na oficjalnej stronie nadal widnieje komunikat, że szczegółowy harmonogram zostanie przedstawiony wkrótce.

Wiemy jednak sporo o formule wydarzenia.

PKP zapowiada interaktywne strefy, pokazy, warsztaty i atrakcje przygotowane zarówno przez spółki kolejowe, jak i zaproszonych partnerów. Swoją obecność zapowiedziano m.in. w przypadku PKP S.A., PKP Intercity, WARS, PKP Intercity Remtrak, PKP Telkol, PKP Informatyki i Fundacji Grupy PKP.

Dołączą do nich PKP Polskie Linie Kolejowe, POLREGIO, Stacja Muzeum, Łódzka Kolej Aglomeracyjna oraz Poczta Polska. Partnerem jubileuszu jest Ministerstwo Infrastruktury. Organizator określa wydarzenie jako największą rodzinną imprezę kolejową towarzyszącą obchodom 100-lecia PKP.

Na obecnym etapie nie ma natomiast podstaw, by podawać konkretną listę zabytkowych lokomotyw, składów prezentowanych na miejscu, grup rekonstrukcyjnych czy nazwisk zaproszonych gości. Takie informacje – jeżeli zostaną ogłoszone – powinny pojawić się w szczegółowym programie.

Do Spały najlepiej… koleją. Są dodatkowe pociągi

Tu robi się szczególnie ciekawie.

Chociaż organizator nie opublikował jeszcze osobnego komunikatu transportowego, w publicznym rozkładzie jazdy na 26 września widoczne są już kursy uruchamiane właśnie tego dnia.

Z Tomaszowa Mazowieckiego do Spały oprócz regularnych weekendowych pociągów ŁKA o godz. 10:14 i 15:07 widoczne są dodatkowe kursy o 10:57 oraz 17:23. W przeciwnym kierunku, ze Spały do Tomaszowa, dodatkowe pociągi ŁKA mają odjechać o 10:34 oraz 15:30.

Jeszcze ciekawiej wygląda oferta PKP Intercity. Rozkład na 26 września pokazuje bezpośrednie pociągi jadące do Spały z Warszawy i Łodzi. Skład z Warszawy przejeżdża przez Tomaszów o godz. 9:25, a pociąg z Łodzi Kalis­kiej – o 16:14. Ze Spały zaplanowano natomiast odjazd pociągu PKP Intercity do Łodzi o 13:05 oraz do Warszawy o 17:05.

To niezwykle symboliczny szczegół obchodów. Na linię, która zaczynała sto dziesięć lat temu od transportu drewna, 26 września wjadą pociągi dalekobieżne dowożące gości na stulecie PKP.

Przed podróżą warto jednak ponownie sprawdzić rozkład. Do wydarzenia pozostało jeszcze kilkanaście dni, a przewoźnicy mogą aktualizować godziny i zasady kursowania.

Spała znowu będzie kolejowym przystankiem dla całej Polski

Hasło jubileuszu brzmi: „Łączymy Ludzi, Miejsca i Historie”.

W przypadku Spały wyjątkowo trudno byłoby znaleźć bardziej dosłowne zastosowanie tych słów.

Jest Ignacy Mościcki – prezydent II Rzeczypospolitej, który w Spale spędzał całe tygodnie swojego urzędowania i który 24 września 1926 roku podpisał dokument tworzący przedsiębiorstwo PKP.

Jest linia kolejowa z Tomaszowa, starsza od Polskich Kolei Państwowych o dziesięć lat. Jest przedwojenna Spała przyjmująca dziesiątki tysięcy uczestników dożynek i harcerskiego zlotu. Jest wreszcie współczesna kolej – z ŁKA, pociągami Intercity, remontowaną stacją w Spale i przebudowywanymi peronami w Tomaszowie.

26 września wszystkie te historie spotkają się w jednym miejscu.

I być może właśnie dlatego jubileusz PKP w Spale ma w sobie coś więcej niż tylko rocznicową scenę, kilka stoisk i kolejowe gadżety. Czasami historia naprawdę wraca na ten sam peron.

Dzień z Koleją w Spale – najważniejsze informacje

Data: sobota, 26 września 2026 r.
Godziny: szczegółowe godziny wydarzenia nie zostały jeszcze oficjalnie ogłoszone. Widocznej w internetowym kalendarzu wartości „12:00 AM” nie należy traktować jako potwierdzonej godziny rozpoczęcia, ponieważ PKP równocześnie informuje, że harmonogram zostanie dopiero opublikowany.
Miejsce: Spała, gmina Inowłódz. Dokładny teren wydarzenia nie został jeszcze wskazany w oficjalnej zapowiedzi.
Organizator: Polskie Koleje Państwowe S.A. / Grupa PKP.
Partner jubileuszu: Ministerstwo Infrastruktury.
Wstęp: organizator nie opublikował dotąd informacji o biletowaniu; należy oczekiwać szczegółowego regulaminu/programu.
Atrakcje potwierdzone: interaktywne strefy, pokazy, warsztaty oraz prezentacje przygotowane przez spółki Grupy PKP i partnerów kolejowych.
Dojazd koleją: dostępne są regularne weekendowe pociągi ŁKA, a rozkłady na 26 września pokazują również dodatkowe kursy ŁKA i PKP Intercity.

Stan informacji: 16 września 2026 r. Program i rozkład warto sprawdzić ponownie przed wydarzeniem.