Rak piersi rośnie po cichu. Mammografia może zobaczyć go, zanim będzie za późno

To nie jest medyczna formalność ani kolejna urzędowa kampania, którą można odłożyć na „po wakacjach”, „po świętach”, „jak będzie spokojniej”. W profilaktyce raka piersi czas bywa najważniejszym lekarzem — albo najgorszym przeciwnikiem.

Bez skierowania, bez opłaty, bez wymówek

Z bezpłatnej mammografii w ramach programu profilaktyki raka piersi mogą korzystać kobiety w wieku 45–74 lata, które nie miały wykonywanego tego badania w ciągu ostatnich dwóch lat. Badanie jest finansowane przez NFZ i nie wymaga skierowania. Ministerstwo Zdrowia informuje, że na mammografię można zapisać się także przez centralną e-rejestrację w Internetowym Koncie Pacjenta lub w aplikacji mojeIKP.

NFZ przypomina również, że mammografia jest dostępna nie tylko w pracowniach stacjonarnych, ale także w mammobusach. Harmonogramy postojów publikują oddziały wojewódzkie Funduszu, a informacje można uzyskać także przez bezpłatną infolinię 800 190 590.

Dla mieszkanek Tomaszowa Mazowieckiego i powiatu tomaszowskiego to szczególnie ważna informacja, bo w regionie łódzkim mammobusy regularnie obsługują także mniejsze miejscowości. Łódzki Oddział Wojewódzki NFZ podaje, że w maju 2026 roku mammobusy miały odwiedzić 23 powiaty województwa łódzkiego, zapraszając kobiety w wieku 45–74 lata na bezpłatne badania bez skierowania.

USG nie zastępuje mammografii

Jednym z najczęstszych mitów jest przekonanie, że skoro kobieta wykonuje USG piersi, to mammografia nie jest już potrzebna. Dr Rudnicki mówi wprost: USG piersi nie ma udowodnionej skuteczności jako samodzielne badanie przesiewowe. Może być ważnym elementem diagnostyki, szczególnie w określonych sytuacjach klinicznych, ale nie powinno wypierać mammografii w programie profilaktycznym.

To trochę tak, jakby próbować opisać cały film po jednej scenie. USG i mammografia widzą piersi inaczej. Mammografia potrafi wykrywać bardzo wczesne zmiany, w tym mikrozwapnienia, zanim cokolwiek będzie wyczuwalne pod palcami.

Łódzki NFZ w materiałach edukacyjnych podkreśla, że mammografia polega na wykonaniu zdjęć piersi z użyciem minimalnej dawki promieniowania rentgenowskiego, a obrazy są oceniane przez specjalistów. Ucisk piersi, choć może być nieprzyjemny, jest potrzebny, bo poprawia jakość obrazu i pozwala lekarzowi zobaczyć więcej.

Strach jest zrozumiały. Ale mit nie może być silniejszy od życia

Ekspert zwraca uwagę, że wiele kobiet rezygnuje z mammografii ze strachu. Jedne boją się bólu, inne wyniku, jeszcze inne promieniowania. Krąży też wyjątkowo szkodliwy mit, jakoby mammografia mogła wywołać raka piersi.

Dr Rudnicki tłumaczy, że ucisk podczas badania jest konieczny, ponieważ stabilizuje pierś, pozwala uzyskać wyraźniejszy obraz i zmniejsza dawkę promieniowania potrzebną do wykonania zdjęcia. Jak obrazowo wyjaśnia, nacisk stosowany podczas mammografii to około 12 kilogramów — mniej więcej tyle, ile waży niewielki pies, którego wiele osób bez problemu bierze na ręce.

To ważne, bo lęk przed badaniem często bywa większy niż samo badanie. W poczekalniach onkologicznych zbyt wiele razy powtarza się ta sama gorzka fraza: „gdybym przyszła wcześniej”. Profilaktyka jest właśnie po to, by tych słów było jak najmniej.

Jak przygotować się do mammografii?

Przygotowanie jest proste. W dniu badania nie należy używać antyperspirantów, dezodorantów, balsamów ani kosmetyków z drobinkami lub solami metali w okolicy pach i piersi, ponieważ mogą zaburzyć obraz. Warto założyć bluzkę i spodnie albo spódnicę, ponieważ do badania zdejmuje się górną część garderoby.

Implanty piersi nie są przeciwwskazaniem. Badanie wykonuje się wtedy według specjalnego protokołu, z odpowiednio mniejszym uciskiem i dodatkowymi ujęciami, tak aby ocenić tkankę piersi i nie uszkodzić implantu.

Mammobus można zaprosić do mniejszej miejscowości

Ministerstwo Zdrowia informuje, że kobiety z mniejszych miejscowości mogą zaprosić mammobus do swojej okolicy — potrzebna jest grupa chętnych do wykonania badania. NFZ prowadzi ogólnopolską stronę z informacjami o mammobusach i harmonogramami wojewódzkimi.

To dobra wiadomość dla sołectw, kół gospodyń wiejskich, klubów seniora, parafii, rad osiedli i lokalnych stowarzyszeń. W praktyce profilaktyka nie musi zaczynać się od wielkiej konferencji. Czasem zaczyna się od jednej kobiety, która mówi drugiej: „chodź, zapiszemy się razem”.

Dane są alarmujące

Minister zdrowia Jolanta Sobierańska-Grenda, cytowana przez PAP, zwróciła uwagę, że z mammografii korzysta zaledwie 33 proc. pacjentek. Jeszcze gorzej wygląda udział w innych badaniach profilaktycznych: cytologii w kierunku raka szyjki macicy oraz kolonoskopii w kierunku raka jelita grubego.

To liczby, które powinny brzmieć jak syrena alarmowa. Bo profilaktyka nie jest luksusem ani dodatkiem do systemu ochrony zdrowia. Jest jego pierwszą linią obrony. Tak jak pasy bezpieczeństwa w samochodzie — nie zakładamy ich dlatego, że dziś na pewno będzie wypadek, lecz dlatego, że rozsądek nie powinien czekać na tragedię.

Lokalnie: sprawdź termin, nie odkładaj

Mieszkanki Tomaszowa Mazowieckiego, Spały, Inowłodza, Ujazdu, Będkowa, Rokicin, Rzeczycy czy Lubochni mogą sprawdzać najbliższe terminy badań przez Internetowe Konto Pacjenta, aplikację mojeIKP, wyszukiwarkę NFZ lub infolinię 800 190 590. Pacjent.gov.pl przypomina, że terminy i miejsca badań można sprawdzić m.in. przez e-rejestrację oraz wyszukiwarkę programów profilaktycznych NFZ.

Warto też obserwować komunikaty samorządów i lokalnych placówek zdrowia. Miasto Tomaszów Mazowiecki publikowało już informacje zachęcające mieszkanki do udziału w programie profilaktyki raka piersi finansowanym przez NFZ.

Mammografia nie jest wyrokiem. Jest latarką. Pozwala zobaczyć to, czego jeszcze nie widać i nie czuć. A w onkologii właśnie ta różnica — między „jeszcze niewidoczne” a „już zaawansowane” — potrafi decydować o wszystkim.

Kto może skorzystać z bezpłatnej mammografii?
Kobiety w wieku 45–74 lata, które nie wykonywały mammografii w ramach programu w ostatnich 24 miesiącach.

Czy potrzebne jest skierowanie?
Nie. Badanie jest dostępne bez skierowania.

Jak często wykonywać mammografię?
Standardowo co 2 lata. W niektórych sytuacjach po leczeniu raka piersi — co 12 miesięcy, zgodnie z zasadami programu.

Gdzie sprawdzić termin?
Przez IKP, aplikację mojeIKP, wyszukiwarkę NFZ lub infolinię 800 190 590.

O czym pamiętać w dniu badania?
Nie używać dezodorantu, antyperspirantu, balsamu ani pudru w okolicy piersi i pach.