Poniedziałek, 26 października 2026 roku. Kartka z kalendarza
Dziś mamy poniedziałek, 26 października 2026 roku. To 299. dzień roku, a do jego zakończenia pozostało 66 dni.
W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi o godzinie 6.23, a zachodzi o 16.24. Dzień trwa około 10 godzin i 2 minut. Po wczorajszym przejściu na czas zimowy coraz wyraźniej odczuwamy jesienne skracanie dnia.
Imieniny obchodzą między innymi Lucjan, Ewaryst, Lucyna, Damian, Bernard i Amanda.
26 października jest świętem narodowym Austrii. Upamiętnia uchwalenie w 1955 roku ustawy konstytucyjnej o trwałej neutralności państwa. Była to jedna z najważniejszych decyzji w powojennej historii Austrii, która odzyskała pełną suwerenność po dziesięciu latach alianckiej okupacji.
Dzisiaj przypada również Międzynarodowy Dzień Wiedzy o Interpłciowości (Intersex Awareness Day). Jego celem jest zwracanie uwagi na prawa i doświadczenia osób interpłciowych, w tym na kwestie godności, ochrony zdrowia i świadomej zgody na interwencje medyczne. Nie jest to dzień ustanowiony przez ONZ, lecz inicjatywa organizacji społecznych i obrońców praw człowieka.
Trwa ponadto ustanowiony przez Organizację Narodów Zjednoczonych Tydzień Rozbrojenia, obchodzony od 24 do 30 października.
Kalendarium historyczne
201 lat temu (1825). Kanał Erie. Ameryka odkrywa nową drogę do bogactwa
26 października 1825 roku otwarto Kanał Erie, łączący jezioro Erie z rzeką Hudson w stanie Nowy Jork. Była to jedna z najważniejszych inwestycji infrastrukturalnych w historii młodych Stanów Zjednoczonych. Budowę rozpoczęto w 1817 roku, gdy transport ogromnych ilości towarów na znaczne odległości pozostawał kosztowny i powolny. Nowy szlak wodny radykalnie obniżył koszty przewozu zboża, drewna i produktów przemysłowych pomiędzy Wielkimi Jeziorami a portem nowojorskim.
Głównym politycznym orędownikiem przedsięwzięcia był gubernator DeWitt Clinton, który przekonywał, że przyszłość gospodarki zależy od sprawnej komunikacji. Wielu przeciwników uważało inwestycję za zbyt kosztowną i nierealistyczną. Historia przyznała rację jej zwolennikom. Kanał przyspieszył rozwój Nowego Jorku jako centrum handlu, sprzyjał osadnictwu na zachodzie i przyczynił się do przemian gospodarczych całego kraju.
145 lat temu (1881). Strzelanina w Tombstone. Narodziny legendy Dzikiego Zachodu
26 października 1881 roku w Tombstone w Arizonie doszło do słynnej strzelaniny w pobliżu zagrody O.K. Corral. Po jednej stronie stanęli przedstawiciele prawa, wśród nich Wyatt Earp, jego bracia i Doc Holliday. Po drugiej znajdowali się mężczyźni związani z grupą kowbojów, z którymi funkcjonariusze pozostawali w konflikcie. Wymiana ognia trwała bardzo krótko, ale zakończyła się śmiercią trzech uczestników.
Wydarzenie przeszło do amerykańskiej mitologii jako symbol walki prawa z bezprawiem. Rzeczywistość była jednak znacznie bardziej skomplikowana niż filmowa opowieść o szeryfie i bandytach. Konflikt miał również podłoże polityczne, osobiste i gospodarcze. Dopiero literatura popularna, a później kino westernowe uczyniły z Wyatta Earpa niemal pomnikową postać.
Tombstone do dzisiaj przyciąga turystów zainteresowanych historią Dzikiego Zachodu. Strzelanina stała się również inspiracją dla wielu filmów, między innymi „Miasto bezprawia” oraz „Tombstone” z 1993 roku.
117 lat temu (1909). Zamach w Harbinie. Koreański patriota zabija japońskiego polityka
26 października 1909 roku na dworcu kolejowym w Harbinie został zastrzelony Itō Hirobumi, jeden z najważniejszych japońskich polityków przełomu XIX i XX wieku. Czterokrotnie sprawował urząd premiera Japonii i należał do architektów modernizacji państwa. W Korei zapamiętano go jednak przede wszystkim jako przedstawiciela imperialnej polityki Japonii, ograniczającej koreańską niezależność.
Zamachu dokonał An Jung-geun, koreański działacz niepodległościowy. Uważał, że japońska ekspansja pozbawia jego naród prawa do samodzielnego decydowania o przyszłości. Został aresztowany i skazany na śmierć.
Zabójstwo Itō nie powstrzymało japońskich planów. W 1910 roku Japonia formalnie zaanektowała Koreę, rozpoczynając okres kolonialnych rządów, który trwał do 1945 roku. Historia zamachu pozostaje ważnym elementem pamięci narodowej Koreańczyków i przypomina o złożonych relacjach historycznych pomiędzy państwami Azji Wschodniej.
95 lat temu (1931). Proces brzeski. Polska demokracja przed sądem
26 października 1931 roku w Warszawie rozpoczął się proces brzeski, jeden z najbardziej kontrowersyjnych procesów politycznych II Rzeczypospolitej. Na ławie oskarżonych zasiedli działacze antysanacyjnej opozycji, związani przede wszystkim z ugrupowaniami tworzącymi Centrolew. Wśród nich znajdował się Wincenty Witos, trzykrotny premier Polski, działacz ruchu ludowego i jeden z najważniejszych polityków okresu odzyskiwania niepodległości.
Władze zarzucały oskarżonym przygotowywanie działań zmierzających do obalenia rządu. Opozycjoniści twierdzili natomiast, że zostali poddani represjom ze względu na działalność polityczną. Wcześniej część z nich więziono w twierdzy brzeskiej, gdzie stosowano brutalne metody traktowania.
Proces zakończył się w styczniu 1932 roku. Większość oskarżonych skazano na kary więzienia, a niektórzy zdecydowali się na emigrację.
Proces brzeski pozostaje jednym z najbardziej wymownych przykładów ograniczania demokracji parlamentarnej w międzywojennej Polsce. Jego znaczenie wykracza poza spór o ocenę rządów Józefa Piłsudskiego. Przypomina, że niezależność sądów i prawo do legalnej działalności opozycyjnej są podstawowymi warunkami funkcjonowania demokratycznego państwa
88 lat temu (1938). Polenaktion. Tysiące ludzi wypędzonych z własnych domów
26 października 1938 roku Reinhard Heydrich, szef służby bezpieczeństwa III Rzeszy, wydał rozporządzenie nakazujące natychmiastowe wydalenie z Niemiec Żydów posiadających polskie obywatelstwo. Był to początek akcji, która przeszła do historii jako Polenaktion.
W ciągu następnych dni około 17 tysięcy osób zmuszono do opuszczenia miejsc zamieszkania. Deportowano całe rodziny, ludzi starszych, kobiety i dzieci. Wielu wysiedlonych przewieziono w kierunku polskiej granicy, gdzie powstał dramatyczny problem osób pozbawionych możliwości normalnego powrotu do kraju.
Najbardziej znanym miejscem związanym z tym wydarzeniem stał się Zbąszyń. Tysiące ludzi znalazły się tam w prowizorycznych warunkach, często bez środków do życia.
Polenaktion stanowiła rezultat niemieckiej polityki antysemickiej, ale w jej przebiegu istotną rolę odegrały również polskie przepisy dotyczące obywatelstwa i ważności paszportów. Żydowski Instytut Historyczny przypomina, że polskie władze podejmowały działania mające ograniczyć powrót obywateli żydowskiego pochodzenia z Niemiec.
Wydarzenia października 1938 roku były jednym z ostrzeżeń przed nadchodzącą katastrofą. Zaledwie kilkanaście dni później w Niemczech doszło do pogromów znanych jako noc kryształowa.
87 lat temu (1939). Powstaje Generalne Gubernatorstwo. Tomaszów znajduje się w granicach okupacyjnej administracji
26 października 1939 roku rozpoczęło funkcjonowanie Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych polskich obszarów. Jego powstanie wynikało z dekretu Adolfa Hitlera z 12 października, a administracją kierował Hans Frank. Część terytorium pokonanej Rzeczypospolitej Niemcy wcielili bezpośrednio do III Rzeszy, natomiast z pozostałych ziem utworzyli odrębną jednostkę okupacyjną.
Generalne Gubernatorstwo nie było samodzielnym polskim państwem ani formą polskiej autonomii. Stanowiło strukturę niemieckiej administracji okupacyjnej, służącą podporządkowaniu mieszkańców, eksploatacji gospodarczej oraz realizacji polityki terroru.
Na jego obszarze wprowadzano przepisy ograniczające prawa ludności, kontrolowano gospodarkę, organizowano roboty przymusowe i prześladowano osoby uznawane za przeciwników okupanta. Żydzi zostali poddani coraz bardziej brutalnym represjom, prowadzącym ostatecznie do Zagłady.
Tomaszów Mazowiecki znalazł się w granicach Generalnego Gubernatorstwa, w dystrykcie radomskim. Ta decyzja oznaczała początek budowania nowego systemu administracyjnego również na ziemiach dzisiejszego powiatu tomaszowskiego.
Lokalne konsekwencje tego wydarzenia były dramatyczne. Do tej historii powracamy szerzej w końcowej części dzisiejszego kalendarium.
81 lat temu (1945). Dekret Bieruta. Warszawiacy tracą własność gruntów
26 października 1945 roku wydano dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze miasta stołecznego Warszawy, powszechnie nazywany dekretem Bieruta.
Stolica była wówczas niemal całkowicie zniszczona. Władze komunistyczne uzasadniały konieczność przejęcia gruntów potrzebą sprawnej odbudowy miasta. Rozwiązanie miało umożliwić swobodne planowanie nowych ulic, osiedli i obiektów publicznych bez konieczności prowadzenia licznych postępowań z prywatnymi właścicielami.
Dekret przewidywał przejście gruntów na własność gminy Warszawa. Został wydany 26 października, ale wszedł w życie 21 listopada 1945 roku.
W praktyce stał się podstawą ogromnej ingerencji w stosunki własnościowe. Wielu dawnych właścicieli i ich spadkobierców przez dziesięciolecia bezskutecznie domagało się zwrotu nieruchomości lub odszkodowań.
Skutki dekretu Bieruta pozostają jednym z najbardziej złożonych problemów prawnych współczesnej Warszawy. Sprawy reprywatyzacyjne wywoływały spory sądowe, konflikty społeczne i dyskusje dotyczące granic ochrony prawa własności.
To przykład wydarzenia historycznego, którego konsekwencje nie zakończyły się wraz z upadkiem systemu komunistycznego.
81 lat temu (1945). Powstaje Polska Agencja Prasowa. Nowy rozdział historii polskich mediów
26 października 1945 roku powołano Polską Agencję Prasową. Jej zadaniem było dostarczanie informacji prasie i innym odbiorcom, w warunkach odbudowy państwa po II wojnie światowej.
Historia polskiego dziennikarstwa agencyjnego jest jednak znacznie starsza. Już w 1918 roku powstała Polska Agencja Telegraficzna, która przez okres II Rzeczypospolitej odgrywała ważną rolę w rozpowszechnianiu wiadomości krajowych i zagranicznych.
Powojenna PAP funkcjonowała w odmiennym systemie politycznym. W PRL przekaz informacyjny podlegał kontroli władz i cenzurze. Dopiero przemiany ustrojowe końca lat osiemdziesiątych otworzyły drogę do funkcjonowania agencji w warunkach demokratycznego państwa i wolnego rynku mediów.
Dla współczesnego dziennikarstwa rocznica ma szczególne znaczenie. Pokazuje, że rzetelna informacja, odpowiedzialność za słowo i weryfikacja źródeł są fundamentami wiarygodności prasy niezależnie od technologii, za pomocą której wiadomości trafiają do odbiorców.
74 lata temu (1952). Wybory bez wyboru. Front Narodowy zdobywa wszystkie mandaty
26 października 1952 roku przeprowadzono wybory do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej I kadencji. Odbywały się w rzeczywistości politycznej, w której nie istniała możliwość swobodnej rywalizacji różnych ugrupowań.
Wszystkie mandaty zdobyli kandydaci Frontu Narodowego, podporządkowanego dominującej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Propaganda przedstawiała głosowanie jako potwierdzenie powszechnego poparcia społeczeństwa dla kierunku rozwoju kraju.
Nie były to jednak wolne wybory w demokratycznym rozumieniu. Obywatele nie mogli wybierać pomiędzy rzeczywiście konkurencyjnymi programami politycznymi, a aparat państwowy kontrolował przebieg całego procesu.
Wydarzenie stanowiło jeden z elementów umacniania systemu stalinowskiego w Polsce. Wybory 1952 roku przypominają, że samo istnienie parlamentu, kart do głosowania i lokali wyborczych nie gwarantuje demokracji. O jej rzeczywistym charakterze decydują przede wszystkim wolność wyboru, pluralizm polityczny i możliwość pokojowej zmiany władzy.
70 lat temu (1956). Prymas Wyszyński odzyskuje wolność. Ale nie za wszelką cenę
26 października 1956 roku do przebywającego w Komańczy kardynała Stefana Wyszyńskiego przybyli przedstawiciele władz PRL – Zenon Kliszko i Władysław Bieńkowski. Przywieźli wiadomość o zakończeniu jego internowania oraz propozycję powrotu do Warszawy.
Prymas pozostawał pozbawiony wolności od września 1953 roku. Jego uwięzienie było jednym z najbardziej wymownych przykładów represji komunistycznego państwa wobec Kościoła katolickiego.
Jesienią 1956 roku sytuacja polityczna w Polsce gwałtownie się zmieniała. Po wydarzeniach Polskiego Października władzę w PZPR odzyskał Władysław Gomułka, a nowa ekipa próbowała uspokoić nastroje społeczne.
Stefan Wyszyński nie zamierzał jednak przyjmować wolności bez rozmowy o zasadniczych problemach relacji państwa z Kościołem. Domagał się między innymi zmian dotyczących obsadzania stanowisk kościelnych.
Dopiero po uzgodnieniach zdecydował się wrócić do stolicy. Komańczę opuścił 28 października 1956 roku, a więc dwa dni po rozmowie z przedstawicielami władz.
Ta różnica dat jest istotna. 26 października zakończono polityczne podstawy internowania, natomiast faktyczny powrót prymasa nastąpił później.
Wyszyński odzyskał możliwość wykonywania swoich obowiązków, a jego postawa przyczyniła się do odbudowania pozycji Kościoła w życiu publicznym. W następnych latach ponownie dochodziło jednak do poważnych konfliktów z władzami PRL.
49 lat temu (1977). Ostatnia ospa prawdziwa. Medycyna odnosi jedno z największych zwycięstw w historii
26 października 1977 roku w Somalii wykryto ostatni znany przypadek ospy prawdziwej powstały wskutek naturalnego zakażenia. Pacjentem był Ali Maow Maalin, pracownik ochrony zdrowia z miejscowości Merca.
Ospa prawdziwa przez stulecia należała do najbardziej zabójczych chorób zakaźnych. Powodowała ogromne epidemie, pozostawiała trwałe blizny i prowadziła do śmierci milionów ludzi. Jej historia naznaczona była również rozwojem szczepień ochronnych, począwszy od przełomowych prac Edwarda Jennera pod koniec XVIII wieku.
W XX wieku Światowa Organizacja Zdrowia rozpoczęła szeroko zakrojoną kampanię eliminowania choroby. Obejmowała ona masowe szczepienia, intensywne poszukiwanie nowych przypadków oraz szybkie izolowanie ognisk zakażenia.
Ali Maow Maalin wyzdrowiał. Dalsze działania epidemiologiczne nie wykazały kolejnych naturalnych zakażeń. W maju 1980 roku Światowe Zgromadzenie Zdrowia oficjalnie potwierdziło globalną eradykację ospy prawdziwej.
26 października 1977 roku pozostaje więc jednym z najważniejszych dni w dziejach medycyny. Pokazuje, że międzynarodowa współpraca naukowców, lekarzy i pracowników ochrony zdrowia może doprowadzić do osiągnięcia celu, który przez stulecia wydawał się niemożliwy.
47 lat temu (1979). Zamach w Seulu. Ginie prezydent Korei Południowej
26 października 1979 roku został zamordowany Park Chung-hee, prezydent Korei Południowej, który rządził krajem przez osiemnaście lat.
Zamachu dokonał Kim Jae-gyu, szef południowokoreańskiej agencji wywiadowczej. Zabójstwo nastąpiło podczas spotkania z udziałem przedstawicieli najwyższych władz państwowych.
Park był postacią niezwykle kontrowersyjną. Z jednej strony jego rządy wiązały się z dynamiczną industrializacją Korei Południowej i rozwojem gospodarki. Z drugiej charakteryzowały się autorytaryzmem, ograniczaniem swobód obywatelskich i represjami wobec opozycji.
Śmierć prezydenta nie doprowadziła do natychmiastowego ustanowienia demokracji. Wkrótce nastąpiły kolejne przetasowania wojskowe i polityczne, a proces demokratyzacji kraju przyspieszył dopiero w następnej dekadzie.
Historia Park Chung-hee przypomina o napięciu pomiędzy gospodarczym rozwojem a prawami obywatelskimi. Pozostaje także jednym z najważniejszych punktów odniesienia w dyskusjach o współczesnej historii Korei Południowej
32 lata temu (1994). Izrael i Jordania podpisują pokój
26 października 1994 roku Izrael i Jordania podpisały traktat pokojowy, kończący formalny stan wojny pomiędzy obydwoma państwami.
Porozumienie podpisano podczas uroczystości w dolinie Arawa, w pobliżu granicy izraelsko-jordańskiej. W wydarzeniu uczestniczyli między innymi izraelski premier Icchak Rabin, król Jordanii Husajn oraz prezydent Stanów Zjednoczonych Bill Clinton.
Traktat przewidywał normalizację stosunków dyplomatycznych, rozwiązania dotyczące bezpieczeństwa, przebiegu granicy i korzystania z zasobów wodnych.
Był to jeden z ważniejszych sukcesów procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie. Jordania stała się drugim po Egipcie państwem arabskim, które zawarło traktat pokojowy z Izraelem.
Porozumienie nie zakończyło jednak konfliktu izraelsko-palestyńskiego ani innych napięć regionalnych. Pokazało natomiast, że nawet wieloletnie konflikty mogą prowadzić do wypracowania formalnych mechanizmów współpracy i pokojowego współistnienia.
25 lat temu (2001). Patriot Act. Ameryka po zamachach z 11 września wybiera większą kontrolę
26 października 2001 roku prezydent George W. Bush podpisał ustawę USA Patriot Act, przyjętą po zamachach terrorystycznych z 11 września.
Amerykańskie społeczeństwo znajdowało się wówczas pod ogromnym wrażeniem ataków na World Trade Center i Pentagon. Administracja przekonywała, że skuteczniejsze przeciwdziałanie terroryzmowi wymaga rozszerzenia uprawnień organów ścigania oraz służb wywiadowczych.
Nowe przepisy ułatwiały wymianę informacji pomiędzy instytucjami państwowymi, rozszerzały możliwości prowadzenia nadzoru i zmieniały zasady niektórych postępowań dotyczących bezpieczeństwa.
Ustawa od początku wywoływała kontrowersje. Organizacje obywatelskie ostrzegały przed nadmiernym ograniczaniem prywatności i praw jednostki. Zwolennicy podkreślali natomiast konieczność szybkiego reagowania na zagrożenie terrorystyczne.
Patriot Act stał się jednym z najważniejszych symboli dylematu współczesnych demokracji: jak zapewnić bezpieczeństwo obywatelom, nie rezygnując z praw i wolności, które państwo ma obowiązek chronić.
24 lata temu (2002). Dramat w moskiewskim teatrze. Operacja ratunkowa kończy się tragedią
26 października 2002 roku rosyjskie siły specjalne przeprowadziły szturm na moskiewski teatr na Dubrowce, gdzie czeczeńscy bojownicy przez kilka dni przetrzymywali setki zakładników.
Napastnicy zajęli budynek podczas przedstawienia musicalu „Nord-Ost”. Domagali się zakończenia rosyjskich działań wojennych w Czeczenii.
Władze zdecydowały się na operację z użyciem środka obezwładniającego, wprowadzonego do systemu wentylacyjnego. Następnie oddziały specjalne wkroczyły do budynku i zlikwidowały napastników.
Akcja doprowadziła jednak do śmierci również bardzo dużej liczby zakładników. Według oficjalnych rosyjskich danych zginęło około 130 osób cywilnych, choć niezależne organizacje i rodziny ofiar wskazywały na wyższe szacunki.
Tragedia wywołała poważne pytania dotyczące sposobu przygotowania operacji, udzielania pomocy medycznej i odpowiedzialności władz za życie przetrzymywanych osób.
Dramat na Dubrowce stał się jednym z najbardziej wstrząsających wydarzeń związanych z konfliktem czeczeńskim. Pokazał, że nawet operacja zakończona pokonaniem terrorystów może oznaczać katastrofę humanitarną.
Urodzili się tego dnia
Ignacy Daszyński (1866–1936). 160. rocznica urodzin jednego z ojców polskiej niepodległości
26 października 1866 roku urodził się Ignacy Daszyński, polityk socjalistyczny, premier Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej powołanego w Lublinie w listopadzie 1918 roku. Należał do najważniejszych działaczy polskiego ruchu niepodległościowego, a później pełnił funkcję marszałka Sejmu. Opowiadał się za demokratycznymi reformami społecznymi i parlamentarnym ustrojem państwa. Jego życie przypomina, że polska niepodległość była dziełem środowisk o bardzo różnych poglądach politycznych.
Mahalia Jackson (1911–1972). Głos, który niósł nadzieję i wolność
26 października 1911 roku urodziła się Mahalia Jackson, jedna z najwybitniejszych wokalistek gospel w historii amerykańskiej muzyki. Jej głos wyrastał z tradycji afroamerykańskich wspólnot religijnych, ale zyskał znaczenie wykraczające poza muzykę kościelną. Jackson była również związana z ruchem praw obywatelskich i wspierała działalność Martina Luthera Kinga. Jej wykonania, między innymi „Move On Up a Little Higher”, stały się fundamentem rozwoju współczesnej muzyki gospel.
François Mitterrand (1916–1996). 110. rocznica urodzin francuskiego prezydenta
26 października 1916 roku urodził się François Mitterrand, prezydent Francji w latach 1981–1995. Był pierwszym socjalistą, który objął urząd prezydenta V Republiki. Jego rządy przypadły na okres zimnej wojny, europejskiej integracji i politycznych przemian po 1989 roku. Należał do najważniejszych zwolenników zacieśniania współpracy europejskiej, a jego prezydentura pozostaje jednym z najdłuższych i najbardziej wpływowych okresów w historii współczesnej Francji.
Hillary Rodham Clinton (1947). Od Białego Domu do walki o prezydenturę
26 października 1947 roku urodziła się Hillary Rodham Clinton, amerykańska polityczka, była pierwsza dama Stanów Zjednoczonych, senator i sekretarz stanu. W 2016 roku została kandydatką Partii Demokratycznej w wyborach prezydenckich, jako pierwsza kobieta nominowana przez jedną z dwóch głównych amerykańskich partii politycznych. Jej kariera stała się ważnym elementem dyskusji o miejscu kobiet w polityce. Pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych, ale również budzących spory postaci amerykańskiego życia publicznego.
Krzesimir Dębski (1953). Kompozytor, który połączył jazz z muzyką filmową
26 października 1953 roku w Wałbrzychu urodził się Krzesimir Dębski, kompozytor, skrzypek jazzowy, dyrygent i aranżer. Jako lider zespołu String Connection należał do najważniejszych postaci polskiego jazzu lat osiemdziesiątych. Zdobył również ogromną popularność jako twórca muzyki filmowej i telewizyjnej, między innymi do „Ogniem i mieczem”. Jego dorobek obejmuje także kompozycje symfoniczne, kameralne i rozrywkowe
Odeszli tego dnia
Olga Boznańska (1865–1940). Malarka, która potrafiła pokazać ludzką samotność
26 października 1940 roku w Paryżu zmarła Olga Boznańska, jedna z najwybitniejszych polskich malarek przełomu XIX i XX wieku.
Jej twórczość kojarzona jest z subtelnymi portretami, oszczędną kolorystyką i niezwykłą umiejętnością ukazywania psychologicznej głębi postaci. Najbardziej rozpoznawalnym dziełem artystki pozostaje „Dziewczynka z chryzantemami” z 1894 roku.
Boznańska osiągnęła międzynarodowe uznanie, wystawiała swoje prace w najważniejszych ośrodkach artystycznych Europy i została uhonorowana francuską Legią Honorową. Jej malarstwo do dziś pozostaje jednym z najbardziej oryginalnych zjawisk w historii polskiej sztuki.
Alfred Tarski (1901–1983). Polski matematyk, który badał naturę prawdy
26 października 1983 roku w Berkeley zmarł Alfred Tarski, urodzony w Warszawie matematyk i filozof, jeden z najwybitniejszych logików XX wieku.
Tarski zasłynął przede wszystkim dzięki pracom nad semantyczną definicją prawdy oraz rozwojem teorii modeli. Jego badania miały fundamentalne znaczenie dla logiki matematycznej, filozofii języka i podstaw matematyki.
Był również współtwórcą słynnego paradoksu Banacha-Tarskiego, pokazującego, jak bardzo matematyczna abstrakcja potrafi rozmijać się z codzienną intuicją.
Tego dnia w muzyce
61 lat temu (1965). The Beatles w Pałacu Buckingham. Rock and roll otrzymuje królewskie odznaczenia
26 października 1965 roku członkowie The Beatles odebrali w Pałacu Buckingham Order Imperium Brytyjskiego w klasie MBE.
John Lennon, Paul McCartney, George Harrison i Ringo Starr byli już wtedy międzynarodowymi gwiazdami. Ich piosenki podbijały listy przebojów, a koncertom towarzyszyła atmosfera zbiorowej fascynacji, określana mianem beatlemanii.
Odznaczenie miało jednak znaczenie wykraczające poza sukces muzyczny. Pokazywało, że kultura popularna zaczyna zajmować miejsce wcześniej zarezerwowane przede wszystkim dla tradycyjnych dziedzin sztuki oraz osiągnięć wojskowych, politycznych i społecznych.
Decyzja wywołała kontrowersje. Część wcześniejszych kawalerów odznaczeń protestowała przeciwko uhonorowaniu młodych muzyków rockowych.
Z dzisiejszej perspektywy brzmi to niemal niewiarygodnie. The Beatles są przecież powszechnie uznawani za jeden z najważniejszych zespołów w historii muzyki popularnej. Ich nagrania zmieniły sposób komponowania, produkowania i słuchania muzyki.
Wydarzenie z października 1965 roku symbolizuje moment, w którym rock przestał być traktowany wyłącznie jako rozrywka młodzieży. Stawał się częścią głównego nurtu kultury.
45 lat temu (1981). Queen wydają „Greatest Hits”. Album, który stał się nieśmiertelny
26 października 1981 roku ukazał się album „Greatest Hits” zespołu Queen. Nie była to nowa płyta studyjna, lecz kolekcja największych przebojów grupy, nagranych w latach 1974–1980.
W tamtym czasie Freddie Mercury, Brian May, Roger Taylor i John Deacon należeli już do najważniejszych muzyków rockowych świata. Queen potrafił łączyć monumentalne brzmienie z popową melodyjnością, teatralną ekspresją i niezwykłymi pomysłami aranżacyjnymi.
Na albumie znalazły się między innymi „Bohemian Rhapsody”, „Killer Queen”, „Somebody to Love”, „We Will Rock You”, „We Are the Champions”, „Another One Bites the Dust” i „Crazy Little Thing Called Love”.
Trudno wskazać wiele innych kompilacji, na których zgromadzono tyle utworów rozpoznawalnych przez kilka pokoleń słuchaczy. Każda z piosenek reprezentowała nieco inną stronę muzycznej osobowości Queen.
„Bohemian Rhapsody” była eksperymentem łączącym rock z operową dramaturgią. „Another One Bites the Dust” pokazywało fascynację funkiem i muzyką taneczną. „We Will Rock You” oraz „We Are the Champions” stały się natomiast nieformalnymi hymnami wielkich wydarzeń sportowych.
„Greatest Hits” osiągnął niezwykły sukces komercyjny. Według brytyjskiego Official Charts album pozostaje najlepiej sprzedającą się płytą w historii brytyjskiego rynku muzycznego.
To osiągnięcie szczególne, ponieważ kompilacja nie jest zwykle traktowana jako dzieło o takiej samej randze artystycznej jak album studyjny. W przypadku Queen okazało się jednak, że zestawienie przebojów może stać się osobnym symbolem epoki.
45. rocznica premiery „Greatest Hits” przypomina również o niezwykłej sile repertuaru zespołu. Freddie Mercury zmarł w 1991 roku, ale jego głos nadal towarzyszy kolejnym pokoleniom słuchaczy
Krzesimir Dębski. Od String Connection do „Dumki na dwa serca”
Dzisiejsze urodziny Krzesimira Dębskiego są dobrą okazją, aby przypomnieć niezwykłą różnorodność jego muzycznego dorobku.
Dębski należy do artystów, którzy nigdy nie pozwolili zamknąć się w jednej stylistyce. Rozpoczynał karierę jako skrzypek jazzowy, a następnie stał się liderem zespołu String Connection, jednej z najciekawszych polskich formacji jazzowych lat osiemdziesiątych.
Jego muzyka łączyła wirtuozerię z otwartością na różne inspiracje. Dębski chętnie wykorzystywał elementy rocka, muzyki klasycznej i współczesnych technik kompozytorskich.
W 1983 roku zdobył pierwszą nagrodę na światowym konkursie jazzowym w belgijskim Hoeilaart. W połowie dekady znalazł się również wśród wysoko ocenianych skrzypków jazzowych w ankietach magazynu „DownBeat”.
Później coraz większe znaczenie w jego działalności zyskiwała muzyka filmowa. Kompozytor stworzył ścieżki dźwiękowe do wielu polskich produkcji, w tym do „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana.
Szczególną popularność zdobyła „Dumka na dwa serca”, wykonywana przez Edytę Górniak i Mietka Szcześniaka. Utwór stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich ballad filmowych końca XX wieku.
Dzisiaj Krzesimir Dębski obchodzi 73. urodziny. Jego kariera jest dowodem, że granice pomiędzy muzyką poważną, jazzem i kulturą popularną bywają znacznie mniej wyraźne, niż sugerują tradycyjne podziały.
8 lat temu (2018). Robyn wydaje „Honey”. Elektroniczna muzyka o ludzkiej kruchości
26 października 2018 roku ukazał się album „Honey” szwedzkiej wokalistki Robyn. Była to jej pierwsza pełnowymiarowa solowa płyta od ośmiu lat.
Artystka miała już na koncie sukcesy, które ugruntowały jej pozycję jako jednej z najważniejszych przedstawicielek nowoczesnego dance-popu. Tym razem zdecydowała się jednak odejść od części wcześniejszych rozwiązań.
„Honey” był albumem bardziej subtelnym, przestrzennym i emocjonalnie niejednoznacznym. Zamiast nieustannie dążyć do wielkich refrenów, Robyn budowała nastrój za pomocą rytmu, elektroniki i delikatnych zmian aranżacyjnych.
Wśród najważniejszych kompozycji znalazły się „Missing U”, „Honey”, „Because It's in the Music” oraz „Ever Again”.
Album opowiadał o stracie, tęsknocie, samotności i próbach odzyskiwania wewnętrznej równowagi. Nie proponował jednak prostych rozwiązań ani łatwego optymizmu.
„Honey” spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem krytyków muzycznych. Według serwisu Metacritic otrzymał średnią ocen 89 punktów na 100, co oznaczało niemal powszechne uznanie.
Płyta stała się przykładem tego, że muzyka taneczna nie musi służyć wyłącznie rozrywce. Może również opowiadać o trudnych doświadczeniach z podobną intensywnością jak najbardziej osobiste ballady.
8 lat temu (2018). Thom Yorke tworzy muzykę do „Suspirii”. Filmowy horror spotyka eksperyment
Tego samego dnia, 26 października 2018 roku, ukazała się muzyka Thoma Yorke’a do filmu „Suspiria” w reżyserii Luki Guadagnina.
Dla wokalisty Radiohead było to pierwsze tak rozbudowane przedsięwzięcie związane z pełnometrażową produkcją filmową.
Yorke musiał zmierzyć się z wyjątkowo trudnym zadaniem. Oryginalna „Suspiria” Daria Argenta z 1977 roku posiadała bowiem legendarną ścieżkę dźwiękową, stworzoną przez włoski zespół rocka progresywnego Goblin.
Zamiast próbować ją naśladować, Yorke stworzył własny świat dźwiękowy. Połączył elementy elektroniki, muzyki eksperymentalnej, chóralnej i bardziej tradycyjnych kompozycji wokalnych.
Na albumie znalazły się między innymi „Suspirium”, „Has Ended”, „Volk” i „Unmade”.
Muzyka nie była prostą ilustracją obrazu. Tworzyła osobną przestrzeń emocjonalną, w której piękno melodii sąsiadowało z niepokojem i grozą.
„Suspiria” Thoma Yorke’a potwierdziła, że artysta znany z Radiohead potrafi z powodzeniem przenieść swoją eksperymentalną wyobraźnię do świata kina.
8 lat temu (2018). Julia Holter wydaje „Aviary”. Muzyka jak labirynt pamięci
Również 26 października 2018 roku swoją premierę miał album „Aviary” Julii Holter, jednej z najbardziej oryginalnych amerykańskich artystek alternatywnych.
Płyta była przedsięwzięciem niezwykle rozbudowanym. Zawierała piętnaście kompozycji trwających łącznie niemal półtorej godziny.
Holter połączyła na niej muzykę eksperymentalną, pop kameralny, elementy klasyki, elektroniki i rozbudowane aranżacje instrumentalne. Inspiracją stały się między innymi teksty poetki i pisarki Etel Adnan.
Wśród najważniejszych utworów znalazły się „I Shall Love 2”, „Words I Heard” i „Turn the Light On”.
Album nie należał do łatwych w odbiorze. Wymagał skupienia i gotowości do wejścia w świat muzyki, która nie zawsze prowadzi słuchacza prostą drogą.
„Aviary” spotkał się jednak z bardzo dobrym przyjęciem krytyków i potwierdził pozycję Julii Holter jako artystki, która potrafi łączyć ambitne eksperymenty z autentyczną emocjonalnością
Tego dnia w sporcie
163 lata temu (1863). Rodzi się nowoczesna piłka nożna
26 października 1863 roku w londyńskiej Freemasons’ Tavern powstała The Football Association, najstarsza organizacja zarządzająca piłką nożną na świecie.
W połowie XIX wieku futbol przypominał jeszcze zbiór różnych gier. Poszczególne szkoły i kluby stosowały odmienne przepisy, co utrudniało organizowanie spotkań pomiędzy drużynami.
Jednym z głównych inicjatorów zmian był Ebenezer Cobb Morley, prawnik i działacz sportowy. Uważał, że piłka nożna potrzebuje jednolitych zasad, podobnie jak inne dyscypliny sportowe.
Powstanie FA rozpoczęło proces porządkowania przepisów i wyodrębniania futbolu od odmian gry, z których rozwinęło się rugby.
26 października 1863 roku jest więc jedną z najważniejszych dat w historii światowego sportu. Bez tych wydarzeń trudno wyobrazić sobie późniejsze powstanie wielkich rozgrywek ligowych, mistrzostw świata i współczesnego futbolu.
Także dzieje Lechii Tomaszów Mazowiecki i innych klubów naszego regionu stanowią odległą kontynuację przemian zapoczątkowanych przez angielskich pionierów piłki nożnej.
29 lat temu (1997). Villeneuve mistrzem świata. Schumacher przekracza granicę sportowej rywalizacji
26 października 1997 roku na torze Jerez w Hiszpanii rozegrano Grand Prix Europy, ostatni wyścig sezonu Formuły 1.
Przed startem liderem klasyfikacji był Michael Schumacher, reprezentujący Ferrari. Niemiec miał zaledwie punkt przewagi nad Jacques’em Villeneuve’em z zespołu Williams.
Stawka była ogromna. Schumacher walczył o trzeci tytuł mistrza świata, a Villeneuve o pierwszy.
Podczas wyścigu doszło do dramatycznej sytuacji. Villeneuve próbował wyprzedzić Schumachera, a niemiecki kierowca doprowadził do kolizji. Ferrari wypadło z rywalizacji, natomiast Williams kontynuował jazdę.
Villeneuve ostatecznie zajął trzecie miejsce, co wystarczyło do zdobycia mistrzostwa. Wyścig wygrał Mika Häkkinen, odnosząc pierwsze zwycięstwo w swojej karierze.
Po zakończeniu sezonu FIA zdyskwalifikowała Michaela Schumachera z klasyfikacji mistrzostw świata 1997, uznając jego manewr za celowe działanie.
Wydarzenie pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych momentów w historii Formuły 1. Pokazało, że nawet największy talent i niezwykła sportowa determinacja nie zwalniają zawodnika z obowiązku przestrzegania zasad rywalizacji. Website
26 lat temu (2000). Nowy Jork świętuje baseballowe mistrzostwo
26 października 2000 roku New York Yankees zdobyli mistrzostwo amerykańskiej ligi baseballowej MLB, pokonując w finale World Series lokalnych rywali z New York Mets.
Był to pierwszy od 1956 roku finał określany mianem „Subway Series”, ponieważ uczestniczyły w nim dwa zespoły z Nowego Jorku.
Yankees wygrali piąte spotkanie 4:2, a całą serię 4:1. Decydujące punkty zdobyli w dziewiątej zmianie po uderzeniu Luisa Sojo.
Dla drużyny było to trzecie mistrzostwo z rzędu i kolejne potwierdzenie dominacji na przełomie tysiącleci. Najbardziej wartościowym zawodnikiem finału został Derek Jeter.
Historia tego spotkania przypomina, że w sporcie wielkie rywalizacje często mają również wymiar lokalny. Dla mieszkańców Nowego Jorku finał nie był jedynie walką o mistrzostwo kraju, ale także symbolicznym pojedynkiem dwóch części miasta.
7 lat temu (2019). Anglia zatrzymuje Nową Zelandię. Sensacja na mistrzostwach świata w rugby
26 października 2019 roku reprezentacja Anglii pokonała Nową Zelandię 19:7 w półfinale Pucharu Świata w rugby.
Nowozelandzcy All Blacks byli obrońcami tytułu i jedną z najbardziej utytułowanych drużyn w historii dyscypliny. Ich słynna przedmeczowa haka i sportowa dominacja przez lata budowały atmosferę niemal niezwyciężonego zespołu.
Anglicy rozpoczęli jednak spotkanie znakomicie. Bardzo szybko zdobyli pierwsze punkty i konsekwentnie realizowali założenia taktyczne.
Nowa Zelandia nie potrafiła odzyskać kontroli nad meczem. Jej ataki napotykały skuteczną obronę, a Anglia wykorzystywała własne okazje.
Zwycięstwo 19:7 było jednym z największych sukcesów angielskiego rugby w ostatnich dekadach. Pokazało, że nawet najsilniejsze sportowe tradycje nie gwarantują zwycięstwa, gdy przeciwnik potrafi lepiej przygotować się do konkretnego spotkania.
Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii
26 października 1939 roku. Tomaszów trafia do Generalnego Gubernatorstwa. Miasto pod rządami niemieckiego terroru
Dokładnie 87 lat temu rozpoczął się nowy etap niemieckiej okupacji Tomaszowa Mazowieckiego. Wraz z utworzeniem Generalnego Gubernatorstwa miasto znalazło się w granicach administracyjnej struktury okupacyjnej, która miała służyć podporządkowaniu i eksploatacji podbitych ziem polskich.
To wydarzenie ma szczególne znaczenie w historii naszego miasta. Nie chodziło bowiem jedynie o zmianę nazwy urzędu czy podporządkowanie Tomaszowa innemu ośrodkowi administracyjnemu.
Za decyzjami okupacyjnych władz krył się system, który w następnych latach doprowadził do śmierci tysięcy mieszkańców, zniszczenia znacznej części miejscowej społeczności żydowskiej, prześladowań politycznych, deportacji i pracy przymusowej.
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim przypomina, że po zajęciu Tomaszowa Niemcy utworzyli na okupowanych terenach nowy powiat tomaszowski, obejmujący obszary wcześniej należące do kilku jednostek administracyjnych.
Z kolei Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim wskazuje, że pojawiały się także projekty bezpośredniego wcielenia miasta do III Rzeszy i przemianowania go na Waldstadt. Ostatecznie nie zostały zrealizowane.
Tomaszów przemysłowy staje się częścią niemieckiej machiny wojennej
Przed wybuchem II wojny światowej Tomaszów Mazowiecki należał do ważnych ośrodków przemysłowych regionu łódzkiego. Rozwijały się zakłady włókiennicze, funkcjonowała Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu, a miasto było istotnym punktem komunikacyjnym i gospodarczym.
Wojna przerwała ten rozwój.
Już 1 września 1939 roku niemieckie lotnictwo bombardowało Tomaszów. Kolejne dni przyniosły walki w rejonie miasta, a 7 września wojska niemieckie opanowały jego teren.
Okupant rozpoczął podporządkowywanie gospodarki własnym potrzebom wojennym. Zakłady przemysłowe, zasoby surowcowe i siła robocza miały służyć niemieckiej machinie wojennej.
Archiwum Państwowe wskazuje, że już 26 września 1939 roku w Tomaszowie uruchomiono filię niemieckiego urzędu pracy. Jego działalność stała się jednym z narzędzi kierowania mieszkańców do robót przymusowych.
W regionie funkcjonowały również obozy niemieckiej Służby Budowlanej (Baudienst). Przymusowo zatrudniani młodzi Polacy wykonywali prace na potrzeby okupanta.
Takie działania prowadzono między innymi w związku z budową schronów kolejowych w Konewce i Jeleniu oraz późniejszych umocnień w rejonie Pilicy.
Dzisiaj schron w Konewce stanowi atrakcję historyczno-turystyczną. Warto jednak pamiętać, że jego powstanie było częścią wojennej infrastruktury III Rzeszy.
Gestapo przy Zapiecku 8. Jeden z najtragiczniejszych adresów w historii miasta
W czasie okupacji jednym z najbardziej przerażających miejsc w Tomaszowie stała się siedziba gestapo przy ulicy Zapiecek 8.
Według opracowania miejscowego muzeum przez tomaszowskie gestapo przewinęło się ponad 5 tysięcy osób. Większość poddawano przesłuchaniom, podczas których stosowano brutalne tortury.
Dla wielu mieszkańców budynek przy Zapiecku był miejscem, z którego nie wracali do swoich rodzin. Inni trafiali później do obozów koncentracyjnych, między innymi Auschwitz, Ravensbrück i Sachsenhausen.
Muzeum podaje, że co najmniej 700 osób zamordowano na terenie samego Tomaszowa Mazowieckiego.
Egzekucje odbywały się również w innych miejscach miasta i okolic, między innymi w rejonie stadionu wojskowego przy ulicy generała Bema oraz strzelnicy pod Brzustówką.
Te informacje przypominają, że okupacja nie była odległą historią rozgrywającą się wyłącznie w Warszawie, Krakowie czy na frontach wielkiej wojny.
Działa się tutaj, na ulicach Tomaszowa Mazowieckiego, w miejscach, obok których codziennie przechodzą współcześni mieszkańcy
Zagłada tomaszowskich Żydów. Jesień 1942 roku
Szczególnie dramatyczny rozdział okupacji dotyczy losów żydowskich mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego.
Przed wojną społeczność żydowska stanowiła znaczną część ludności miasta. Jej przedstawiciele uczestniczyli w rozwoju handlu, rzemiosła, przemysłu i miejscowego życia społecznego.
Niemiecka okupacja przyniosła stopniowe odbieranie Żydom praw, ograniczanie możliwości poruszania się, konfiskaty majątku i przymusowe przesiedlenia.
W mieście utworzono getto, w którym znalazło się około 15 tysięcy osób, w tym również Żydzi przywożeni z okolicznych miejscowości.
Początkowo getto składało się z kilku części. Później jego obszar ograniczano, a mieszkańców izolowano od pozostałej części miasta.
Najtragiczniejsze wydarzenia nastąpiły jesienią 1942 roku.
Pod koniec października Niemcy rozpoczęli przygotowania do likwidacji getta. W kolejnych dniach mieszkańców wypędzano z domów i kierowano do transportów kolejowych.
Większość została wywieziona do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka, gdzie zostali zamordowani.
Wydarzenia te rozgrywały się zaledwie trzy lata po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa.
Zniszczenie tomaszowskiej społeczności żydowskiej oznaczało nie tylko śmierć tysięcy ludzi. Było również nieodwracalnym zerwaniem wielopokoleniowej historii miasta.
Historia zapisana w dokumentach. Dlaczego warto wracać do 26 października 1939 roku?
Współczesne pokolenia często postrzegają II wojnę światową przede wszystkim przez pryzmat wielkich bitew, kampanii wojskowych i decyzji politycznych.
Tymczasem 26 października 1939 roku przypomina, że okupacja była również systemem przepisów, urzędów, rozporządzeń i codziennych decyzji administracyjnych.
To właśnie te mechanizmy umożliwiały kontrolowanie mieszkańców, organizowanie deportacji, przejmowanie majątku i prowadzenie gospodarczej eksploatacji podbitych terenów.
W zbiorach Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim zachowały się dokumenty okupacyjnego powiatu tomaszowskiego, obwieszczenia oraz materiały dotyczące pracy przymusowej, aprowizacji i administracji.
Są one niezwykle ważnym świadectwem historii miasta.
Pozwalają zobaczyć, że za wielkimi pojęciami, takimi jak Generalne Gubernatorstwo, kryły się konkretne ludzkie losy.
Historia Tomaszowa Mazowieckiego z czasów II wojny światowej nie jest bowiem wyłącznie historią okupanta.
Jest przede wszystkim opowieścią o mieszkańcach, którzy próbowali przetrwać, ratować swoich bliskich, zachować godność i niekiedy podejmowali walkę z niemieckim terrorem.
To właśnie dlatego 26 października 1939 roku zasługuje na miejsce w lokalnym kalendarium historycznym.
Więcej dokumentów dotyczących okupacyjnego powiatu tomaszowskiego udostępnia Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim.
Napisz komentarz
Komentarze