23 września w historii. Warszawa płonie, odkrywamy Neptuna, rodzi się KOR, a jazz dostaje Coltrane’a

Dziś jest środa, 23 września 2026 roku – 266. dzień roku. Do końca roku pozostaje 99 dni. Imieniny obchodzą m.in. Tekla, Bogusław, Zofia, Krzysztof, Piotr, Andrzej i Antoni.

W Tomaszowie Mazowieckim słońce wschodzi dziś o 6.27, a zachodzi o 18.36. Dzień potrwa 12 godzin, 8 minut i 46 sekund. O godz. 2.05 nastąpiła równonoc jesienna – właśnie dzisiaj rozpoczęła się astronomiczna jesień.

23 września ONZ obchodzi Międzynarodowy Dzień Języków Migowych. Data nawiązuje do powstania w 1951 roku Światowej Federacji Głuchych, a celem obchodów jest podkreślenie znaczenia języków migowych dla praw i pełnego uczestnictwa osób głuchych w życiu społecznym.

Kalendarium historyczne

180 lat temu (1846). Najpierw równanie, potem planeta

W nocy z 23 na 24 września 1846 roku odkryto Neptuna, ósmą planetę Układu Słonecznego. Historia tego odkrycia jest niezwykła, bo astronomowie właściwie najpierw policzyli, gdzie planeta powinna być, a dopiero później skierowali tam teleskop. Nieprawidłowości w ruchu Urana sugerowały bowiem istnienie jeszcze jednego dużego obiektu.

Francuz Urbain Le Verrier obliczył przewidywane położenie nieznanej planety, a niemiecki astronom Johann Gottfried Galle odnalazł ją w berlińskim obserwatorium niemal dokładnie tam, gdzie wskazywała matematyka. Niezależnie podobne obliczenia prowadził Brytyjczyk John Couch Adams. NASA określa odkrycie Neptuna jako triumf mechaniki nieba.

To jedna z najpiękniejszych historii nauki.

Człowiek zobaczył planetę na kartce papieru, zanim zobaczył ją przez teleskop.

94 lata temu (1932). Powstaje Królestwo Arabii Saudyjskiej

23 września 1932 roku proklamowano Królestwo Arabii Saudyjskiej, jednocząc pod władzą Abd al-Aziza ibn Sauda ziemie, które wcześniej funkcjonowały jako odrębne regiony Półwyspu Arabskiego. Saudyjska agencja państwowa wskazuje właśnie tę datę jako moment ustanowienia współczesnego królestwa.

Dzisiaj 23 września jest tam świętem państwowym. Znaczenie państwa w XX wieku gwałtownie wzrosło wraz z rozwojem wydobycia ropy naftowej i jego rolą na światowym rynku energii.

W kilka dekad pustynne królestwo stało się jednym z kluczowych graczy gospodarczych i politycznych Bliskiego Wschodu.

87 lat temu (1939). „Warszawa jest wielka”

23 września 1939 roku Stefan Starzyński wygłosił jedno z najbardziej znanych przemówień oblężonej Warszawy.

Prezydent miasta mówił o stolicy otoczonej dymem, płomieniami i barykadami, przedstawiając ją jako miasto, które właśnie w chwili zniszczenia osiągnęło moralną wielkość. IPN przypomina, że było to ostatnie przemówienie Starzyńskiego emitowane przez Polskie Radio przed przerwaniem pracy rozgłośni.

Tego samego dnia Niemcy zbombardowali warszawską elektrownię na Powiślu, odcinając część miasta od energii. Stolica była systematycznie niszczona przez artylerię i lotnictwo, ale nadal się broniła.

Równocześnie na południowym wschodzie kapitulowały wojska Frontu Północnego gen. Stefana Dąba-Biernackiego po drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. Warto podkreślić nazwę miasta – chodzi o Tomaszów Lubelski, nie Tomaszów Mazowiecki.

Wrzesień 1939 roku był już wtedy historią przegrywanej kampanii.

Ale nie był jeszcze historią zakończonego oporu.

Tego dnia zmarł Sigmund Freud

23 września 1939 roku w Londynie zmarł Sigmund Freud, twórca psychoanalizy i jeden z najbardziej wpływowych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych myślicieli XX wieku. Rok wcześniej, po anschlussie Austrii przez nazistowskie Niemcy, opuścił Wiedeń i wyjechał z rodziną do Wielkiej Brytanii.

Freud stworzył język, którym przez dziesięciolecia opisywano ludzką psychikę: nieświadomość, wyparcie, id, ego, kompleksy i interpretację snów. Wiele szczegółowych elementów jego teorii zostało później zakwestionowanych przez współczesną psychologię, ale wpływ psychoanalizy na kulturę, literaturę, film i sposób mówienia o człowieku pozostaje ogromny.

77 lat temu (1949). Amerykanie dowiadują się, że ZSRR ma bombę atomową

23 września 1949 roku prezydent Harry Truman poinformował opinię publiczną, że Stany Zjednoczone mają dowody na przeprowadzenie przez ZSRR pierwszej eksplozji atomowej.

Sam wybuch nastąpił wcześniej – w sierpniu – ale Amerykanie wykryli jego ślady dzięki systemom monitoringu. W notatce z posiedzenia gabinetu Truman mówił o eksplozji w środkowej Syberii i zapowiedział publiczne oświadczenie jeszcze tego samego dnia.

Był to moment przełomowy dla zimnej wojny.

Amerykański monopol na broń atomową właśnie się skończył.

Od tego momentu oba supermocarstwa weszły w wyścig zbrojeń, którego jednym z najbardziej niebezpiecznych etapów stanie się później bomba wodorowa, rakiety międzykontynentalne i doktryna wzajemnego gwarantowanego zniszczenia.

74 lata temu (1952). Nixon, telewizja i pies Checkers

23 września 1952 roku Richard Nixon wygłosił telewizyjne przemówienie, które przeszło do historii jako „Checkers Speech”.

Ówczesny kandydat Partii Republikańskiej na wiceprezydenta znalazł się pod presją po ujawnieniu funduszu finansującego część jego działalności politycznej. Zamiast wycofać się z kampanii, wystąpił przed ogólnokrajową widownią telewizyjną i szczegółowo opowiedział o swoich finansach.

Najbardziej zapamiętano fragment dotyczący jednego prezentu, którego – jak deklarował – rodzina nie zamierzała oddawać: czarno-białego cocker spaniela o imieniu Checkers.

Nixon pozostał kandydatem Dwighta Eisenhowera i kilka tygodni później został wybrany wiceprezydentem. Biblioteka Nixona podkreśla, że przemówienie pokazało również, jak potężnym narzędziem politycznym stawała się telewizja.

Polityka wchodziła do salonu.

I już z niego nie wyszła.

50 lat temu (1976). Powstaje KOR

To jedna z najważniejszych polskich rocznic dzisiejszego dnia.

23 września 1976 roku powstanie Komitetu Obrony Robotników zostało publicznie ogłoszone poprzez przekazanie „Apelu do społeczeństwa i władz PRL”. Decyzję o utworzeniu Komitetu przyszli członkowie podjęli dzień wcześniej. 23 września pisarz Jerzy Andrzejewski przesłał apel marszałkowi Sejmu wraz z informacją o powstaniu organizacji.

KOR powstał w odpowiedzi na represje wobec uczestników robotniczych protestów z czerwca 1976 roku, przede wszystkim w Radomiu i Ursusie. Jego działacze organizowali pomoc prawną i materialną dla zwolnionych z pracy, aresztowanych i ich rodzin. Wśród pierwszych sygnatariuszy byli m.in. Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Edward Lipiński, ks. Jan Zieja i Jerzy Andrzejewski.

Rok później organizacja przekształciła się w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”. IPN ocenia jego powstanie jako początek nowego etapu działalności opozycyjnej w PRL.

Dzisiaj, w 50. rocznicę powstania KOR, IPN organizuje w Warszawie spotkanie z udziałem części dawnych działaczy i współpracowników Komitetu.

Urodzili się tego dnia

John Coltrane urodził się dokładnie 100 lat temu – 23 września 1926 roku w Hamlet w Karolinie Północnej. Grał z Dizzym Gillespiem i Milesem Davisem, później stworzył własny kwartet, z którym nagrał m.in. „A Love Supreme”. Smithsonian podkreśla jego rolę w rozwoju nowego języka improwizacji jazzowej i słynnej techniki określanej jako „sheets of sound”.

Ray Charles urodził się 23 września 1930 roku. Łącząc gospel, blues, jazz, country i rhythm and blues, stworzył własny język muzyczny. „Georgia on My Mind” stało się jego pierwszym numerem jeden, a album „Modern Sounds in Country and Western Music” przekraczał podziały gatunkowe i rasowe w amerykańskiej muzyce popularnej.

Bruce Springsteen urodził się 23 września 1949 roku w New Jersey. „Born to Run”, „The River” i „Born in the U.S.A.” uczyniły go jednym z najważniejszych amerykańskich rockowych songwriterów. Recording Academy przypomina, że w swojej karierze zdobył 20 nagród Grammy. Dzisiaj „Boss” kończy 77 lat.

Odeszli tego dnia

Najważniejszą rocznicą śmierci pozostaje wspomniany wcześniej Sigmund Freud, który zmarł 23 września 1939 roku w londyńskim domu przy Maresfield Gardens. Budynek jest dziś siedzibą Freud Museum, a jego gabinet zachowano w niemal niezmienionym stanie.

Tego dnia w muzyce

Sto lat Coltrane’a

Gdyby trzeba było wybrać jedną muzyczną postać dzisiejszego dnia, nie byłoby większego problemu.

John Coltrane ma dziś setną rocznicę urodzin.

Zaczynał w świecie bebopu, grał u Dizzego Gillespiego, a później znalazł się w legendarnym zespole Milesa Davisa. Jego saksofon słychać m.in. na „Kind of Blue”. Jednak prawdziwy przełom nastąpił, gdy zaczął szukać własnego języka. „Giant Steps”, „My Favorite Things” i wreszcie „A Love Supreme” rozszerzyły granice jazzu w stronę modalności, awangardy i duchowości.

Coltrane nie traktował improwizacji wyłącznie jak popisu technicznego.

Dla niego była poszukiwaniem.

Czasami przypominała modlitwę graną na tenorowym saksofonie.

Ray Charles – muzyka ponad szufladkami

Ray Charles skończyłby dziś 96 lat.

Recording Academy opisuje go jako artystę, który z łatwością łączył R&B, soul, jazz, gospel i country. „What’d I Say”, „Hit the Road Jack”, „I Can’t Stop Loving You” czy „Georgia on My Mind” przeszły do klasyki amerykańskiej muzyki.

Charles od dzieciństwa był niewidomy.

Nie przeszkodziło mu to zostać pianistą, wokalistą, aranżerem i człowiekiem, który zmienił kilka gatunków jednocześnie.

Bruce Springsteen – 77 lat Bossa

Bruce Springsteen kończy dziś 77 lat.

Jego piosenki od początku były opowieściami o ludziach próbujących wyrwać się z małych miast, fabryk, nieudanych związków i własnych ograniczeń. „Born to Run” brzmi jak piosenka o ucieczce. „The River” jak opowieść o tym, że czasem nie ma dokąd uciec. „Born in the U.S.A.” – wbrew stadionowemu refrenowi – jest historią weterana wojny w Wietnamie, który wraca do kraju i nie znajduje tam miejsca dla siebie.

Coltrane.

Ray Charles.

Springsteen.

23 września dostał wyjątkowo dobrą ścieżkę dźwiękową.

Tego dnia w sporcie

Polska jest w półfinale mistrzostw Europy

Najważniejsza wiadomość sportowa z polskiej perspektywy przyszła wczoraj wieczorem z Sofii.

Polska pokonała Niemcy 3:0 w ćwierćfinale mistrzostw Europy siatkarzy. Biało-czerwoni wygrali sety 25:23, 25:17 i 25:17, potrzebując na cały mecz zaledwie 76 minut. Na trybunach Areny 8888 było ponad 7 tys. widzów.

Najwięcej punktów dla Polski zdobył Wilfredo Leon – 17, a polski zespół po trudniejszym pierwszym secie wyraźnie przejął kontrolę nad spotkaniem.

Biało-czerwoni są więc już w najlepszej czwórce turnieju.

Dzisiaj mają dzień bez meczu – czas na regenerację i przygotowanie do półfinału.

Po fazie grupowej i dwóch rundach pucharowych medal jest już o jedno zwycięstwo.

Tomaszów Mazowiecki – lokalny ślad historii

23 września ma bardzo konkretną tomaszowską historię.

23 września 1863 roku do Tomaszowa Mazowieckiego wkroczył oddział powstańczy dowodzony przez por. J. Komorowskiego. Muzeum w Tomaszowie przypomina, że w czasie powstania styczniowego przez miasto wielokrotnie przechodziły polskie oddziały, a Tomaszów – wówczas liczący niespełna sześć tysięcy mieszkańców – był ważnym przemysłowym ośrodkiem regionu.

Nie był to epizod odosobniony. Wcześniej w 1863 roku w mieście pojawiały się m.in. oddziały Ludwika Oborskiego, Stanisława Szumlańskiego, Karola Włodka i Władysława Grabowskiego. W marcu 1864 roku powstańcy oblegali nawet pałac Ostrowskich, w którym Rosjanie urządzili koszary.

54 lata później ta sama data ponownie zapisała się w dziejach miasta.

23 września 1917 roku w budynku Straży Ogniowej przy ówczesnej ul. Pałacowej – dzisiejszej P.O.W. – odbyło się zebranie, podczas którego zdecydowano o budowie w Tomaszowie pomnika Tadeusza Kościuszki. Powołano Komitet Kościuszkowski, a fundusze miały pochodzić ze składek mieszkańców. Na czele komitetu budowy stanął lekarz i działacz społeczny Stanisław Kostka Narewski.

To ciekawy lokalny most.

W 1863 roku przez Tomaszów maszerowali ludzie walczący z rosyjskim zaborcą.

W 1917 roku mieszkańcy – jeszcze przed odzyskaniem niepodległości – postanowili wznieść pomnik człowiekowi, który ponad sto lat wcześniej także prowadził walkę o wolność.

Historia nie zawsze biegnie linią prostą.

Czasami zatacza bardzo wyraźne koło.

Dzisiaj w Tomaszowie

Współczesny 23 września ma znacznie lżejszy lokalny akcent. O godz. 16.00 w Oddziale dla Dzieci i Młodzieży Miejskiej Biblioteki Publicznej zaplanowano kolejną bezpłatną projekcję z cyklu „Bajanie na szklanym ekranie”. Tym razem dzieci obejrzą „Robaczki z Zaginionej Dżungli” – projekcję przygotowaną właśnie z okazji pierwszego dnia astronomicznej jesieni.

Od powstańczych patroli i Kościuszki do dziecięcego kina.

Tak właśnie wygląda lokalne kalendarium.

Nie każdy dzień musi kończyć się bitwą.