Podziemia Sudetów: Riese, kopalnia złota i sztolnie – co wybrać i jak zaplanować dzień

Czym jest projekt Riese?

Riese („Olbrzym”) to niedokończony niemiecki kompleks podziemnych hal i korytarzy budowany w Górach Sowich w latach 1943–1945. Do dziś nie wiadomo ostatecznie, czy miał być kwaterą główną, podziemną fabryką zbrojeniową, czy jednym i drugim. Przy budowie pracowali więźniowie obozu Gross-Rosen i jego filii, z których wielu zginęło, dlatego zwiedzanie ma także wymiar miejsca pamięci. Fragmenty Riese są udostępnione w kilku miejscach, a najbardziej znane to Osówka koło Sierpnicy i Sztolnie Walimskie. Z projektem łączy się też część podziemi pod Zamkiem Książ.

Które podziemia wybrać?

Kopalnia Złota w Złotym Stoku ma historię sięgającą 1273 roku; przez około 700 lat wydobyto tu około 16 ton złota, a działalność zakończono w 1962 roku. Trasa wiedzie m.in. Sztolnią Gertruda, a w Sztolni Czarnej Górnej woda spada z wysokości około 8 metrów – to jedyny podziemny wodospad w Polsce. Z kopalni wyjeżdża się Pomarańczowym Tramwajem.

Historyczny labirynt sztolni w Złotym Stoku liczy łącznie około 320 km chodników, a zwiedzającym udostępniono dwie sztolnie. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem i zaczyna w Sztolni Gertruda odcinkiem około 500 metrów korytarzy, z narzędziami górniczymi, wózkami do urobku i dawnymi mapami. Dodatkowo płatną atrakcją jest podziemny spływ łodzią „Titanic” na odcinku około 200 metrów, na który zwykle obowiązuje rezerwacja. Kopalnia jest czynna cały rok: w sezonie letnim, zwykle od kwietnia do końca października, orientacyjnie od 9:00 do 18:00, zimą do około 17:00. Złoty Stok leży przy drodze krajowej nr 46, około 1,5 godziny jazdy z Wrocławia. Wydobycie zakończono w 1962 roku, a trasę turystyczną otwarto w 1996 roku.

Skąd w Sudetach tyle kopalni i sztolni?

Sudety drążono przez około 800 lat, a każdy okres zostawił inny rodzaj podziemi. Na przełomie XII i XIII wieku nad Kaczawą i Bobrem płukano złotonośne piaski; Złotoryja otrzymała prawa miejskie w 1211 roku od księcia Henryka Brodatego. W Złotym Stoku złoto tkwiło w rudach arsenu, a w XVI wieku miasteczko należało do liczących się producentów złota w Europie Środkowej. Od średniowiecza w Karkonoszach i Górach Izerskich działali walończycy, wędrowni poszukiwacze kruszców i kamieni szlachetnych z terenów dzisiejszej Belgii i Francji, którzy znaczyli skały umownymi symbolami.

W XIX wieku ciężar przesunął się na węgiel. Dolnośląskie Zagłębie Węglowe z Wałbrzychem i Nową Rudą rozwinęło się w epoce pary, ale cienkie, stromo nachylone i gazonośne pokłady sprawiły, że w latach 90. XX wieku kopalnie postawiono w stan likwidacji. Po II wojnie światowej, pod koniec lat 40., w Sudetach wydobywano rudy uranu dla radzieckiego programu atomowego; centrum stanowiły Kowary, a uran kopano także w Kletnie. Intensywne wydobycie wygasło w latach 50. Dziś dawne kopalnie złota, węgla i uranu są podziemnymi trasami i muzeami, a wałbrzyska Stara Kopalnia stała się centrum nauki i sztuki.

Gdzie szukać wszystkich kopalni i sztolni w Sudetach?

Sudety mają długą tradycję górniczą: złoto, srebro, węgiel, uran i piryt wydobywano tu od średniowiecza. Kopalnie i sztolnie w katalogu atrakcji Sudetów zbierają 10 udostępnionych obiektów, m.in. Sztolnie Kowary, kopalnię uranu w Kletnie, Sztolnię Włodarz, Starą Kopalnię w Wałbrzychu i Podziemną Trasę Turystyczną w Kłodzku. Karty podają czas zwiedzania, ocenę z Google i najbliższe atrakcje w promieniu 30 km, więc łatwo dopasować podziemia do bazy noclegowej.

Jak zaplanować dzień pod ziemią w Górach Sowich?

Najlepszy plan zaczyna się pod ziemią rano, a kończy na szczycie. Kolejność ułożona jest według godzin szczytu, który w obu podziemiach Riese przypada między 11:00 a 15:00:

1. Podziemne Miasto Osówka – pierwsze poranne wejście, 1,5–2 godziny.
2. Sztolnie Walimskie – zaraz po Osówce, około godziny.
3. Zamek Grodno nad Jeziorem Bystrzyckim – wczesne popołudnie, 1–1,5 godziny, obiad u podnóża.
4. Wielka Sowa (1015 m n.p.m.) – finał: niecała godzina wygodnym szlakiem z Przełęczy Walimskiej i panorama z wieży widokowej od Karkonoszy po Śnieżnik.

Cały przebieg, z ocenami, godzinami szczytu i wskazówkami, opisuje gotowy plan „Góry Sowie: podziemne miasta i widok z Wielkiej Sowy” na blogu OdkryjSudety.pl; z artykułu jednym kliknięciem otwiera się ten sam plan w planerze z mapą.

Jakie podziemia są w Masywie Śnieżnika?

Drugim podziemnym regionem Sudetów jest Masyw Śnieżnika. Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie to najdłuższa jaskinia w Sudetach: jej korytarze na trzech poziomach mają łącznie około 4,5 km. Powstała w soczewkach marmuru, co dało bogatą szatę naciekową: draperie, stalaktyty, stalagmity i polewy. Z namulisk wydobyto około 20 tys. szczątków kostnych zwierząt plejstoceńskich, przede wszystkim niedźwiedzia jaskiniowego, od którego pochodzi nazwa. Trasa turystyczna liczy około 360 metrów, prowadzi środkowym poziomem przez Salę Pałacową i trwa 45–60 minut z przewodnikiem. W środku przez cały rok jest około 6°C. Parking leży około 1 km przed jaskinią, a podejście zajmuje około 30 minut. Liczba wejść jest limitowana ze względu na ochronę mikroklimatu, rocznie jaskinię może odwiedzić około 80 tys. osób, więc bilety rezerwuje się z wyprzedzeniem i odbiera około 15 minut przed wejściem. Ocena w Google: 4,7/5 przy 8,3 tys. opinii. Kilka minut dalej Kopalnia Uranu w Kletnie to dawna kopalnia działająca w latach 1948–1953, z około 400 metrami udostępnionych korytarzy i podświetlonymi wystąpieniami fluorytu, ametystu i kwarcu. Zwiedzanie z przewodnikiem trwa 30–40 minut, a ocena w Google wynosi 4,8/5 przy 6,4 tys. opinii; zimą można tu wypatrzyć zimujące nietoperze. Oba punkty z Wodospadem Wilczki łączy gotowy plan „Masyw Śnieżnika: jaskinia, kopalnia uranu i wodospad” w planerze OdkryjSudety.pl.

Co zobaczyć pod ziemią w Nowej Rudzie?

Nowa Ruda w Górach Sowich, między Kłodzkiem a Wałbrzychem, ma dwie atrakcje oddalone od siebie o około 200 metrów, obie z oceną 4,9/5 przy 2,5 tys. opinii w Google. Muzeum Górnictwa w Nowej Rudzie to dawna kopalnia węgla kamiennego, w której zwiedza się prawdziwe wyrobiska, a najbardziej zapamiętywanym elementem jest przejazd podziemną kolejką górniczą. Trasa trwa około półtorej godziny, a pod ziemią jest kilkanaście stopni niezależnie od pogody. Muzeum Minerałów działa przy tej samej kopalni i zajmuje 30–45 minut. Oba punkty składają się na gotowy plan „Nowa Ruda pod ziemią” w planerze OdkryjSudety.pl, program na dwie–trzy godziny, np. na popołudnie, gdy pogoda się zepsuje.

Jak przygotować się do zwiedzania podziemi?

• Ciepła warstwa – w jaskini i sztolniach jest 6–10°C także w lipcu, w kopalni w Nowej Rudzie kilkanaście stopni.
• Pełne buty – w sztolniach bywa wilgotno, a podłoże jest nierówne.
• Pierwsze poranne wejście – grupy są mniejsze, a przewodnik ma więcej czasu na pytania.
• Rozmowa z dziećmi przed wejściem – podziemia Riese to także miejsce śmierci więźniów.
• Rezerwacja dodatkowych tras – np. spływ łodzią w Złotym Stoku ma limit miejsc.

Podziemia są dobrym planem B na deszcz, ale w lecie warto pamiętać, że wtedy kolejki są najdłuższe.

Podsumowanie

Dla historii II wojny światowej najlepsze są Osówka i Sztolnie Walimskie w Górach Sowich, dla dzieci Kopalnia Złota w Złotym Stoku z podziemnym wodospadem. Dzień w Górach Sowich można zamknąć wejściem na Wielką Sowę. Gotowy plan i listę 10 kopalni i sztolni z mapą zawiera OdkryjSudety.pl.

FAQ

Gdzie zwiedzić projekt Riese?

W Podziemnym Mieście Osówka koło Sierpnicy i w Sztolniach Walimskich w Górach Sowich.

Jaka temperatura jest w Sztolniach Walimskich?

Stała, około 6–7°C przez cały rok.

Gdzie w Sudetach jest podziemny wodospad?

W Kopalni Złota w Złotym Stoku, w Sztolni Czarnej Górnej; spada z wysokości około 8 metrów.

Czy podziemia Riese nadają się dla dzieci?

Tak, ale warto wcześniej wyjaśnić dzieciom historię miejsca i zabrać ciepłe ubranie.

Jaka jaskinia w Sudetach jest najpiękniejsza?

Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie, z bogatą szatą naciekową; wejścia są limitowane, a bilety trzeba kupić wcześniej.